فوتبال ایران و چالش رفتارهای غیرحرفه‌ای؛ از فحاشی تا درگیری

به گزارش مجله خبری نگار، رفتار غیرحرفه‌ای در ورزش و به ویژه در فوتبال چندی است که مکرراً تکرار شده و امروزه در حال عادی شدن است، درحالی که باید با آن برخورد قاطعانه شود. این رفتار‌ها گاه از سکو‌ها آغاز می‌شود و به زمین مسابقه و حتی نشست‌های خبری و فضای رسانه‌ای کشیده می‌شود که فضای حرفه‌ای و سالم ورزش را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.

تداوم چنین رفتار‌هایی تنها یک مسئله انضباطی نیست و می‌تواند تمرکز بازیکنان و مربیان را تحت‌تأثیر قرار داده و فضای مسابقات را از رقابت فنی و سالم دور کند. از سوی دیگر، نحوه برخورد با این رفتار‌ها نیز همواره محل بحث بوده است، اینکه آیا جریمه و محرومیت می‌تواند به تنهایی بازدارنده باشد یا اصلاح این وضعیت به فرهنگ‌سازی، آموزش و تغییر رویکرد در ساختار فوتبال نیاز دارد.

در همین راستا، ایسنا در گفت‌و‌گو با تعدادی از اهالی فوتبال، از جمله مربیان، داوران و فعالان رسانه‌ای، موضوع فحاشی و رفتار‌های غیراخلاقی در فوتبال، دلایل شکل‌گیری آن و راهکار‌های مقابله با این پدیده را بررسی کرد.

اخلاق؛ مهم‌ترین ابزار تعمیر فوتبال ایران

اسماعیل شجیع، مربی بین‌المللی فوتبال در گفت‌و‌گو با ایسنا درباره تأثیر حواشی ایجادشده از سوی برخی بازیکنان و مربیان بر کیفیت فوتبال کشور، اظهار کرد: فحاشی در هیچ شکل، با هیچ اسم و در هیچ ظرف زمانی و مکانی جایگاهی ندارد. فحاشی نه‌تنها هیچ امتیازی برای فرد به همراه ندارد، بلکه ناشی از ضعف و فرافکنی درونی فرد فحاش است.

وی افزود: گاهی افراد فحاش تصور می‌کنند اگر صدای خود را بلندتر کرده و از الفاظ رکیک‌تری در برابر طرف مقابل استفاده کنند، برایشان امتیاز محسوب می‌شود و می‌توانند خودشان را برنده یک جریان یا دعوا بدانند، در حالی که طرف فحاش، هرکس که باشد و حتی اگر حق هم با او باشد، بازنده واقعی است.

این مربی بین‌المللی فوتبال با اشاره به اهمیت صبوری و حفظ حرمت در فرهنگ ایرانی، تأکید کرد: در فرهنگ ما، حفظ حرمت، صبوری و استفاده از کلمات خوب همواره مورد تأکید اجتماع کشور بوده و این توصیه‌ها همچنان ادامه دارد. اگر تصور کنیم راه‌حل نهایی هر مسئله‌ای فحاشی است، باید بپذیریم که با این روش، خشت روی خشت بند نمی‌شود. تدبیر، پیش‌بینی و حتی سکوت می‌تواند بهترین وسیله و حربه برای مدیریت یک موقعیت باشد، اما متأسفانه به جای استفاده از این روش‌ها، گاهی سراغ دم‌دست‌ترین و سرزبان‌ترین کلمات، یعنی الفاظ زشت و فحاشی می‌رویم.

شجیع با بیان اینکه رفتار‌های غیراخلاقی در فوتبال را باید از منظر تربیتی مورد بررسی قرار داد، خاطرنشان کرد: وقتی شاخص تربیت و توسعه را در نظر نمی‌گیریم، چطور انتظار داریم نقطه مقابل آن یعنی فحاشی و بی‌تربیتی در جوامع ورزشی ما رسوخ نکند، باید از خودمان بپرسیم نوجوان یا جوانی که چنین الفاظی را به کار می‌برد، این رفتار را از کجا و از چه کسی یاد گرفته است.

وی افزود: در بخش‌های مختلف فوتبال کم‌کاری کرده‌ایم که یکی از مهم‌ترین آنها، بی‌توجهی به مباحث اخلاقی و جای خالی اخلاق در فوتبال است. باید بدانیم هرکس هرچه بکارد، در نهایت همان را برداشت خواهد کرد. صرفاً قانون و جریمه نمی‌تواند جلوی لجام‌گسیختگی تربیتی در فوتبال را بگیرد و باید از ریشه و اساس به این موضوع پرداخت.

این تحلیلگر فوتبال با تأکید بر اینکه اخلاق خوب و حرفه‌ای یک امتیاز در ورزش است، تصریح کرد: برای حل این مسئله باید از خانواده، مدرسه و دانشگاه شروع کنیم و آگاهی لازم را در جامعه ورزشی به وجود آوریم که داشتن اخلاق خوب و پسندیده و استفاده از کلمات مناسب و مؤدبانه یک امتیاز در ورزش است.

وی ادامه داد: امروز با مدیر، سرپرست، مربی و بازیکن فحاش مواجه هستیم که مانند نقل و نبات حرف‌های زشت را بر زبان می‌آورند. باید پرسید این افراد از کجا آمده‌اند، مسئولیت این وضعیت با چه کسانی است و چه کسی باید پاسخگو باشد، امروز برای این پرسش‌ها پاسخ روشنی نداریم و همین موضوع به یک معضل بزرگ در فوتبال کشور تبدیل شده است.

فحاشی در فوتبال ایران یک جریان دو سر باخت است

شجیع با بیان اینکه فوتبال ایران برای اصلاح شرایط موجود به یک بازنگری جدی نیاز دارد، تأکید کرد: فوتبال ما مانند ماشینی است که موتور آن سوخته و نیاز به تعمیر اساسی دارد و در رأس این تعمیرات، به ابزار مهم و گران‌قیمت اخلاق نیاز داریم. در مباحث فنی نیز فوتبال ما جایگاه ویژه‌ای در جهان ندارد و فوتبال قابل توجهی بازی نمی‌کنیم، حال اگر در کنار این وضعیت، مسائل اخلاقی و فحاشی را نیز وارد میادین فوتبال کنیم، با یک جریان دو سر باخت مواجه خواهیم شد.

وی افزود: مسائل فنی یا اخلاقی باید در جامعه فوتبال اصلاح شود. نوجوانان و جوانان ما به الگو نیاز دارند. آنها از طریق رسانه و تلویزیون فوتبال را تماشا می‌کنند و مطبوعات را می‌خوانند و زمانی که با نکات مثبت مواجه شوند، مسیرشان می‌تواند تغییر کند.

جریمه؛ تنها یک مسکن موقتی

این مربی بین‌المللی فوتبال با اشاره به نقش ورزشکاران در جامعه، بیان کرد: جریمه در بسیاری از موارد تنها یک مسکن موقتی است و الزاماً موجب تغییر رفتار واقعی بازیکنان و افراد اجتماعی نمی‌شود. ورزشکاران از الگو‌های مهم جامعه هستند و از آنجا که فوتبال بیش از بسیاری از رشته‌های ورزشی در معرض دید مردم و رسانه‌ها قرار دارد، باید به مسائل اخلاقی در این رشته به شکل جدی پرداخته شود.

شجیع درباره راهکار مقابله با فحاشی در فوتبال، تصریح کرد: با هزینه و قانون نمی‌توان به طور کامل جلوی فحاشی را گرفت. قانون می‌تواند بازدارندگی ایجاد کند، اما آنچه باید در کشور ما شکل بگیرد، فرهنگ‌سازی است؛ فرهنگ سالم، سلامت کلام، استفاده از ادبیات مناسب و آموزش رفتار صحیح باید از دبستان و دبیرستان تا دانشگاه مورد توجه قرار گیرد و از این مسیر به جامعه و سپس به ورزش و فوتبال منتقل شود.

فحاشی در فوتبال تنها به داخل زمین محدود نمی‌شود

وی درباره اینکه چرا جریمه و محرومیت نتوانسته موجب بازدارندگی یا کنار گذاشته شدن این افراد از فوتبال سطح بالا شود، تشریح کرد: جریمه و محرومیت تنها یک بازدارندگی کوتاه ایجاد می‌کند. تا زمانی که نتوانیم ریشه این رفتار‌ها را کنترل کنیم، این جریان ادامه خواهد داشت. حتی فیفا نیز در قوانین خود مواردی را برای کنترل چنین رفتار‌هایی در نظر گرفته است. برای مثال، بازیکن اجازه ندارد هنگام صحبت کردن دست خود را جلوی دهانش بگیرد، زیرا در مواردی مشخص شده که بازیکن با این کار از الفاظ رکیک و زشت استفاده می‌کند.

شجیع ادامه داد: چنین قوانینی تا حدودی بازدارندگی ایجاد کرده و طبیعی است وقتی بازیکنان با قانون و جریمه مواجه باشند، کمتر به فحاشی روی بیاورند، اما مسئله تنها به داخل زمین محدود نمی‌شود. دعوا‌هایی که گاهی از سکو‌ها شکل می‌گیرد، ممکن است به رختکن‌ها منتقل شود و پس از بازی نیز تیم بازنده برای توجیه شکست خود به فرافکنی روی بیاورد و از کلمات نامناسب استفاده کند. این چرخه باعث می‌شود با وجود جریمه و محرومیت، پس از مدتی دوباره همان رفتار‌ها تکرار شود.

این مربی بین‌المللی فوتبال تصریح کرد: اینکه چرا جریمه و محرومیت‌ها پاسخ نمی‌دهد، به ساختار فوتبال ما بازمی‌گردد. وقتی ساختار ضعیف و متزلزل باشد، جایگاه اخلاق و رفتار اخلاقی و انسانی نیز تضعیف می‌شود؛ بنابراین نباید انتظار داشت فردی پس از مدتی محرومیت، صرفاً با بازگشت به فوتبال، الزاماً اصلاحات اساسی در رفتار خود ایجاد کرده باشد. اصلاح این وضعیت نیازمند توجه جدی به ساختار تربیتی و فرهنگی فوتبال است.

راه اصلاح فرهنگ ورزشگاه‌ها از زیرساخت و استعدادیابی می‌گذرد

در ادامه، جواد رستم‌زاده، رئیس انجمن ورزشی‌نویسان خراسان رضوی درباره تأثیر حواشی ایجادشده از سوی بازیکنان و مربیان بر کیفیت فوتبال کشور، اظهار کرد: وقتی فحاشی‌ها و جنجال‌ها گسترش پیدا می‌کند که مسابقات از لحاظ فنی حرفی برای گفتن نداشته باشند. فوتبال ما به‌ویژه در بخش لیگ برتر، مدت‌ها به دلیل ضعف در استعدادیابی و نقص زیرساخت‌ها از نظر فنی با کاهش کیفیت مواجه شده است.

وی با تأکید بر اینکه برای ایجاد جذابیت در فوتبال، جنجال‌ها و شایعات افزایش پیدا می‌کند، بیان کرد: متأسفانه اتفاقی که طی سال‌های اخیر افتاده این است که فحاشی‌ها از روی سکو‌ها وارد زمین شده و برخی مربیان نیز به دلیل اینکه از نظر فنی نتوانسته‌اند خودشان را به‌روز کنند، برای رسیدن به پیروزی به جنجال کنار زمین روی می‌آورند.

رئیس انجمن ورزشی‌نویسان خراسان رضوی ادامه داد: این عصبانیت‌ها به داخل زمین منتقل می‌شود و بازیکنان نیز گاهی برای جبران ضعف فنی خود، شروع به قلدری در برابر داور، فحاشی به حریف و تماشاگران می‌کنند. در ادامه نیز این رفتار دوباره به سکو‌ها بازمی‌گردد، به این صورت که تماشاگر برای دفاع از تیم خود به فحاشی، پرتاب اشیاء و رفتار‌های خشونت‌آمیز روی می‌آورد.

رستم‌زاده با اشاره به افزایش وندالیسم ورزشی، تأکید کرد: وقتی بار فنی مسابقات پایین باشد، میزان وندالیسم نیز افزایش پیدا می‌کند. وندالیسم ورزشی نوعی اعتراض است که می‌تواند به شکل آسیب رساندن به اموال عمومی یا آسیب روحی و روانی به طرف مقابل بروز پیدا کند. متأسفانه در کشور ما نیز شاهد رفتار‌هایی مانند شکستن صندلی‌ها و تخریب تجهیزات داخل ورزشگاه‌ها هستیم و فحاشی‌ها یکی از عواملی است که به تشدید این ناهنجاری‌ها کمک می‌کند.

محرومیت تماشاگران به اصلاح فرهنگ ورزشی کمک نکرده است

رئیس انجمن ورزشی‌نویسان خراسان رضوی درباره تأثیر جریمه‌های نقدی بر کاهش فحاشی و رفتار‌های ناهنجار در فوتبال، گفت: یکی از اتفاقاتی که طی سال‌های اخیر در کشور رخ داده و نتیجه مطلوبی نداشته، نوع مجازات‌هایی است که برای این رفتار‌ها در نظر گرفته شده است. متأسفانه فدراسیون فوتبال در سال‌های گذشته یکی از دم‌دستی‌ترین اقدامات را در قبال فحاشی‌ها انجام داده و آن هم برگزاری مسابقات بدون حضور تماشاگر بوده است. باید پرسید بعد از این همه مسابقه بدون تماشاگر، آیا واقعاً فحاشی‌ها کمتر شده است؟ نه‌تنها کمتر نشده، بلکه بیشتر هم شده است.

وی افزود: هرچقدر بیشتر از اهرم محرومیت تماشاگران استفاده کنیم، اگر این اقدام بدون برنامه فرهنگی باشد، می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. جریمه‌های نقدی نیز به جز اینکه درآمدی برای فدراسیون فوتبال و کمیته انضباطی ایجاد کرده، تأثیر فرهنگی قابل توجهی نداشته است. سؤال این است که چه اتفاق مثبتی در فرهنگ ورزشگاه‌ها افتاده است، اگر هدف اصلاح رفتار است، صرف دریافت جریمه نقدی نمی‌تواند پاسخگوی این هدف باشد.

رستم‌زاده با تأکید بر اصلاح زیرساخت‌ها و توجه به استعدادیابی، تصریح کرد: اگر فدراسیون فوتبال می‌خواهد فحاشی‌ها کاهش پیدا کند و سطح فرهنگی و طبیعی مسابقات ارتقا یابد، باید زیرساخت‌ها را اصلاح و استعدادیابی را به صورت جدی و واقعی دنبال کند تا فوتبال کشور بتواند از نظر فنی رشد کند. اگر زیرساخت مناسب و قابل احترام برای تماشاگران در ورزشگاه‌ها فراهم کنیم، تماشاگر خسته و عصبی وارد ورزشگاه نمی‌شود که با کوچک‌ترین خطا یا اشتباه داور از کوره در برود.

وی با اشاره به اهمیت امکانات رفاهی ورزشگاه‌ها، بیان کرد: متأسفانه در بسیاری از ورزشگاه‌ها امکانات لازم برای سرویس‌های بهداشتی، تهیه غذا و شرایط مناسب حضور بانوان وجود ندارد. تماشاگر گاهی مجبور است ساعت‌ها زودتر به ورزشگاه برود، اما وقتی با مشکلاتی مانند سرویس بهداشتی نامناسب یا دشواری در ورود و خروج مواجه می‌شود، خسته و عصبی مسابقه را آغاز می‌کند.

رئیس انجمن ورزشی‌نویسان خراسان رضوی ادامه داد: اگر زیرساخت مناسب فراهم کنیم و احترام لازم را برای تماشاگر در ورزشگاه‌ها قائل شویم و همزمان سطح فنی مسابقات را بالا ببریم، ذهن تماشاگر به جای جنجال و حاشیه، بیشتر درگیر تماشای یک مسابقه سالم، فنی و پربار خواهد شد.

رسانه‌ها در بازنمایی حواشی فوتبال مسئولیت دارند

وی با اشاره به نقش رسانه‌ها در شکل‌گیری فضای حاکم بر فوتبال، تأکید کرد: رسانه‌ها نیز طی سال‌ها نه‌تنها کمک چندانی به اصلاح فرهنگ تماشاگران در ورزشگاه‌ها نکرده، بلکه در مواردی به این آتش هیزم ریخته است. رسانه‌ها برای جذب مخاطب بیشتر و افزایش بازدید برای کانال‌های خود، گاهی به جای نشان دادن زیبایی‌های فنی فوتبال، بیشتر روی ناهنجاری‌ها، فحاشی‌ها و درگیری‌ها تمرکز کرده‌اند.

رئیس انجمن ورزشی‌نویسان خراسان رضوی ادامه داد: وقتی صدا‌های فحاشی را ضبط و منتشر می‌کنیم، لگد زدن، مشت زدن و درگیری را برجسته می‌کنیم، به صورت ناخواسته به بازتولید همین رفتار‌ها کمک می‌کنیم؛ در حالی که فوتبال ذاتاً صحنه‌های جذاب و زیبای فراوانی دارد که می‌توان آنها را به مخاطب نشان داد. رسانه‌ها در این زمینه مسئولیت دارند و باید توجه کنند که نحوه پوشش حواشی می‌تواند بر فرهنگ ورزشگاه‌ها تأثیر بگذارد.

رستم‌زاده تصریح کرد: اگر به دنبال اصلاح فرهنگ فوتبال هستیم، این موضوع تنها با جریمه و محرومیت حل نمی‌شود. باید همزمان سطح فنی فوتبال، استعدادیابی، زیرساخت ورزشگاه‌ها، شرایط حضور تماشاگران و نحوه عملکرد رسانه‌ها را مورد توجه قرار دهیم تا فضای فوتبال از حاشیه و خشونت به سمت رقابت سالم و جذابیت فنی حرکت کند.

تمرکز بر حواشی، از کیفیت فنی بازیکنان و مربیان می‌کاهد

در ادامه، علیرضا صیاد، داور لیگ برتر فوتبال به ایسنا گفت: بازیکن، مربی و داور، اگر تمرکز خود را روی کار خود بگذارد، قطعاً می‌تواند وظیفه‌اش را بهتر انجام دهد. زمانی که فرد به جای تمرکز بر وظیفه اصلی خود، به دنبال حاشیه و مسائل خارج از کار خود باشد، طبیعتاً از کیفیت عملکرد وی کاسته می‌شود.

وی افزود: افراد بسیاری به جای اینکه دنبال کار خود باشند، در زمین فوتبال به دنبال این هستند که از مربی یا داور اشتباهی پیدا کنند. وقتی تمرکز یک بازیکن از وظیفه اصلی خود برداشته شود و روی پیدا کردن سوتی یا اشتباه دیگران قرار بگیرد، طبیعی است که عملکرد وی تحت‌تأثیر قرار می‌گیرد و این مسئله در نهایت می‌تواند مانع پیشرفت فوتبال و ورزش کشور شود.

جریمه نقدی و جلسات انضباطی می‌تواند بازدارنده باشد

این داور فوتبال درباره تأثیر جریمه‌های نقدی بر کاهش رفتار‌های غیراخلاقی در فوتبال، تصریح کرد: از گذشته جریمه‌ها به دو شکل اعمال می‌شده است، یک بخش جریمه‌های نقدی بوده و بخش دیگر برگزاری جلسات انضباطی که ممکن است به صورت هفتگی یا ماهانه برگزار شود. هر دو روش می‌تواند مؤثر باشد. بازیکن برای فوتبال و طبیعتاً برای درآمدی که از این حرفه به دست می‌آورد تلاش می‌کند و جریمه نقدی می‌تواند روی او تأثیر داشته باشد. در کنار آن، برگزاری جلسات انضباطی و گفت‌و‌گو با فرد نیز می‌تواند به اصلاح رفتار کمک کند.

وی درباره نحوه برخورد با رفتار‌های غیراخلاقی و فحاشی در فوتبال حرفه‌ای، خاطرنشان کرد: این موضوع به کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال یا کمیته‌های انضباطی هیأت‌های فوتبال استان‌ها مربوط می‌شود. معمولاً در مرحله اول یک یا دو جلسه با فرد برگزار می‌شود و با او صحبت و تذکر داده می‌شود و اگر رفتار تکرار شود، جریمه‌های لازم اعمال خواهد شد.

صیاد ادامه داد: در بسیاری از موارد، این جلسات و صحبت‌ها باعث شده فرد متوجه رفتار خود شود و آن اتفاق دوباره تکرار نشود. البته شرایط مسابقه را نیز باید در نظر گرفت. در جریان بازی، ضربان قلب بازیکن ممکن است به حدود ۱۵۰ تا ۱۸۰ برسد و فشار تمرین، مسابقه، شرایط بازی و حضور تماشاگران نیز روی بازیکن تأثیر می‌گذارد.

وی افزود: ممکن است بازیکن در یک لحظه و تحت‌تأثیر شرایط مسابقه تصمیمی بگیرد که نباید می‌گرفت. این به معنای تأیید رفتار او نیست، اما شرایط سخت مسابقه را باید در نظر گرفت. بازیکنان باید بتوانند خودشان را کنترل کنند. هرچه بازیکن باتجربه‌تر باشد، معمولاً بهتر می‌تواند چنین شرایطی را کنترل کند. این اتفاقات ممکن است بیشتر برای بازیکنان کم‌تجربه رخ دهد که هنوز تجربه کافی برای مدیریت شرایط پراسترس مسابقه را به دست نیاورده‌اند.

این داور فوتبال در پاسخ به این پرسش که چرا برخی افراد با وجود تکرار رفتار‌های غیراخلاقی و حتی دریافت چندین جریمه، همچنان در سطح بالای فوتبال فعالیت می‌کنند، اظهار کرد: این موضوع تا حد زیادی به خود فرد مربوط می‌شود. افراد زیادی هستند که فحاشی می‌کنند، جریمه می‌شوند، جریمه خود را پرداخت می‌کنند و دوباره به فوتبال بازمی‌گردند. همه ما به نوعی عاشق فوتبال هستیم و هرکس در این حوزه فعالیت می‌کند، به کارش علاقه دارد. ممکن است برخی افراد صبر و تحمل بیشتری داشته باشند و برخی دیگر زودتر عصبانی شوند یا حوصله و کنترل کمتری داشته باشند.

وی افزود: ممکن است یک فرد یک، دو یا سه بار جریمه شود، اما همچنان رفتار خود را تکرار کند. امیدواریم شرایط فوتبال و ورزش کشور به شکلی پیش برود که این اتفاقات کمتر شود و افراد نیز بتوانند رفتار خود را بهتر کنترل کنند. در نهایت، نحوه برخورد با افرادی که رفتار‌های غیراخلاقی خود را تکرار می‌کنند، در حیطه وظایف کمیته انضباطی فدراسیون فوتبال و مراجع مربوط است و تصمیم‌گیری درباره ادامه فعالیت یا برخورد با این افراد نیز باید از مسیر همین مراجع انجام شود.

فحاشی و رفتار‌های غیراخلاقی در فوتبال، پدیده‌ای نیست که بتوان با یک جریمه یا محرومیت مقطعی به پایان آن امیدوار بود. آنچه از دیدگاه اهالی فوتبال می‌توان دریافت، این است که اصلاح این وضعیت نیازمند مجموعه‌ای از اقدامات همزمان در حوزه‌های فرهنگی، تربیتی، فنی و زیرساختی است.

فوتبال، به‌عنوان یکی از پرمخاطب‌ترین عرصه‌های ورزشی علاوه بر اینکه محلی برای رقابت است، رفتار فعالان و هواداران آن نیز می‌تواند الگویی برای جامعه باشد. از این رو، بازگرداندن اخلاق و احترام به سکوها، زمین مسابقه و فضای رسانه‌ای، نیازمند همکاری همه ارکان فوتبال است؛ تا حاشیه و خشونت جای خود را به رقابت سالم، احترام متقابل و کیفیت فنی بدهد.