حجامت در طب سنتی ایرانی چه جایگاهی دارد؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهداشت نیوز، بادکش گذاری را می‌توان در مقوله حرکات بدنی (که به طور غیر فعالانه و توسط شخص دیگری روی بدن انسان صورت می‌گیرد) به حساب آورد و اگر با خون‌گیری همراه شود، به عنوان نوعی روش پاکسازی و دفع مواد زائد از بدن محسوب می‌شود.

گرچه تاثیرات و فواید این اعمال بسیار بیشتر از این است که در این دو مقوله محدود شوند.

جایگاه حجامت در طب سنتی ایرانی

حجامت قدمتی طولانی دارد و به زمان باستان برمی گردد، همچنین در طب سنتی ایرانی نیز جایگاه ویژه‌ای دارد، اما باید توجه کرد که حجامت مساوی با طب سنتی نیست، بلکه حجامت یک روش درمانی دستی، و جزئی از درمان در طب سنتی است.

در طب سنتی ایرانی برای درمان بیماری ها، ابتدا باید اصول سبک زندگی شامل خوردنی‌ها و نوشیدنی‌ها، شرایط محیطی، ورزش، خواب، دفعی‌ات و رخداد‌های روانی مورد توجه قرار گیرد؛ سپس می‌توان از دارو‌های مطرح در طب سنتی با منشاء گیاهی، حیوانی یا معدنی استفاده کرد (با اولویت دارو‌های مفرد و ضعیف در برابر دارو‌های مرکب و قوی) و در نهایت به درمان‌های دستی مثل ماساژ و خون‌گیری از طریق فصد، زالو و حجامت پرداخت.

متاسفانه برخی حجامت را مساوی با مبتلا شدن فرد به بیماری‌هایی مثل هپاتیت و ایدز عنوان می‌کنند که این نظریه کاملاً غلط است، چون حجامت در حال حاضر توسط یا تحت نظر پزشکان متخصص و وسایل کاملاً استریل و بهداشتی در مطب‌ها و درمانگاه‌های استاندارد انجام می‌شود.

ضمن اینکه اگر این نظریه درست باشد، پس باید بگوییم هر فردی که آمپول می‌زند یا به دندانپزشکی مراجعه می‌کند هم باید به بیماری‌های فوق مبتلا شده باشد، چون ممکن است این وسایل غیراستریل باشند؛ به طور کلی این حرف هیچ دلیل علمی و منطقی ندارد.

خون‌گیری و اهدای آن، با حجامت کردن دو مقوله کاملاً جدا هستند که هر کدام فوائد خاص خود را دارند و طب سنتی ایرانی هیچ گونه مخالفتی با اهدای خون ندارد، اما براساس این مکتب طبی حجامت برای افراد حائز شرایط، مفیدتر است.

فواید حجامت

بخش قابل توجهی از مشکلاتی، چون خستگی‌های مزمن، درد‌های مبهم بدنی، حالت‌های آزار دهنده درونی، احساس باد یا درد‌های مهاجر در بدن، گرفتگی‌ها یا درد‌های عضلانی مفصلی، التهابات بافت‌های نرم و زیر پوستی یا عمقی بدن، نقایص ناشی از ضعف خونرسانی یا تمرکزی سیستم دفاعی یا مدیریتی بدن به یک عضو یا منطقه و یا برخی بیماری‌های پیچیده‌تر و تخصصی را می‌توان در کنار رعایت سایر اصول حفظ سلامتی، با انجام عمل حجامت و یا بادکش تخفیف یا بهبود بخشید.

با توجه به سادگی نسبی این عمل چه در مرحله یادگیری و چه در مقام اجرا، می‌توان با در نظر گرفتن ظرافت‌ها و احتیاط‌های لازم، این توانمندی را به خانواده‌ها و عموم مردم انتقال داد تا از فواید آن بهره‌مند شوند و بتوانند برای تخفیف یا رفع مشکلات کوچک و ساده از آن استفاده کنند و مراجعات مکرر و غیر ضروری به سیستم بهداشتی درمانی کشور که هزینه‌های مختلفی برای مردم و سیستم در پی خواهد داشت را کاهش دهند.

بدیهی است که در مواقع بروز بیماری حاد، شدید، طولانی، ناشناخته به خصوص تهدید کننده حیات، حتماً و قطعاً باید به پزشک حاذق مراجعه نمود و هیچگاه داشتن اطلاعات یا توانمندی‌های موردی در حیطه پزشکی نمی‌تواند شخص را از مراجعه به طبیب که سال‌ها عمر و تجربه خود را در این راه صرف نموده است بی نیاز نماید.

اهمیت زمان حجامت بر اساس فصل

دو زمان در سال از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است: قبل از پاییز و قبل از بهار، چون دمای هوا به شدت تغییر می‌کند (اما بین فصول پاییز و زمستان یا بین بهار و تابستان تغییر حرارتی شاید خیلی نباشد)، بنابراین تدابیر این دو زمان هم بسیار مهم است.

در زمستان اجازه خوردن غذای نسبتاً زیاد یا پرانرژی داده می‌شود، اما در بهار نه! بهار، بیشتر فصل پاکسازی بدن از مواد زائد جمع شده در بدن بر اثر مصرف مواد سنگین در فصل زمستان می‌باشد.

فصل بهار دارای مزاج گرم و‌تر است و حرارت و رطوبت نسبتاً بالایی دارد. در اوایل بهار، تاکید بر ورود مواد به بدن نیست، بلکه بر خروج مواد زائد از بدن است.

به همین علت استفاده از ملین ها، قی آورها، حجامت (خروج خون از بدن) و اهدای خون توصیه شده است. با این کار بسیاری از موارد آلرژی اوایل بهار یا اواخر زمستان و جوش و دمل‌های بهار اتفاق نمی‌افتد.

دلیل این جوش‌ها در بهار این است که افراد در زمستان پرخوری کرده‌اند، اما به دلیل سرمای زمستان و سکون نسبی این مواد در بدن، علائمی دیده نمی‌شود. در بهار، چون هوا گرم می‌شود، این مواد جمع شده و رسوب کرده از قبل در بدن، شروع به حرکت در بدن می‌کنند و با تحریک سیستم ایمنی ایجاد جوش، عطسه، تحریک پوست، تحریک سیستم تنفسی، آبریزش، تنگسی نفس و کهیر (علائم حساسیت و آلرژی) می‌کنند.

بروز و شدت بیماری‌ها در افرادی که مزاجشان گرم و‌تر است بیشتر مشاهده می‌شود. در واقع این افراد در این فصل بیشتر مستعد ابتلا به بیماری‌ها و عارضه‌هایی نظیر احساس سنگینی و خواب آلودگی شدید، حساسیت و آبریزش بینی و بروز جوش می‌شوند.

برای پیشگیری از این عارضه‌ها افراد باید سعی کنند با ورزش کردن و تغذیه مناسب مانند غذا‌های سبک، میوه و سبزی، انواع آش و سوپ، آبلیمو و آبغوره، و همچنین خودداری از مصرف بیش از حد مواد غذایی نظیر غذا‌های سنگین، چرب و سرخ شده، برنج و نان، شیرینی ها، گوشت قرمز، به پاکسازی بدنشان از مواد زائد کمک کنند.

در طب سنتی انجام عمل حجامت و اهداء خون در فصل بهار بسیار تاکید شده است، چرا که باعث خروج مواد زائد از بدن و کاهش عوارض ذکر شده می‌شود.

انتهای تابستان نیز زمان بسیار خوبی برای حجامت است، مخصوصاً برای گرم مزاجان یا کسانی که به تجویز پزشک توصیه به حجامت شده‌اند. هدف از این کار خروج صفرا و مواد زائد و اصطلاحاً سوخته تجمع یافته در خون و بدن به دلیل گرمای تابستان و جلوگیری از رسوب آنها در بدن بدنبال سرمای پاییز و زمستان و جلوگیری از بروز برخی مشکلات شایع در پاییز از جمله آلرژی‌های پاییز و سرماخوردگی‌ها است.

در فصل زمستان باید فعالیت‌های بدنی و ورزش بیشتر شود و انسان خود را از قرار گرفتن در مقابل باد و سرمای مستقیم مصون بدارد و اقداماتی مثل خونگیری و حجامت را انجام ندهد (مگر در صورت نیاز زیاد با تجویز پزشک)، چون باعث سردتر شدن بدن می‌شوند.

آیا حجامت‌های بی جا مضر هستند؟

حجامت‌های بی‌جا و بیش از حد مضر هستند. وقتی حتی آب خوردن بی‌جا نیز می‌تواند مضر باشد (که در تحقیقات جدید در دنیا به اثبات رسیده است) حجامت جای خود را دارد.

گاهی حجامت برای شخصی مضر است، اما او به اشتباه انجام داده و حتی احساس بهبود می‌کند، باید توجه داشت وقتی خونی از فرد گرفته می‌شود، گاهی مریض از لحاظ روانی فکر می‌کند مشکلاتش خوب شده است در صورتی که در بلند مدت عوارض خود را نشان می‌دهد؛ لذا احساس بهبود نمی‌تواند ملاک مناسب و کافی برای مفید بودن حجامت باشد.

نوع، محل، تعداد و شدت حجامت و خونگیری، فقط باید توسط پزشک متبحر در طب سنتی تعیین و اجرا شود. حجامت برای افراد دارای ضعف یا کم خونی، کم سن یا مسن، خیلی لاغر یا چاق، با مزاج سرد و نیز افراد دارای خشکی مزاج مضر است که این شامل ۶۰ – ۸۰ درصد انسان‌ها می‌شود.

پس نباید توصیه عمومی به انجام حجامت کرد که همه برای حفظ سلامتی یا درمان بیماری‌ها حجامت کنند و نباید احادیثی را هم که ممکن است سندیت یا تفسیر درستی ندارند دستاویز قرار داد.

آیا حجامت می‌تواند جایگزین واکسیناسیون شود؟

نه حجامت و نه هیچ عمل دیگری نمی‌تواند جایگزین واکسیناسیون شود.

این به هیچ وجه به معنی غیر مفید بودن حجامت و سایر رویکرد‌های طب سنتی نیست، بلکه به جایگاه و کاربرد اختصاصی هر روش بر می‌گردد. اگر این سخنان بی‌اساس درست باشد که نیست، می‌بایستی دست کم انجام حجامت مانع از بروز اپیدمی‌های هولناک بیماری هایی، چون آبله در بین مردم شده باشد در صورتی که به گواهی اسناد و مدارک تاریخی، هر ساله بروز بیماری‌های عفونی همچون آبله در بین مردم باعث کشتار‌هایی غیر قابل تصوّر می‌شده است.

در حالی که امروزه با انجام واکسیناسیون، حتی برخی از این بیماری‌ها به طور کامل از صفحه روزگار محو شده‌اند. دیده شده عده‌ای ادعا می‌کنند که استفاده از شیر مادر به تنهایی یا آغوز، باعث ایجاد ایمنی در نوزادان شده، تا حدی که نیاز به واکسیناسیون را از بین می‌برد؛ در نقض این ادعا همین بس که این راهکار‌ها در زمان‌های قدیم هم بوده، ولی مانع از ظهور بیماری نمی‌شدند.

بزرگنمایی در رابطه با حجامت

بزرگنمایی درباره حجامت مردم ما را به دردسر می‌اندازد. همانگونه که قبلاً گفته شد، در طب سنتی ایرانی به حجامت تاکید شده است، ولی فقط به عنوان یکی از روش‌های درمانی.

این کار در صورتی که با نظر پزشک خبره، آگاه و مکان مورد تأیید از نظر استاندارد‌های درمانی انجام شود، می‌تواند روشی کمک کننده در پیشگیری و درمان بیماری‌ها باشد.

ولی انجام بی رویه و عنان گسیخته آن که گاهی در جامعه می‌بینیم، می‌تواند بسیار مضر باشد.

این در حالی است که برخی دیگر از کسانی که در زمینه طب سنتی فعالیت می‌کنند بر این باورند که دانشکده‌های طب سنتی زیر نظر طب غربی و دانشگاه‌های علوم پزشکی راه اندازی شده‌اند و این طب را با دیدگاه دیگری به مردم نشان می‌دهند و تأثیر گذاری حجامت را در پیشگیری و درمان نمی‌پذیرند.

این گروه از درمانگران طب سنتی حجامت را از ارکان روش‌های درمانی و اعمال یداوی در طب ایرانی و اسلامی می‌دانند.

حجامت در جایگاه خود روش درمانی مفیدی است و در عین حال می‌تواند مضر باشد. ادعا‌های بی‌جا درباره اینکه طب سنتی می‌تواند جایگزین واکسیناسیون باشد یا اینکه به تنهایی به عنوان درمان اصلی بسیاری از بیماری‌ها مؤثر است، اغراق آمیز است.

این صحیح نیست که بدون ویزیت بیمار، حجامت تجویز شود. در طب کلاسیک پزشک پیش از تجویز هر گونه روش درمانی، باید بیمار را معاینه کند و براساس آن و اطلاعاتی که از بدن فرد به دست می‌آورد در مورد چگونگی درمان او تصمیم می‌گیرد.

در طب سنتی هم باید پزشک آگاه، علائم فرد را دقیقاً مورد بررسی و معاینه قرار دهد و بر اساس شرایط فرد و بیماری او از روش‌های مختلف درمانی که یکی از آنها می‌تواند حجامت باشد، استفاده کند.

حجامت مانند سایر خدمات درمانی باید در محیطی با استاندار‌های بهداشتی انجام شود.

اگرچه در فصل بهار به علت تغییراتی در بدن، احتمال نیاز به حجامت بیشتر است، ولی حتماً برای انجام حجامت فصل بهار هم بایستی با پزشک مشورت کرد.

توصیه عام به حجامت در بهار برای همه صحیح نیست؛ چرا که نمی‌توان گفت همه گروه‌های سنی بدون هیچ مانعی می‌توانند در این فصل حجامت انجام دهند.

احتمال اینکه افراد در فصل بهار نیاز به حجامت داشته باشند نسبت به سایر فصل‌ها بیشتر است ولی باز هم اینکه بگوییم مانعی برای حجامت تمام افراد در فصل بهار وجود ندارد، درست نیست و لازم است پزشک پیش از حجامت فرد را معاینه کند.

حجامت و روزه داری

روزه و حجامت هر دو از روش‌های پاکسازی بدن هستند و طبق یک قاعده طبی که می‌گوید بهتر است دو عمل پاکسازی به طور همزمان انجام نشود، توصیه می‌شود از انجام این عمل حین روزه داری پرهیز شود مگر در موارد مورد توصیه و تشخیص پزشک. این نکته در مورد فصد و اهدای خون نیز صحیح است.

حجامت در زمان بارداری

خون‌گیری و حجامت در زمان بارداری نباید انجام شود مگر در موارد خاص به تشخیص پزشک متخصص. علت این است که بدن مادر مشغول تغذیه و نمو دادن جنین بوده و نباید قوای آن را ضعیف کرد.

حجامت در درمان جوش صورت

در حال حاضر باور غلطی که به نام طب سنتی در زمینه درمان جوش صورت وجود دارد این است که گفته می‌شود خوردن گرمیجات سبب بروز این مشکل می‌شود، در حالی که همیشه این مسئله برای همه افراد صدق نمی‌کند.

تجمع هر چهار خلط صفرا، دم، سودا و بلغم در بدن ایجاد جوش می‌کند و بنابراین برای درمان باید ابتدا علت را ریشه یابی کرد.

افزایش خلط صفرا در افراد دارای مزاج گرم و خشک شایع بوده و این مسئله سبب ایجاد جوش‌های ریز پراکنده در صورت، بین دو کتف و بالای گردن می‌شود و در صورتی که این خلط در بدن بیش از حد باشد، سبب بروز کهیر نیز خواهد شد.

افزایش خلط دم سبب ایجاد جوش‌های درشت چرکی و خونریزی دهنده می‌شود که اصولاً جای عمیقی را بر صورت به جای می‌گذارد که با خوردن غذا‌هایی همچون مصرف بیش از حد آبگوشت و کله پاچه بروز می‌کند.

جوش‌هایی که به دلیل افزایش خلط بلغم در بدن بروز می‌یابد اصولاً زیرپوستی بوده و سر سفید است.

افزایش خلط سودا نیز در مزاج‌های سرد و خشک و با مصرف فست‌فود و غذا‌های مانده و کنسروی ایجاد می‌شوند که اصولاً سرسیاه و زیرپوستی هستند.

البته به دنبال ماندن مواد زائد در بدن به تدریج ممکن است جوش‌ها تغییر ماهیت داده و رنگ آنها عوض شود. افراد باید برای درمان جوش حتماً به پزشک مراجعه کنند و به جست‌وجوی اینترنتی به عنوان راهکاری برای درمان اکتفا نکنند.

انداختن زالو و حجامت قدم اول درمان جوش نیست و اگر ندانسته این کار انجام گیرد، عوارض بیشتری را در بر خواهد داشت.

حجامت برای رفع کمردرد ممنوع

علت شایع پا درد و یا ورم پا، بی‌حسی و خواب‌رفتگی پا و کمردرد به ویژه در زنان سالمند، تجمع سردی و رطوبت در بدن است.

پرخوری و عدم تحرک سبب می‌شود که غذا در معده به انرژی تبدیل نشود و این مسئله با افزایش سن، تجمع رطوبت در بدن و مواد زائد را به همراه دارد. این مشکل در افراد دارای مزاج سرد و هنگام زمستان بیشتر بروز می‌یابد.

حجامت به هیچ عنوان برای این افراد توصیه نمی‌شود، ولی استفاده از بادکش و همچنین ماساژ پا و کمر با روغن بابونه، کنجد و زیتون سفارش می‌شود.

شروع درمان از دیدگاه طب سنتی با پرهیز آغاز می‌شود، این افراد بهتر است غذا‌های سرد و یا به اصطلاح سردی نخورند و محل خواب آنها گرم باشد.

معمولا چه قسمت‌های بدن حجامت می‌شود؟

حجامت مختص به ناحیه خاصی از بدن نیست و نقاط مختلف بدن را بنا بر نظر پزشک مربوطه برای التیام برخی از مشکلات می‌توان حجامت کرد.

مثلا ذکر شده «حجامت سر» که از میان دو ابرو تا وسط سر انجام می‌شود به التیام خارش و سنگینی سر، رفع سرگیجه و مشکلات چشم کمک می‌کند، اما اگر حجامت ماهرانه نباشد گاهی با عوارضی، چون کم فهمی، کم حافظگی و فراموشکاری همراه خواهد بود.

حجامت «پس سر»، سنگینی پلک ها، سر و پیشانی، بوی بد دهان و درد گوش را بهبود می‌دهد

با حجامت «زیر چانه»، درد لثه و دندان، درد گلو و جوش‌های چانه بهتر خواهد شد. البته حجامت در ناحیه سر می‌تواند عوارضی در عملکرد‌های مغزی بر جای گذارد که در روایات نیز اشاره شده است، لذا ضروری است بدون نیاز حقیقی از این کار پرهیز نمود.

همچنین ذکر شده که حجامت «کبد» برای کاهش گرمی و حرارت کبد و دفع سموم مفید است. حجامت «کلیه» به دفع سنگ کلیه کمک می‌کند و حجامت «انت‌های گودی کمر» بیماری‌های مقعد، آماس بیضه، رحم و بواسیر را التیام می‌دهد، اما از عوارض آن می‌توان به کاهش قوت و قدرت جنسی مردان اشاره کرد.

از عوارض حجامت توسط افراد ناوارد و غیرمتخصص، پارگی شریان و ورید و همچنین شوک و غش ناشی از حجامت‌های تجویز نشده است.

منبع: سایت دکتر سید مهدی میر غضنفری. تالیف دکتر سید مهدی میرغضنفری، پزشک، دکتری تخصصی فیزیولوژی، عضو هیئت علمی (دانشیار) دانشگاه و معاونت پژوهشی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ارتش و پژوهشگر طب سنتی ایرانی.