زندگی در هزاران سال قبل چگونه بوده است؟

به گزارش مجله خبری نگار/آنا،پیش از تاریخ، طولانی‌ترین و شاید ناشناخته‌ترین فصل زندگی بشر بر روی زمین است؛ دورانی که انسان هنوز به خط دست نیافته بود و برای ادامه حیات، ناچار بود در دل طبیعتی سخت، سرد و پیش‌بینی‌ناپذیر با تکیه بر شکار، گردآوری خوراک و زندگی گروهی دوام بیاورد.

در همین زمینه، خبرنگار «آناتک» با دکتر محمداقبال چهری، استاد تاریخ و عضو هیئت علمی دانشگاه آزاد، درباره مفهوم پیش از تاریخ، شیوه زندگی انسان‌های نخستین، ابزارها، خوراک، وضعیت بهداشت و بیماری‌ها، هنر غار‌ها و چگونگی گذار انسان از عصر شکارگری به دوران استقرار و تولید غذا گفت‌و‌گو کرده‌ایم؛ گفت‌وگویی که تصویری روشن از یکی از مهم‌ترین ادوار زندگی انسان به دست می‌دهد.

دوران پیش از تاریخی چه تعریفی دارد و به چه دورانی اطلاق می‌شود و شامل چه دوران‌هایی می‌شود؟

پیش از تاریخ به دورانی از زندگی بشر اطلاق می‌شود که بشر هنوز موفق به ابداع خط نشده بود. شروع تاریخ در حدود ۳۰۰۰ سال پیش از میلاد به دنبال اختراع خط در جنوب عراق امروزی و جنوب‌غربی ایران بوده است. اولین بار پژوهشگری به نام «دانیل ویلسن» در ۱۸۵۱ میلادی از واژه پیش از تاریخ در کتابی با عنوان «باستان شناسی و سالنامه‌های پیش از تاریخ اسکاتلند» استفاده کرد.

پیش از تاریخ شامل دوران پارینه سنگی، فراپارینه سنگی (میان سنگی)، نوسنگی و مس سنگی است. دوران پارینه سنگی که ۹۸ درصد تاریخ زندگی بشر در آن بوده است، شامل: پارینه سنگی قدیم از ۳/۴ میلیون سال پیش تا ۲۵۰ هزار سال پیش، پارینه سنگی میانه از ۲۵۰ هزار سال تا ۴۰ هزار سال پیش، پارینه سنگی جدید از ۴۰ هزار سال تا ۱۸ هزار سال پیش، فراپارینه سنگی (میان سنگی) از ۱۸ هزار سال تا ۱۲ هزار سال پیش، نوسنگی از ۱۲ هزار سال تا ۷ هزار سال پیش و مس سنگی از ۷ هزار سال تا ۵ هزار سال پیش است.

نحوه زندگی انسان‌ها در آن دوران چگونه بوده است؟

مهمترین شرایطی که انسان در دوره پارینه سنگی با آن مواجه بوده است دوران پلیئستوسن یا یخبندان بوده است که این شرایط سرد و مرطوب و سپس سرد و خشک از ۲/۶ میلیون سال پیش شروع شده و تا ۱۳ هزار سال پیش طول کشیده است. نحوه زندگی انسان در دوران پارینه سنگی شکارگری- گردآوری بوده است که از طریق مهاجرت و جابجایی در مناطق مختلف با توجه به مسائل اقلیمی و حرکت حیوانات دیگر به گذران زندگی خویش پرداخته است.

انسان‌ها در این دوران چه ابزار‌هایی داشتند؟

انسان‌های دوران پارینه سنگی عمدتا از ابزار‌های سنگی برای مقاصد شکارگری و گردآوری استفاده می‌کردند. انسان‌های این دوران طولانی حداقل ۵ سبک متفاوت برای ساخت دست ابزار‌های سنگی داشته‌اند. البته در کنار استفاده گسترده آنها از ابزار سنگی از مواد دیگری چون: چوب برای ساخت نیزه‌های چوبی، استخوان، شاخ، پوست حیوانات هم استفاده کرده‌اند.

سفره غذایی آنها شامل چه چیز‌هایی می‌شد؟

منبع غذایی اصلی انسان‌های دوران پارینه سنگی مبتنی بر گوشت حیوانات مختلف بوده و در کنار آنها نیز از مواد غذایی گیاهی چون: میوه‌ها، مغزیجات و دانه‌های گیاهان خوراکی نیز استفاده کرده‌اند.

نمونه حیوانات شکار شده در دوران پارینه سنگی بر اساس بقایای جانوری

شکارچی- گردآورنده که درباره انسان‌های این عصر گفته می‌شود چه معنایی دارد؟

به دلیل سبک زندگی و شیوه امرار معاش آنها بوده است. چون در این دوره اهلی سازی و کشاورزی یا دامپروری وجود نداشته است. تنها راه زنده ماندن و بقای انسان‌های دوران پارینه سنگی همین شکارگری و گردآوری مواد غذایی بوده است و لذا دوران پارینه سنگی را با نام انسان‌های شکارچی- گردآورنده نیز می‌شناسند.

انسان‌های این دوره کجا‌ها زندگی می‌کردند و وضعیت بهداشت و بیماری‌ها چگونه بود؟

انسان‌های دوران پارینه سنگی بیشتر از غار‌ها و پناهگاه‌های صخره‌ای برای سکونت استفاده می‌کردند. البته انسان‌های این دوران از فضا‌های باز که در مجاورت منابع آبی بوده و همچنین محوطه‌های باز نزدیک به برون‌زد سنگ‌ها با هدف ابزار سازی نیز استفاده کرده‌اند. انسان‌های دوران پارینه سنگی معمولا عمر کوتاهی داشتند و به ندرت به سنین ۴۰ تا ۵۰ سالگی می‌رسیدند؛ زیرا در زندگی روزمره با خطرات متعددی از جمله درگیری‌های فیزیکی هنگام شکار حیوانات بزرگ‌جثه مواجه بودند که در بسیاری از موارد به زخمی‌شدن و حتی مرگ آنها منجر می‌شد. البته فقط شکار و درگیری فیزیکی با حیوانات دلیل مرگ زودهنگام نبود، بلکه به خاطر سبک زندگی، بیماری‌ها، مسائل بهداشتی، دسترسی نداشتن به منبع غذایی مطمئن و همیشگی نیز عمر این انسان‌ها کوتاه می‌ماند. مهاجرت این انسان‌ها از شرق آفریقا به سمت آسیا نیز تحت تأثیر عوامل متعددی صورت گرفت؛ از یک سو شیوع بیماری‌های مختلفی مانند بیماری خواب، مالاریا، التهاب مغز و همچنین بیماری‌های مشترک بین انسان و حیوانات بود؛ چرا که محیط‌های گرم و استوایی آفریقا مملو از انگل‌ها بوده و، چون میمون‌های بزرگ از انواع کرم‌ها و انگل‌های روده‌ای رنج می‌بردند، می‌توانستند انسان‌ها را نیز آلوده کنند. از سوی دیگر، گرم و خشک‌شدن تدریجی اقلیم شرق آفریقا، کاهش دسترسی به منابع غذایی و افزایش جمعیت انسان‌های پارینه سنگی در این منطقه نیز از عوامل مهمی بودند که آنها را به مهاجرت به سمت آسیا واداشت.

هنر در آن دوران وجود داشت و اگر وجود داشته به چه شکلی بوده است؟

هنر به مفهوم واقعی خویش از دوره پارینه سنگی جدید و توسط انسان هوشمند از حدود ۴۰ تا ۳۰ هزار سال پیش به وجود آمده است که به شکل نقاشی‌هایی با صحنه شکار، حرکت گله‌های حیوانات و مبارزه حیوانات با همدیگر در درون غار‌هایی مثل آلتامیرا، لاسکو و شووه دیده شده است.

قدیمی‌ترین ابزار‌ها یا وسایل کشف شده در آن دوران چیست؟

دست ابزار‌های سنگی مثل ساطور ابزارها، تبر‌های دستی و دورویه‌های سنگی از دوره پارینه سنگی قدیم به عنوان قدیمی‌ترین شواهد برجای مانده از انسان‌های پارینه سنگی است.

پایان دوران پارینه سنگی چگونه بود؟

پایان دوران پارینه سنگی مقارن با ظهور دوران هولوسن و پایان یافتن عصر یخبندان بوده است. در پایان عصر یخبندان و با شروع دوران نوسنگی از ۱۲ هزار سال پیش، برخی از مردمان به ویژه در خاور نزدیک باستان، مکان‌های زندگی موقت خود را به مکان‌های مخصوصی با شرایط زیست محیطی مناسب محدود کردند. اولین شواهد ساخت کلبه‌ها و خانه‌های موقتی از این دوره شروع می‌شود و به واسطۀ ذخیره سازی غذا در چاله‌های آذوقه توانایی ماندگاری بیشتری در این مکان‌ها را فراهم کردند. همزمان با این فرایند ماندگاری در مکان‌های با شرایط زیست محیطی مناسب، به دلیل شناخت بیشتر از محیط پیرامون اقدام به نگهداری حیوانات و کشت دانه‌های گیاهی مثل غلات و حبوبات کردند؛ لذا پس از یک بازه زمانی حدود هزار ساله از حداقل ۱۰ هزار سال پیش بشر توانست یکجانشینی، کشاورزی و دامپروری در درون روستا‌ها با فضا‌های معماری واقعی را آغاز کند.

اگر انسان امروز به آن دوران برده شود به نظر شما توانایی زنده ماندن خواهد داشت؟

زنده ماندن امری مشکل است؛ اما باز هم بستگی به میزان سازگاری بشر امروزی با شرایط دوران پارینه سنگی دارد؛ زیرا شرایط اقلیمی سرد و خشن دوران پارینه سنگی و درگیری با جانوران درنده باعث شده بود که مهمترین دغدغه بشر، بقا و امرار معاش باشد. باید در نظر داشت که انسان‌های دوران پارینه سنگی با وجود سازگاری با آن شرایط بغرنج و سبک زندگی شکار و گردآوری غذا به صورت گروهی، در نهایت حدود ۳۰ تا ۴۰ سال زندگی می‌کردند.