شهید چمران یک فرمانده نظامی نبود، او معمار مقاومت و انسان‌ساز عصر ما بود

به گزارش مجله خبری نگار، عباس کمالی‌نژاد، امروز یکشنبه ۳۱ خرداد در نشست تخصصی «مصطفی چمران؛ فرهیخته فرهنگ‌ساز» با اشاره به سابقه آشنایی خود با اندیشه‌های امام موسی صدر و شهید مصطفی چمران اظهار کرد: رابطه ما با شهید چمران تنها به سال‌های پس از انقلاب بازنمی‌گردد، بلکه ریشه‌های آن به دهه ۱۳۵۰ و آشنایی با جریان فکری و اجتماعی امام موسی صدر در لبنان مربوط می‌شود. از همان سال‌ها تحت تأثیر شخصیت و فعالیت‌های اجتماعی امام موسی صدر قرار گرفتیم و تلاش کردیم تحولات شیعیان لبنان و نقش نیرو‌های اثرگذار این جریان را از نزدیک دنبال کنیم.

وی با اشاره به فضای حوزه‌های علمیه در دهه ۱۳۴۰ و ۱۳۵۰ افزود: نخستین بار در سال ۱۳۴۸ و در مدرسه آیت‌الله سعیدی با نام و شخصیت امام موسی صدر آشنا شدم. در آن زمان حضور ایشان در محافل حوزوی و نوع نگاه نوگرایانه‌اش برای بسیاری از طلاب و روحانیون پدیده‌ای متفاوت بود. امام موسی صدر تلاش داشت سنت‌های رایج را با نیاز‌های روز جامعه پیوند بزند و همین رویکرد، او را به شخصیتی ممتاز در میان رهبران دینی منطقه تبدیل کرده بود.

این پژوهشگر مسائل غرب آسیا ادامه داد: لبنان در آن دوران با تبعیض‌های گسترده سیاسی، اجتماعی و اقتصادی علیه شیعیان مواجه بود. با وجود آنکه جمعیت شیعه سهم قابل توجهی از جمعیت این کشور را تشکیل می‌داد، از بسیاری از حقوق اجتماعی، فرصت‌های آموزشی و مناصب اداری محروم بود. در چنین شرایطی، امام موسی صدر نه صرفاً به عنوان یک روحانی، بلکه به عنوان یک رهبر اجتماعی و سخنگوی محرومان لبنان ظهور کرد.

کمالی‌نژاد تصریح کرد: امام موسی صدر توانست جایگاهی فراتر از مرز‌های مذهبی به دست آورد و به شخصیتی مورد احترام در میان شیعیان، اهل سنت و حتی مسیحیان لبنان تبدیل شود. بخش مهمی از فعالیت‌های او معطوف به رفع محرومیت، توسعه آموزش، بهداشت، اشتغال و توانمندسازی اقشار ضعیف جامعه بود.

وی با اشاره به نقش شهید چمران در لبنان گفت: در ادامه همین مسیر، زمانی که شیعیان لبنان نیازمند سازماندهی آموزشی، فنی و اجتماعی بودند، امام موسی صدر از ظرفیت‌های علمی و مدیریتی شهید مصطفی چمران بهره گرفت. چمران که پیش از آن تحصیلات عالی خود را در آمریکا به پایان رسانده و دوره‌های مختلف آموزشی و مبارزاتی را پشت سر گذاشته بود، به لبنان رفت و در کنار امام موسی صدر نقش مهمی در ایجاد مراکز آموزشی، فنی و تربیتی ایفا کرد.

این پژوهشگر مسائل غرب آسیا خاطرنشان کرد: شهید چمران برای کودکان و نوجوانانی که در اثر فقر، محرومیت و بی‌عدالتی در معرض آسیب‌های اجتماعی قرار داشتند، فرصت آموزش و رشد فراهم کرد. او معتقد بود که توسعه انسانی و تربیت نیرو‌های متخصص، مقدمه هرگونه تحول اجتماعی و فرهنگی است.

کمالی‌نژاد با بیان اینکه نباید شهید چمران را صرفاً یک فرمانده نظامی دانست، اظهار داشت: چمران شخصیتی چندبعدی بود. دانشمند، معلم، مبارز، هنرمند و انسان‌سازی که در هر عرصه‌ای اثرگذاری عمیقی از خود بر جای گذاشت. به همین دلیل ما چمران را متعلق به گذشته نمی‌دانیم، او یک سرمایه ملی، فرهنگی و تمدنی است که همچنان ظرفیت‌های ناشناخته فراوانی برای معرفی به نسل‌های جدید دارد.

وی افزود: از نگاه ما، شهید چمران «مردی برای تمام فصول» است. شخصیتی که در عرصه‌های مختلف معرفتی، اجتماعی، فرهنگی، علمی و جهادی حضوری مؤثر داشته و الگویی جامع برای جامعه امروز به شمار می‌رود.

این تحلیل‌گر تأکید کرد: تمدن‌سازی و حفظ پویایی یک نظام اجتماعی تنها با وجود انسان‌های خلاق، نوآور و تحول‌آفرین امکان‌پذیر است. شهید چمران از جمله این شخصیت‌ها بود. افرادی که همچون چشمه‌های جوشان، همواره انگیزه، خلاقیت و روح حرکت را به جامعه تزریق می‌کنند و مانع از رکود و ایستایی می‌شوند.

کمالی‌نژاد در ادامه با اشاره به زمینه‌های تاریخی شکل‌گیری اندیشه مقاومت در جهان اسلام اظهار کرد: پس از شکست‌های ایران در جنگ‌های دوره قاجار و سپس شکل‌گیری نهضت مشروطه، یکی از مهم‌ترین پرسش‌های متفکران ایرانی این بود که چرا دچار عقب‌ماندگی و شکست شده‌ایم. از عباس‌میرزا و امیرکبیر گرفته تا سیدجمال‌الدین اسدآبادی، مستشارالدوله، سپهسالار و بسیاری دیگر، همگی به دنبال یافتن پاسخی برای این پرسش بودند.

وی افزود: در آن دوران دو عامل عمده برای عقب‌ماندگی جوامع اسلامی مطرح می‌شد، نخست استعمار خارجی و دوم استبداد داخلی. از یک سو قدرت‌های استعماری همچون روسیه و انگلستان نقش مهمی در تضعیف کشور‌های منطقه داشتند و از سوی دیگر، ساختار‌های استبدادی داخلی نیز مانع رشد و پیشرفت جوامع شده بودند.

این تحلیل‌گر مسائل غرب آسیا با اشاره به جایگاه تاریخی جهان اسلام گفت: تا پیش از جنگ جهانی اول، سه امپراتوری بزرگ مسلمان در مرکز تحولات جهانی قرار داشتند. امپراتوری عثمانی در غرب، ایران در مرکز و امپراتوری گورکانی هند در شرق. این سه قدرت طی چند قرن نقش مهمی در عرصه‌های سیاسی، فرهنگی و تمدنی جهان ایفا می‌کردند، اما به تدریج دچار افول شدند و همین مسئله زمینه‌ساز شکل‌گیری پرسش‌های بنیادین درباره علل عقب‌ماندگی جهان اسلام شد.

کمالی‌نژاد در ادامه به فعالیت‌های سیاسی و مبارزاتی شهید چمران در سال‌های پیش از انقلاب اشاره کرد و گفت: شهید چمران از نسل جوانانی بود که پس از کودتای ۲۸ مرداد و ناکامی روش‌های مبارزاتی پارلمانی، به دنبال شیوه‌های جدید مبارزه با رژیم پهلوی بودند. او در کنار چهره‌هایی همچون مهندس بازرگان، آیت‌الله طالقانی و دیگر نیرو‌های مذهبی و ملی فعالیت داشت و پس از محدود شدن فضای سیاسی کشور، وارد عرصه مبارزات سازمان‌یافته شد.

وی افزود: در آن مقطع، بخشی از نیرو‌های مذهبی معتقد بودند که شیوه‌های رایج مبارزه دیگر پاسخگو نیست و باید راهکار‌های تازه‌ای برای مقابله با استبداد و وابستگی جست‌و‌جو کرد. در همین چارچوب، شهید چمران به همراه جمعی از مبارزان ایرانی راهی مصر شد و آموزش‌های تخصصی نظامی و چریکی را فرا گرفت.

این پژوهشگر مسائل لبنان ادامه داد: پس از آن و با آغاز فعالیت‌های گسترده امام موسی صدر در لبنان، شهید چمران به دعوت ایشان راهی این کشور شد. مأموریت اصلی او در ابتدا توسعه مراکز آموزشی، فنی و حرفه‌ای برای جوانان محروم شیعه بود، جوانانی که سال‌ها از امکانات آموزشی و اجتماعی محروم مانده بودند.

وی با اشاره به ویژگی‌های شخصیتی شهید چمران گفت: زمانی که همسر آمریکایی چمران به دلیل شرایط جنگی لبنان تصمیم به ترک این کشور گرفت، شهید چمران ترجیح داد در کنار کودکان یتیم و مردم آسیب‌دیده باقی بماند. او معتقد بود نمی‌تواند مردمی را که در معرض بمباران و محرومیت قرار دارند، رها کند.

کمالی‌نژاد خاطرنشان کرد: در سال‌های بعد، با تشدید درگیری‌ها در جنوب لبنان، شهید چمران در سازماندهی نیرو‌های مقاومت و آموزش نیرو‌های مردمی نقش مهمی ایفا کرد. بسیاری از هسته‌های اولیه مقاومت اسلامی لبنان در همان دوره و با حمایت‌های فکری و عملی امام موسی صدر و شهید چمران شکل گرفتند.

این تحلیل‌گر مسائل غرب آسیا افزود: پس از پیروزی انقلاب اسلامی و حضور شهید چمران در ایران، بسیاری از نیرو‌های انقلابی تازه دریافتند که او چه ظرفیت‌های بزرگی در عرصه‌های علمی، فرهنگی و مدیریتی داشته است. با این حال در آن سال‌ها برخی جریان‌های سیاسی تلاش می‌کردند چهره‌ای نادرست از شهید چمران ارائه دهند و حتی اتهاماتی علیه او مطرح می‌کردند.

کمالی‌نژاد تصریح کرد: در همان دوران، گروهی از فعالان سیاسی و رسانه‌ای برای بررسی واقعیت‌های لبنان و نقش شهید چمران به این کشور سفر کردند. نتیجه این تحقیقات نشان داد بسیاری از ادعا‌هایی که علیه چمران مطرح می‌شد، فاقد اعتبار است و واقعیت کاملاً متفاوت از آن چیزی بود که برخی جریان‌ها تبلیغ می‌کردند.

وی با اشاره به مدیریت و توانمندی‌های اجرایی شهید چمران گفت: یکی از ویژگی‌های برجسته چمران، قدرت سازماندهی و مدیریت او بود. او فردی عمل‌گرا، منظم و دارای نگاه راهبردی بود و هر جا مسئولیتی بر عهده می‌گرفت، با سرعت و دقت برای حل مسائل اقدام می‌کرد.

کمالی‌نژاد در پایان سخنان خود اظهار کرد: شخصیت‌هایی مانند امام موسی صدر و شهید چمران به دلیل آشنایی با جهان معاصر و ارتباط با فرهنگ‌ها و جوامع مختلف، نگاهی باز و تمدنی داشتند. آنان معتقد بودند حقیقت اسلام و مکتب اهل بیت (ع) در فضای گفت‌و‌گو، تنوع اندیشه‌ها و تعامل با جامعه انسانی بهتر شناخته می‌شود، نگاهی که همچنان برای جوامع اسلامی الهام‌بخش و راهگشا است.