همه چیز‌هایی که باید در مورد میکروارگانیسم‌های دهان بدانید!

به گزارش مجله خبری نگار/آنا،این جامعه زیستی که «میکروبیوم دهان» (Oral microbiome) نامیده می‌شود، از صد‌ها گونه باکتری و همچنین ویروس‌ها، قارچ‌ها و دیگر ریزسازواره‌ها تشکیل شده است و ترکیب آن تا حد زیادی تحت تأثیر رژیم غذایی قرار دارد. به همین دلیل، سلامت دهان تنها به مسواک زدن و نخ دندان کشیدن محدود نمی‌شود؛ آنچه وارد بدن می‌شود نیز می‌تواند تعیین کند کدام گروه از میکروب‌ها در محیط دهان فرصت رشد بیشتری پیدا کنند.

دهان سالم الزاماً دهانی عاری از میکروب نیست، بلکه محیطی است که در آن میان گونه‌های مختلف میکروبی تعادل نسبی برقرار است. برخی از این میکروب‌ها در برابر گونه‌های بیماری‌زا مقاومت ایجاد می‌کنند و برخی دیگر، در صورت فراهم شدن شرایط مناسب، به افزایش اسیدیته محیط، تشکیل پلاک دندانی و التهاب لثه کمک می‌کنند. بنابراین، مسئله اصلی نه نابودی همه میکروب‌ها، بلکه حفظ ساختار متعادل این جامعه میکروبی است.

جامعه‌ای میکروسکوپی با نقش‌هایی متفاوت

در سطح دهان، مجموعه‌ای بسیار متنوع از میکروارگانیسم‌ها در زیستگاه‌های مختلف مستقر هستند. سطح دندان، زبان، لثه‌ها و فضا‌های میان دندان‌ها هرکدام شرایط متفاوتی دارند و گونه‌های مختلف میکروبی متناسب با این شرایط در آنها زندگی می‌کنند.

در میان این میکروب‌ها، «استرپتوکوک موتانس» (Streptococcus mutans) یکی از شناخته‌شده‌ترین باکتری‌های مرتبط با پوسیدگی دندان است. این باکتری از قند‌ها استفاده می‌کند و در جریان متابولیسم آنها اسید تولید می‌کند. افزایش اسیدیته در سطح دندان می‌تواند به تدریج مینای دندان را تخریب کند و در نهایت به ایجاد پوسیدگی منجر شود.

استرپتوکوک موتانس

با این حال، همه باکتری‌های دهان چنین نقشی ندارند. گونه‌هایی مانند «وِیلونلا» (Veillonella)، «اکتینومایسس» (Actinomyces)، برخی گونه‌های استرپتوکوک و «نایسریا» (Neisseria) می‌توانند بخشی از جامعه میکروبی سالم دهان باشند. حضور این میکروب‌ها ممکن است از استقرار و گسترش برخی گونه‌های بیماری‌زا جلوگیری کند.

وِیلونلا

این تعامل میان میکروب‌ها اهمیت زیادی دارد، زیرا گونه‌های مختلف برای دسترسی به مواد غذایی و فضا با یکدیگر رقابت می‌کنند. در نتیجه، افزایش یک گروه می‌تواند شرایط زیستی گروه دیگر را محدود کند و ترکیب کلی میکروبیوم را تغییر دهد.

اختلال در تعادل میکروبی و آغاز بیماری

هنگامی که بهداشت دهان ناکافی باشد، میان دندان و لثه فضا‌هایی ایجاد می‌شود که شرایط مناسبی برای رشد برخی میکروب‌های بی‌هوازی، یعنی میکروارگانیسم‌هایی که در محیط‌های کم‌اکسیژن بهتر رشد می‌کنند، فراهم می‌کند.

بیماری‌های قلبی‌عروقی، دیابت، آرتریت روماتوئید، بیماری التهابی روده و برخی اختلالات عصبی از جمله بیماری‌هایی هستند که در پژوهش‌ها با وضعیت نامطلوب سلامت دهان و تغییرات میکروبیوم آن ارتباط نشان داده‌اند. همچنین در سال‌های اخیر، توجه پژوهشگران به ارتباط احتمالی میان میکروبیوم دهان و برخی سرطان‌ها، از جمله سرطان لوزالمعده و سرطان روده بزرگ، افزایش یافته است.

این ارتباط‌ها به معنای اثبات رابطه علت و معلولی میان یک باکتری مشخص و تمام این بیماری‌ها نیست. با این حال، شواهد موجود نشان می‌دهد محیط میکروبی دهان می‌تواند بخشی از شبکه پیچیده ارتباط میان التهاب، سیستم ایمنی و سلامت عمومی بدن باشد.

تنوع میکروبی؛ یکی از نشانه‌های سلامت

یکی از مفاهیم مهم در مطالعه میکروبیوم، «تنوع میکروبی» (Microbial diversity) است؛ مفهومی که به تعداد و گوناگونی گونه‌های میکروبی موجود در یک محیط اشاره دارد.

پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که کاهش تنوع میکروبی دهان ممکن است با برخی وضعیت‌های نامطلوب سلامت ارتباط داشته باشد. برای نمونه، در مطالعاتی ارتباط میان تنوع پایین‌تر میکروب‌های دهان و افسردگی مشاهده شده است.

با وجود این، پژوهشگران هنوز درباره سازوکار دقیق این ارتباط‌ها به نتیجه قطعی نرسیده‌اند. ممکن است تغییر میکروبیوم در برخی موارد پیامد بیماری باشد، در موارد دیگر در شکل‌گیری بیماری نقش داشته باشد یا هر دو پدیده تحت تأثیر عوامل مشترک دیگری قرار گرفته باشند.

رژیم غذایی؛ عاملی تعیین‌کننده در میکروبیوم دهان

یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر بر میکروبیوم دهان، رژیم غذایی است. مصرف مکرر مواد غذایی سرشار از قند، محیط مناسبی برای باکتری‌هایی ایجاد می‌کند که توانایی بالایی در استفاده از قند و تولید اسید دارند.

کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده نیز اهمیت دارند، زیرا ساختار آنها به گونه‌ای است که می‌توانند به سرعت در محیط دهان به ترکیبات ساده‌تر تبدیل شوند. مصرف مکرر قند‌های تصفیه‌شده و کربوهیدرات‌های قابل تخمیر، در طول زمان می‌تواند تعادل جامعه میکروبی دهان را به سمت افزایش میکروب‌های اسیدساز تغییر دهد.

در مقابل، رژیم غذایی غنی از مواد گیاهی کامل، فیبر، کربوهیدرات‌های پیچیده و با میزان پایین‌تر قند‌های تصفیه‌شده، با حفظ یک اکوسیستم میکروبی متعادل‌تر سازگارتر است.

سبزیجات برگ‌سبز و مسیری که از دهان به قلب می‌رسد

برخی سبزیجات برگ‌سبز مانند اسفناج و کِیل سرشار از «نیترات» (Nitrate) هستند. بخشی از این ترکیب در دهان توسط باکتری‌های خاصی مانند نایسریا مصرف و به «نیتریت» (Nitrite) تبدیل می‌شود. نیتریت سپس در ادامه فرایند‌های زیستی بدن می‌تواند در تولید «اکسید نیتریک» (Nitric oxide) نقش داشته باشد.

اکسید نیتریک یکی از مولکول‌های مهم در تنظیم عملکرد عروق است و می‌تواند به گشادشدن رگ‌های خونی و تنظیم فشار خون کمک کند. بنابراین، برخی پژوهش‌ها در حال بررسی این مسیر زیستی به عنوان یکی از نمونه‌های ارتباط میان میکروبیوم دهان و سلامت قلبی‌عروقی هستند.

پلی‌فنول‌ها؛ ترکیبات گیاهی با اثرات ضد میکروبی

«پلی‌فنول‌ها» (Polyphenols) گروه بزرگی از ترکیبات طبیعی موجود در گیاهان هستند که به دلیل ویژگی‌های آنتی‌اکسیدانی و زیستی خود مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته‌اند.

چای، انواع توت‌های تیره‌رنگ و برخی میوه‌ها از منابع پلی‌فنول‌ها هستند. مطالعات انجام‌شده درباره این ترکیبات نشان داده‌اند که برخی پلی‌فنول‌های موجود در چای می‌توانند فعالیت بعضی از باکتری‌های مرتبط با پوسیدگی دندان و بیماری لثه را کاهش دهند.

یکی از سازوکار‌های مورد بررسی، تأثیر این ترکیبات بر آنزیم‌هایی است که در چسبندگی میکروب‌ها و شکل‌گیری «پلاک دندانی» (Dental plaque) نقش دارند. پلاک، لایه‌ای زیستی از میکروب‌ها و مواد تولیدشده توسط آنهاست که روی سطوح دهان و دندان شکل می‌گیرد.

برخی پژوهش‌ها درباره زغال‌اخته قرمز نیز نتایج قابل توجهی داشته‌اند و نشان داده‌اند ترکیبات موجود در آن ممکن است رشد پلاک دندانی و برخی باکتری‌های مرتبط با پوسیدگی و بیماری‌های لثه را محدود کنند.

پنیر و غذا‌های تخمیری؛ تغییر ترکیب جامعه میکروبی

برخی مطالعات کوچک نیز نقش محصولات لبنی، به‌ویژه پنیر، را در سلامت میکروبیوم دهان بررسی کرده‌اند. در یک مطالعه محدود، مصرف روزانه پنیر گرانا پادانو با تغییراتی در نشانگر‌های ژنتیکی جامعه باکتریایی دهان همراه بود؛ به‌گونه‌ای که برخی باکتری‌های مرتبط با محیط سالم‌تر دهان افزایش و استرپتوکوک موتانس کاهش یافت.

افزایش جریان بزاق هنگام جویدن نیز ممکن است در این میان اهمیت داشته باشد. بزاق بخشی از قند‌های باقی‌مانده را از محیط دهان دور می‌کند و به دلیل ویژگی‌های شیمیایی خود می‌تواند بخشی از اسید تولیدشده توسط باکتری‌ها را خنثی کند.

غذا‌های تخمیری نیز به دلیل داشتن میکروارگانیسم‌های زنده مورد توجه قرار گرفته‌اند. برای نمونه، برخی مطالعات درباره کفیر نشان داده‌اند که مصرف آن ممکن است رشد برخی عوامل بیماری‌زای دهانی و تشکیل زیست‌لایه میکروبی آنها را محدود کند.

یک ماده غذایی واحد، راه‌حل سلامت دهان نیست

با وجود نتایج امیدوارکننده درباره مواد غذایی مختلف، پژوهشگران بر یک نکته مهم تأکید دارند: سلامت میکروبیوم دهان با یک ماده غذایی خاص تضمین نمی‌شود.

آنچه اهمیت بیشتری دارد، الگوی کلی رژیم غذایی است. مطالعاتی که رژیم غذایی مدیترانه‌ای را بررسی کرده‌اند، نشان داده‌اند پیروی بیشتر از این الگو که بر میوه‌ها، سبزیجات، غلات کامل و چربی‌های سالم تأکید دارد، با شدت کمتر بیماری لثه همراه است.

در مقابل، مصرف مکرر قند‌های تصفیه‌شده و کربوهیدرات‌های به‌سرعت قابل تخمیر می‌تواند شرایط را برای افزایش میکروب‌های اسیدساز فراهم کند. درباره ارتباط مصرف زیاد گوشت قرمز با شدت بیماری لثه نیز یافته‌هایی گزارش شده، هرچند سازوکار دقیق این ارتباط همچنان روشن نیست.

مسواک همچنان ضروری است

اهمیت رژیم غذایی به معنای کم‌اهمیت شدن بهداشت مستقیم دهان نیست. مسواک زدن و استفاده از نخ دندان همچنان از اصلی‌ترین روش‌های کنترل پلاک و کاهش میکروب‌های مرتبط با بیماری‌های دهان هستند.

مطالعات نشان داده‌اند استفاده از نخ دندان می‌تواند با کاهش غلظت برخی عوامل بیماری‌زای دهانی همراه باشد و مسواک زدن دندان‌ها و زبان نیز میزان میکروب‌های مرتبط با بیماری‌های دندانی را کاهش می‌دهد.

در مورد دهان‌شویه‌ها، هنوز مشخص نیست مصرف منظم انواع بدون نسخه چه تأثیر بلندمدتی بر ساختار میکروبیوم دهان دارد. برخی مواد مانند «کلرهگزیدین» (Chlorhexidine) می‌توانند جمعیت میکروبی دهان را به شکل قابل توجهی تغییر دهند و به همین دلیل کاربرد آنها بیشتر در شرایط درمانی و برای دوره‌های مشخص تعریف می‌شود.

آینده پژوهش در این حوزه احتمالاً به سمت رویکردی متفاوت حرکت خواهد کرد: به جای آنکه هدف، حذف گسترده میکروب‌های دهان باشد، تلاش شود ترکیب این جامعه میکروبی به شکلی هدفمند به سمت تعادل هدایت شود.

سلامت دهان، بخشی از سلامت بدن

تصویر جدیدی که پژوهش درباره میکروبیوم دهان ترسیم می‌کند، مفهوم سلامت دهان را گسترده‌تر از گذشته کرده است. دهان محیطی زیستی پیچیده است که در آن صد‌ها گونه میکروبی در تعامل دائمی با یکدیگر و با بدن انسان قرار دارند.

رژیم غذایی می‌تواند این تعادل را تغییر دهد؛ مصرف مکرر قند و کربوهیدرات‌های تصفیه‌شده شرایط را برای برخی میکروب‌های بیماری‌زا فراهم می‌کند، در حالی که رژیم غذایی متنوع و غنی از مواد گیاهی می‌تواند با حفظ یک جامعه میکروبی متعادل‌تر سازگار باشد.

با این حال، هنوز پرسش‌های مهمی درباره رابطه دقیق میکروبیوم دهان و بیماری‌های سیستمیک بدون پاسخ مانده است. پژوهش‌های آینده باید مشخص کنند کدام تغییرات میکروبی صرفاً نشانه بیماری‌اند و کدام‌یک واقعاً در ایجاد یا تشدید آن نقش دارند.

آنچه اکنون روشن‌تر از گذشته به نظر می‌رسد این است که سلامت دهان فقط به آنچه روی سطح دندان دیده می‌شود محدود نیست. پشت این سطح ظاهراً ساده، جامعه‌ای زنده و پیچیده فعالیت می‌کند؛ جامعه‌ای که حفظ تعادل آن می‌تواند یکی از اجزای مهم مراقبت از سلامت انسان باشد.