استاد ادبیات: زبان فارسی قدمتی ۵۰۰۰ ساله دارد/ شتاب ورود واژگان بیگانه نگران کننده است

به گزارش مجله خبری نگار، دکتر غلامرضا سالمیان به مناسبت ۲۵ اردیبهشت روز پاسداشت زبان فارسی در گفت‌و‌گو با ایسنا، با اشاره به قدمت و پیشینه زبان فارسی، اظهار کرد: براساس آخرین پژوهش‌های صورت گرفته، زبان فارسی یکی از زبان‌های خانواده هند و اروپایی است.

وی افزود: قبائل، طوایف و اقوامی حدود پنج هزار سال قبل در ناحیه‌ای که احتمالا با جنوب سیبری امروز قابل انطباق است، زندگی می‌کرده‌اند که با این زبان آغازین صحبت می‌کردند و بعد‌ها به دلایلی از جمله سرد شدن هوا و کمبود مرتع و چراگاه و کمبود امکانات تغذیه و زیست ناگزیر شدند در قالب دسته‌های مختلف در طول سالیان از آنجا مهاجرت کنند.

این عضو هیات علمی دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه رازی کرمانشاه با بیان اینکه این اقوام در مسیر مهاجرت خود به دو دسته تقسیم شدند، تصریح کرد: یک گروه از این اقوام به طرف شرق و دیگری به طرف جنوب متمایل شدند. شاخه‌ای که به سمت جنوب حرکت کرده بودند، اقوامی بودند که بعد‌ها به آنها خانواده اقوام هند و ایرانی گفته می‌شد که دو دسته کلی زبان‌های هند و ایرانی را شامل می‌شدند.

وی اضافه کرد: خود زبان‌های ایرانی از منظر تاریخی به سه دوره تاریخی تقسیم می‌شود که شامل دوره باستان، میانه و نو است که دوره باستانِ زبان‌های ایرانی از آغاز حضور اقوام آریایی در ایران آغاز می‌شود و تا پایان دوره هخامنشیان ادامه پیدا می‌کند. یکی از زبان‌های مهم این دوره، زبان ماد است که این اقوام در مناطق شمال غرب و غرب ایران امروزی زندگی می‌کرده‌اند و هگمتانه یا همدان کنونی پایتخت آنها بوده است.

سالمیان با بیان اینکه یکی دیگر از این زبان‌ها زبان اوستایی به عنوان زبان دینی مردم ایران بوده، عنوان کرد: یکی از مهمترین زبان‌های فارسی باستان که زبان رسمی امپراتوری هخامنشیان بوده، زبان پارسی باستان بوده که این زبان نیای زبان فارسی کنونی است.

وی ادامه داد: پس از شکست هخامنشیان از یونان، تحولاتی در فرهنگ، تاریخ، تمدن و زبان ایرانیان رخ می‌دهد و از منظر زبان شناختی، دوره میانه زبان فارسی آغاز می‌شود. در این دوره دو امپراتوری بزرگ در ایران قدرت می‌گیرند که شامل اشکانیان و ساسانیان هستند. در دوره پادشاهی اشکانیان زبان رسمی ایرانیان زبان پارتی یا پهلوی اشکانی یا فارسی میانه اشکانی بوده و در دوره ساسانیان زبان پهلوی ساسانی یا فارسی میانه ساسانی رواج داشته که هر دو زبان بسیار به هم نزدیک و بازمانده و بازگرفته از زبان فارسی باستان بوده‌اند.

این استاد زبان و ادبیات فارسی تصریح کرد: با پایان امپراتوری اشکانی و شکست امپراتوری ساسانی در حمله اعراب، دوره زبان فارسی میانه از بین می‌رود و بعد از آن با دوره زبان‌های ایرانی نو مواجه می‌شویم که زبان‌های گوناگونی مانند زبان کردی، بلوچی، طبری و سایر زبان‌ها را در خود دارد، اما مهمترین زبان از حیث شمول زبان‌وران، زبان و ادبیات فارسی است که اسامی مختلفی همچون فارسی دری و خود فارسی دارد و پیشینه ادبیات آن حدود ۱۲۰۰ سال است.

وی خاطرنشان کرد: ما از اواخر سده دوم و اوائل سده سوم نمونه‌هایی را از ادبیات فارسی نو داریم که تا به امروز هم ادامه پیدا کرده است. این زبان یعنی زبان فارسی امروزی در سه کشور ایران با عنوان زبان فارسی، افغانستان با عنوان زبان دری و در تاجیکستان با عنوان زبان تاجیکی به عنوان زبان رسمی این کشورهاست، اما هر سه زبان یکی است. علاوه بر این سه کشور، زبان فارسی در برخی کشور‌های دیگر همچون کشور‌های آسیای میانه گویش‌ورانی دارد.

سالمیان با تاکید براینکه زبان فارسی با پیشینه بسیار طولانی خود دارای ادبیاتی بسیار غنی نیز هست، عنوان کرد: در هر دوره‌ای از تاریخ می‌توانیم به نمود‌های ادبیات فارسی دست پیدا کرد و کار‌هایی انجام شده، اما در دوره فارسی نو، نشانه‌های ادبی این زبان آشکار می‌شود و تا به امروز هم ادامه پیدا کرده است.

وی یادآور شد: از منظر ادبی، ادبیات فارسی یکی از باشکوه‌ترین و برجسته‌ترین ادبیات‌ها در سطح جهان است که در مواقعی تاریخی دایره نفوذ آن از شرق تا غرب عالم را در بر گرفته و از چین، نواحی آسیای میانه، شبه قاره هند، ایران و غرب و تا میانه‌های اروپا و اروپای غربی دامنه نفوذ زبان، فرهنگ و ادبیات فارسی در طول دوره‌های تاریخی حتی تا بعد از اسلام نیز گسترده بوده است.

این عضو هیات علمی دانشگاه رازی کرمانشاه به برخی از شاهکار‌های بی‌بدیل ادبیات فارسی در سطح دنیا اشاره کرد و گفت: شاهنامه فردوسی، رباعیات خیام، دیوان حافظ، مثنوی معنوی، بوستان و گلستان سعدی و آثار عطار همگی شاهکار‌های این زبان هستند که شهره جهانی دارند و در جهان شناخته شده‌اند، بنابراین کمتر ادبیاتی در جهان داریم که به اندازه زبان فارسی توانسته باشد در سایر ممالک تا به این اندازه شناخته شده باشد و به این حد شاعر و نویسنده داشته باشد.

وی در بخش دیگری از این گفت‌و‌گو درخصوص نگرانی‌هایی که طی دهه‌های اخیر خصوصا سال‌های اخیر نسبت به ورود واژگان بیگانه به زبان فارسی وجود دارد و خطراتی که این زبان را تهدید می‌کند، گفت: ورود واژگان بیگانه به ویژه از زبان انگلیسی به زبان فارسی هرچند که جای نگرانی دارد، اما این نگرانی به اندازه‌ای نیست که تصور کنیم اتفاقی غیرعادی در حال رخ دادن است، چراکه زبان یک پدیده و یک نظام زنده و پویا است و زنده بودن و پویا بودنش همین تحول و دگرگونی آن است. یعنی اگر یک زبان بخواهد در طی سده‌ها ثابت باقی بماند، نشان می‌دهد که دیگر آن زبان پویا نیست و به سمت مرگ پیش می‌رود، بنابراین اینگونه تغییر و تحولات نباید چندان باعث نگرانی شود.

سالمیان خاطرنشان کرد: اگر نگاهی به زبان فارسی در طول تاریخ بیندازیم خواهیم دید که زبان فارسی این ویژگی را داشته که از دیگر زبان‌ها هم وام‌ستانی و هم وام‌دهی کرده است. یعنی واژگان بسیاری را از فرهنگ‌هایی که با آنها در تعامل بوده، گرفته و به دایره لغات خود اضافه کرده و گاهی حتی تغییر تلفظی و معنایی هم به آن واژگان داده است و آنها را به اصطلاح فارسی کرده است و در مقابل به زبان‌های مختلف دیگر نیز واژگان متعددی اهداء کرده است، لذا کلیت این تغییر و تحول و ورود واژگان نباید ما را نگران کند.

وی ادامه داد: با اینحال، متاسفانه سیر این تحول در دوره معاصر قدری شتاب گرفته و آنچه که جای نگرانی دارد همین مسئله است. در دهه‌های اخیر باتوجه به گسترش شبکه‌های اجتماعی این امر شدت بیشتری گرفته و با آشفتگی بیشتری مواجه‌ایم، به گونه‌ای که گاهی وقت‌ها حتی ممکن است که دیگر کلام نسل امروزی که به آنها نسل Z گفته می‌شود را متوجه نشویم، چراکه اصطلاحاتی را بکار می‌برند که ما ناگزیریم برای اینکه بفهمیم چه مفهومی دارند، به جستجوی اینترنتی روی بیاوریم، لذا این مسئله می‌تواند قدری نگران کننده باشد.

این استاد زبان و ادبیات فارسی با تاکید براینکه صدا و سیما و آموزش و پرورش خصوصا صدا و سیما باید در چنین شرایطی نقش اساسی را برای حفظ زبان فارسی ایفا کنند، گفت: صدا و سیما که برای کودکان تولید محتوا می‌کند، باید در این زمینه دست به یک فرهنگ سازی بزند و اقدامات مراقبتی را انجام دهد.

وی اضافه کرد: در گام دوم نیز برای فضای مجازی باید از کسانی که نسبت به فرهنگ و زبان ایرانی حس دلسوزی دارند و در عین حال در امور فناوری‌های نوین مثل هوش مصنوعی و اینترنت و ... فعال هستند بخواهیم که این دلسوزی را با دانش خود توام کنند و بستر سازی مناسبی نیز در این فضا صورت گیرد تا وام‌دهی و وام‌ستانی از زبان انگلیسی به شکلی باشد که آسیب به زبان فارسی وارد نکنند.

سالمیان به نگرانی‌هایی که گا‌ها دلسوزان زبان فارسی از احتمال محو این زبان در آینده دارند اشاره کرد و افزود: هرچند که در طول قرن‌های گذشته واژگان زیادی از زبان‌های مختلفی همچون ترکی، عربی و مغولی وارد زبان ما شده و اکنون نیز واژگانی از زبان انگلیسی در حال ورود به زبان فارسی است، اما نباید نگران این مسئله بود که ورود این واژگان بتدریج باعث محو زبان فارسی اصیل خواهد شد، چراکه این ویژگی در همه زبان‌های دنیا وجود دارد. برای نمونه اگر زبان انگلیسی را مطالعه و ریشه شناسی کنیم خواهیم دید که تعداد زیادی واژگان فرانسوی وارد این زبان شده‌اند که بعد‌ها دیگر کاربرد انگلیسی پیدا کرده‌اند، کما اینکه در زبان عربی نیز چه پیش از اسلام و چه پس از اسلام واژگانی از زبان فارسی وارد این زبان شده‌اند که بعد‌ها دیگر کاربرد عربی پیدا کرده‌اند. برای نمونه واژه «گاه» یک واژه فارسی به معنی جایگاه و مقام است که این واژه پیش از اسلام وارد زبان عربی شده و باتوجه به اینکه در زبان عربی حرف «گ» وجود ندارد، به «جاه» تبدیل شده، لذا دیگر نمی‌توان گفت که جاه واژه‌ای فارسی است، چراکه هم معنا و هم شکل آن در زبان عربی تغییر پیدا کرده است.

وی ادامه داد: در زبان فارسی نیز برخی واژگان از عربی وارد شده‌اند که اکنون دیگر معنای عربی را نمی‌دهند، برای نمونه واژه «انقلاب» یک واژه با ریشه عربی است که در زبان فارسی به معنای تحولی مثبت در نظام سیاسی یک کشور است، اما همین واژه در کشور‌های عربی به معنای کودتا است و بار معنایی منفی دارد و معادل واژه انقلاب در این کشور‌ها «ثوره» است، بنابراین دیگر نمی‌توان گفت که انقلاب یک واژه عربی است، چراکه در زبان فارسی معنایی متفاوت از زبان عربی دارد و به معنای دیگر این واژه در زبان فارسی محو شده است.

این استاد زبان و ادبیات فارسی گفت: هر زبانی که بتواند از زبان‌های مختلف مختلف وام‌پذیری داشته باشد و بعد آن واژگان را از نظر آوایی، معنایی، صرفی و ... در دل خود حل کند و به جزیی از زبان خود تبدیل کند، این مسئله نقطه قوت آن زبان را می‌رساند که زبان فارسی در طول سده‌های گذشته این ویژگی را داشته است.