وقتی کمردرد بخشی از هویت می‌شود؛ کشف عجیب دانشمندان درباره مغز

به گزارش مجله خبری نگار/آنا، به نقل از «ساینس‌دیلی» (ScienceDaily)؛ پژوهشگران دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا در سن‌دیگو دریافتند در افرادی که از کمردرد مزمن رنج می‌برند، دردی که بر اثر حرکت ایجاد می‌شود، شبکه‌ای از مغز را فعال می‌کند که معمولا هنگام تجربه درد‌های معمولی، فعالیت آن کاهش می‌یابد. این کشف نشان می‌دهد کمردرد مداوم ممکن است عمیقا با احساس فرد از هویت خودش درهم‌تنیده شود؛ موضوعی که می‌تواند به توضیح این مسئله کمک کند که چرا درمان‌های متداول درد اغلب تسکین محدودی ایجاد می‌کنند.

بر اساس اعلام سازمان جهانی بهداشت، کمردرد مهم‌ترین علت ناتوانی در سراسر جهان است. هنگامی که درد بیش از ۱۲ هفته ادامه پیدا کند، مزمن محسوب می‌شود. برای بسیاری از بیماران، حرکات روزمره می‌توانند دوره‌های ناگهانی تشدید درد را به دنبال داشته باشند و وضعیتی را که از پیش دشوار بوده است، دشوارتر کنند.

اگرچه مغز نقش محوری در چگونگی تجربه درد دارد، پژوهشگران برای شناسایی دقیق مدار‌های مغزی مسئول درد ناشی از حرکت با دشواری روبه‌رو بوده‌اند.

کمردرد مزمن احساس هویت فرد را در مغز فعال می‌کند

پژوهش جدید که پنجم اکتبر ۲۰۲۶ در مجله بیریتیش ژورنال آو اَنِستِزیا (British Journal of Anaesthesia) منتشر شد، واکنشی غیرمنتظره را شناسایی کرده است که شبکه حالت پیش‌فرض مغز (Default Mode Network) یا (DMN) در آن نقش دارد.

شبکه حالت پیش‌فرض که گاهی «شبکه خود» نامیده می‌شود، از نواحی به‌هم‌پیوسته‌ای در لوب‌های پیشانی، آهیانه‌ای و گیجگاهی مغز تشکیل شده است. این نواحی به‌ویژه زمانی فعال هستند که توجه ما به درون معطوف می‌شود؛ برای مثال، هنگامی که درباره تجربه‌های شخصی خود تأمل می‌کنیم، به هویت‌مان می‌اندیشیم یا افکار و احساساتمان را بررسی می‌کنیم. در مقابل، هنگامی که توجه خود را به اتفاقی در محیط اطراف معطوف می‌کنیم، فعالیت این شبکه معمولا کاهش می‌یابد.

پژوهشگران دریافتند درد ناگهانی کمر که بر اثر حرکت ایجاد می‌شود، به‌جای غیرفعال کردن این شبکه، آن را فعال می‌کند. این واکنش غیرمعمول نشان می‌دهد که درد مزمن فراتر از پردازش احساسات جسمی است و ممکن است سامانه‌های مغزی شکل‌دهنده تجربه فرد از خودش را نیز درگیر کند.

این یافته‌ها می‌توانند به پژوهشگران کمک کنند دریابند چرا درمان‌هایی که عمدتا بر سرکوب علائم درد تمرکز دارند، همیشه برای کمردرد مزمن مؤثر نیستند. این نتایج همچنین این احتمال را مطرح می‌کنند که هدف قرار دادن شبکه حالت پیش‌فرض مغز بتواند رویکرد متفاوتی برای درمان ارائه دهد.

اسکن‌های مغزی تفاوت شگفت‌انگیزی میان درد مزمن و درد حاد آشکار می‌کنند

برای بررسی اتفاقاتی که هنگام تشدید درد در مغز رخ می‌دهد، پژوهشگران ۱۱۴ بیمار مبتلا به کمردرد مزمن را به مطالعه دعوت کردند.

هر یک از شرکت‌کنندگان آزمایش «بالا آوردن پا» را انجام دادند؛ روشی استاندارد در معاینات بالینی که برای تحریک درد کمر به کار می‌رود. پژوهشگران در طول این آزمایش، تغییرات جریان خون مغز را با استفاده از یک روش تخصصی تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی به نام «نشاندارسازی چرخشی خون شریانی» (Arterial Spin Labeling) بررسی کردند. این روش به دانشمندان امکان می‌دهد با اندازه‌گیری جریان خون، الگو‌های فعالیت مغز را دنبال کنند، بی‌آنکه به ماده حاجب تزریقی نیاز داشته باشند.

گروه پژوهشی همچنین واکنش شرکت‌کنندگان به یک محرک دردناک جداگانه را بررسی کرد. آنها احساس گرمایی بی‌ضرر، اما ناخوشایند را به ساق پای شرکت‌کنندگان وارد کردند؛ احساسی شبیه درد کوتاهی که ممکن است فرد هنگام تماس تصادفی دست با اجاق داغ تجربه کند.

مقایسه این دو وضعیت، تفاوت چشمگیری را آشکار کرد.

هنگامی که حرکت موجب تشدید کمردرد مزمن می‌شد، فعالیت شبکه حالت پیش‌فرض افزایش می‌یافت. اما زمانی که شرکت‌کنندگان محرک گرمایی دردناک را تجربه می‌کردند، فعالیت همین شبکه کاهش پیدا می‌کرد و از الگوی معمول واکنش مغز به درد حاد پیروی می‌کرد.

پژوهشگران همچنین چند الگوی مهم دیگر را شناسایی کردند:

• بیمارانی که کمردرد مزمن شدیدتری داشتند، ارتباطات قوی‌تری میان شبکه حالت پیش‌فرض و قشر حسی‌پیکری اولیه نشان دادند؛ ناحیه‌ای از مغز که مسئول پردازش احساسات جسمی، از جمله پیام‌های حسی دریافتی از ناحیه کمر است.

• شدت بیشتر درد هنگام آزمایش بالا آوردن پا با افزایش فعالیت نواحی مغزی مرتبط با حس و حرکت همراه بود.

• افزایش ضربان قلب در طول آزمایش، به‌طور قابل‌اعتمادی شدت دوره تشدید درد را منعکس می‌کرد.

این یافته‌ها در مجموع شواهد تازه‌ای ارائه می‌کنند که نشان می‌دهد دوره‌های تشدید درد مزمن، فرایند‌های مغزی مرتبط با هویت شخصی را نیز درگیر می‌کنند و صرفا به تجربه جسمی درد محدود نمی‌شوند.

چرا مغز به درد مزمن واکنش متفاوتی نشان می‌دهد؟

هنگام تجربه درد حاد معمولی، مغز عموما فعالیت شبکه حالت پیش‌فرض را کاهش می‌دهد تا بتواند بر منبع فوری خطر تمرکز کند. این واکنش کمک می‌کند توجه از افکار درونی به سمت یک تهدید بیرونی معطوف شود.

اما پژوهشگران دانشگاه کالیفرنیا در سن‌دیگو دریافتند که کمردرد مزمنی که بر اثر حرکت تحریک می‌شود، واکنشی کاملا معکوس ایجاد می‌کند.

فاضل زیدان، نویسنده مسئول این پژوهش، استاد گروه بیهوشی، استاد دارای کرسی وقفی در مؤسسه همدلی و شفقت سنفورد و مدیر آزمایشگاه سلامت درد و ذهن‌آگاهی در دانشکده پزشکی دانشگاه کالیفرنیا در سن‌دیگو، می‌گوید: «در هر مطالعه‌ای درباره درد، هنگامی که درد را تجربه می‌کنید، فعالیت شبکه حالت پیش‌فرض غیرفعال می‌شود. آنچه برای نخستین بار نشان می‌دهیم این است که هنگام تشدید درد، این شبکه به‌جای غیرفعال شدن، فعال می‌شود. شما شروع می‌کنید به اینکه این تجربه را بخشی از هویت خود بدانید».

این یافته‌ها نشان می‌دهند کمردرد مزمن می‌تواند ارتباط نزدیکی با بازنمایی درونی مغز از خودِ فرد پیدا کند. مغز ممکن است به‌جای آنکه درد را صرفا به‌عنوان یک پیام هشداردهنده جسمی پردازش کند، آن را با خاطرات شخصی، انتظارات و تجربه‌های عاطفی نیز پیوند دهد.

برای فردی که با درد مزمن زندگی می‌کند، این وضعیت به آن معناست که تجربه درد می‌تواند بسیار فراتر از لحظاتی باشد که درد از نظر جسمی احساس می‌شود. نگرانی از تشدید دوباره درد، خاطرات دوره‌های قبلی و ترس از حرکت‌هایی که ممکن است درد را تحریک کنند، همگی می‌توانند به بخشی از زندگی روزمره تبدیل شوند.

«تجربه لحظه‌به‌لحظه فرد نه‌تنها تحت تأثیر احساس درد، بلکه تحت تأثیر انتظار برای بروز آن و بهبودی پس از آن نیز قرار می‌گیرد. تجربه‌های گذشته، مانند احساس شرمندگی از ناتوانی در شرکت در فعالیت‌های عادی و ترس از حرکت هنگام تلاش برای اجتناب از درد، نیز این تجربه را تحت تأثیر قرار می‌دهند».

این ارتباط میان درد و هویت شخصی ممکن است به توضیح این موضوع کمک کند که چرا درمان کمردرد مزمن می‌تواند به‌ویژه دشوار باشد.

مسیر تازه‌ای برای درمان کمردرد مزمن

از آنجا که کمردرد مزمن ناشی از حرکت، شبکه‌های مغزی متفاوتی را نسبت به درد حاد معمولی درگیر می‌کند، پژوهشگران معتقدند درمان‌های سنتی ممکن است نتوانند برخی از فرایند‌هایی که تجربه درد مزمن را تداوم می‌بخشند، هدف قرار دهند.

دارو‌هایی مانند مواد افیونی عمدتا پیام‌رسانی درد را هدف قرار می‌دهند، اما ممکن است نتوانند شبکه‌های مغزی دخیل در ابعاد عاطفی و شخصی درد مداوم را به‌اندازه کافی تحت تأثیر قرار دهند.

«پزشکی کنونی درد، بر رها کردن بیماران از علائم درد متمرکز شده است، اما این علائم منشأ درد مزمن نیستند. این داده‌ها نشان می‌دهند که یک دوره تشدید درد مزمن، احساس هویت فرد را نیز دربرمی‌گیرد».

این کشف به درمان‌هایی اشاره دارد که نه‌تنها احساس درد، بلکه رابطه مغز با این احساس را نیز هدف قرار می‌دهند.