استاد حوزه و دانشگاه: شنیدن و انتقادپذیری از مهم‌ترین مهارت‌های اخلاقی است

به گزارش مجله خبری نگارحجت‌الاسلام والمسلمین ابراهیم اکبری در نشست اخلاق، مهرورزی و سلامت روان که به مناسبت سالروز میلاد پیامبر اکرم (ص) و امام جعفر صادق (ع) که سه‌شنبه ۱۰ شهریور به همت جهاد دانشگاهی استان قم برگزار شد، با تبریک این ایام، پیامبر اسلام (ص) را الگویی برای انسانیت، اخلاق و مهرورزی دانست و اظهار کرد: پیامبر اکرم (ص) با وجود مخالفت‌ها و تمسخر‌های فراوان در آغاز رسالت، به دلیل عشق و انگیزه‌ای که نسبت به هدف خود داشت، هیچ‌گاه از مسیرش بازنگشت.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به تأثیر گسترده شخصیت پیامبر اسلام (ص) بر بشریت افزود: یکی از متفکران غربی با بررسی ۱۰۰ شخصیت تأثیرگذار در تاریخ بشریت، از میان افراد متعلق به ادیان و فرهنگ‌های مختلف، پیامبر اسلام (ص) را در زمره تأثیرگذارترین شخصیت‌ها قرار داده است؛ این موضوع نشان‌دهنده جایگاه ویژه پیامبر (ص) در تاریخ و تمدن بشری است.

وی با بیان اینکه انسان برای رشد به الگو نیاز دارد، گفت: اگر انسان الگوی مناسبی برای خود پیدا نکند، ممکن است به صورت خواسته یا ناخواسته برای خود الگو بسازد. قرآن کریم نیز پیامبر اکرم (ص) را به عنوان اسوه حسنه معرفی کرده است و این موضوع نشان می‌دهد که الگوپذیری یکی از مسیر‌های مهم رشد انسان است.

اکبری ادامه داد: کسی که می‌خواهد به جایگاه‌های بزرگ برسد، ابتدا باید بزرگی را بشناسد و با انسان‌های بزرگ نشست و برخاست داشته باشد؛ بنابراین گاهی برای بزرگ شدن باید با بزرگان زیست و زندگی بزرگوارانه‌ای داشت.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به روایت‌هایی درباره علاقه و محبت انسان‌هایی که پیامبر (ص) را ندیده‌اند، اضافه کرد: ارزش ایمان تنها به دیدن و درک ظاهری محدود نیست و انسان می‌تواند بدون دیدن پیامبر (ص)، با شناخت و الگوگیری از سیره ایشان در مسیر اخلاق و انسانیت قرار بگیرد.

وی در ادامه سخنان خود، با تأکید بر تفاوت میان علم و مهارت اظهار کرد: امروز جامعه در کنار علم، به مهارت نیاز جدی دارد. علم به انسان می‌گوید چه چیزی درست است، اما مهارت به او می‌آموزد که چه کاری را، کجا، چگونه و با چه ادبیاتی انجام دهد.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه نظام آموزشی نیز باید بیش از گذشته به مهارت‌آموزی توجه کند، گفت: ممکن است فردی پس از سال‌ها تحصیل، مدرک دانشگاهی داشته باشد، اما پرسش مهم این است که چه چیزی بلد است؟ در نهایت آنچه در زندگی و جامعه اهمیت دارد، تنها مدرک نیست، بلکه توانایی و مهارتی است که فرد در طول دوران تحصیل و زندگی به دست آورده است.

اکبری با تأکید بر ضرورت تقویت مهارت‌های اخلاقی و ارتباطی گفت: ممکن است انسان بداند اخلاق چیست و چه رفتاری خوب است، اما مهارت به‌کارگیری آن را نداشته باشد؛ برای مثال، فرد می‌داند باید با همسر خود درست صحبت کند، اما شیوه درست گفت‌و‌گو را نمی‌داند. مهارت به انسان می‌آموزد که به جای درشت صحبت کردن، درست صحبت کند.

وی یکی از مهم‌ترین مهارت‌های مورد نیاز در روابط انسانی را مهارت شنیدن دانست و اظهار کرد: افرادی که در مراکز مشاوره فعالیت می‌کنند، حداقل باید مهارت شنیدن داشته باشند. گاهی فرد تنها با چند دقیقه شنیده شدن از سوی پزشک یا مشاور احساس آرامش می‌کند، زیرا احساس می‌کند کسی درد او را فهمیده و به سخنانش توجه کرده است.

اکبری با بیان اینکه شنونده خوب بودن زمینه گوینده خوب بودن را نیز فراهم می‌کند، افزود: پیامبر اکرم (ص) شنونده خوبی بودند و ما نیز باید یاد بگیریم بیشتر بشنویم و کمتر سخن بگوییم. بسیاری از درد‌های انسان‌ها تنها با شنیده شدن درست، قابل تسکین است.

وی با تأکید بر اهمیت توجه به تأثیر کلمات در زندگی انسان‌ها تصریح کرد: کلمات مانند قطره‌هایی هستند که ممکن است از نگاه ما بی‌ارزش به نظر برسند، اما برای فرد مقابل می‌توانند تمام زندگی او باشند؛ بنابراین باید مراقب کلماتی که در روابط خود به کار می‌بریم باشیم.

اکبری با بیان اینکه یکی از مشکلات جامعه امروز، کاهش میل و انگیزه برای شنیدن و انجام دادن است، گفت: بسیاری از افراد حتی اگر امکانات و شرایط لازم را داشته باشند، حال و حوصله انجام کار را ندارند. در حالی که مهارت شنیدن و توجه به دیگران می‌تواند به رشد انسان کمک کند.

وی در ادامه، صمیمیت را دومین مهارت مهم در مهرورزی عنوان کرد و گفت: صمیمیت یکی از مهم‌ترین عوامل تأثیرگذاری بر مخاطب است. اگر استاد و دانشجو، والدین و فرزندان یا افراد جامعه بتوانند ارتباطی صمیمانه و همراه با درک متقابل برقرار کنند، زمینه تأثیرگذاری و آرامش بیشتر فراهم می‌شود.

اکبری با اشاره به سیره پیامبر اکرم (ص) افزود: پیامبر (ص) با مردم صمیمی بودند و با بغض و کینه با آنان سخن نمی‌گفتند. اگر می‌توانستند مشکلی را حل می‌کردند و اگر امکان حل آن را نداشتند، با کلمات زیبا و محترمانه با فرد مقابل برخورد می‌کردند.

وی ادامه داد: مهارت دوستیابی و ایجاد صمیمیت باعث می‌شود انسان بتواند با دیگران ارتباط مؤثرتری برقرار کند و در نتیجه، آرامش بیشتری در روابط اجتماعی داشته باشد. روحانی، معلم، دوست یا هر فرد دیگری که بتواند ارتباط صمیمانه‌ای با مخاطب برقرار کند، تأثیر بیشتری بر او خواهد گذاشت.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر اینکه صمیمیت به معنای از بین رفتن مرز‌ها و چارچوب‌های ارتباطی نیست، اضافه کرد: انسان باید بداند در چه موقعیتی، با چه کسی و به چه شیوه‌ای صمیمی باشد؛ صمیمیت زمانی می‌تواند به مهرورزی و سلامت روابط کمک کند که همراه با شناخت، احترام و رعایت چارچوب‌ها باشد.

اکبری در ادامه سخنان خود با اشاره به نقش صمیمیت در بهبود روابط اجتماعی، اظهار کرد: صمیمیت می‌تواند بسیاری از مسائل و مشکلات ارتباطی را کاهش دهد و حتی یک برخورد محترمانه و چند کلمه ساده و محبت‌آمیز می‌تواند در رفتار متقابل افراد تأثیرگذار باشد.

این استاد حوزه و دانشگاه همچنین ظرفیت‌پذیری را از عوامل مهم در سلامت روابط انسانی دانست و گفت: انسان باید ظرفیت مواجهه با مشکلات، موفقیت‌ها، انتقاد‌ها و شرایط مختلف زندگی را در خود افزایش دهد؛ چراکه بی‌ظرفیتی می‌تواند حتی در صورت برخورداری از دانش و موفقیت‌های ظاهری، زمینه بروز مشکلات رفتاری و ارتباطی را فراهم کند.

اکبری یکی از عوامل مؤثر در افزایش صمیمیت را نگاه درست به انسان‌ها دانست و گفت: نباید افراد را صفر یا صد ببینیم و تصور کنیم که یک انسان یا کاملاً خوب است یا کاملاً بد. هر انسانی نقاط قوت و ضعف دارد و ما باید تلاش کنیم در کنار دیدن نقاط ضعف، ویژگی‌های مثبت او را نیز ببینیم.

وی با اشاره به داستانی از حضرت عیسی (ع) ادامه داد: در روایتی آمده است که حضرت عیسی (ع) به همراه حواریون از کنار لاشه سگی عبور می‌کردند و افراد از بوی بد آن صحبت می‌کردند، اما حضرت عیسی (ع) به جای تمرکز بر عیب، به دندان‌های زیبای آن حیوان اشاره کرد. این نگاه می‌تواند به ما بیاموزد که در مواجهه با دیگران تنها بر نقاط منفی تمرکز نکنیم.

این استاد دانشگاه انتقادپذیری را سومین مهارت مهم در روابط انسانی عنوان کرد و گفت: انسان برای اصلاح و رشد نیازمند انتقادپذیری است و پیش از آن باید انعطاف‌پذیر باشد. کسی که بتواند عیب‌های خود را ببیند و برای اصلاح آنها تلاش کند، کمتر به دنبال پیدا کردن عیب دیگران خواهد بود.

وی با اشاره به این مضمون که هر کس به عیب خود بپردازد، از عیب دیگران غافل می‌شود، اظهار کرد: اگر افراد به جای تمرکز دائمی بر ضعف‌های دیگران، به خودشناسی و اصلاح رفتار خود بپردازند، بسیاری از مشکلات ارتباطی کاهش پیدا می‌کند.

اکبری با اشاره به مفهوم اصل صحت در قواعد فقهی افزود: در روابط اجتماعی بهتر است اصل را بر درستی و حسن نیت افراد قرار دهیم، مگر اینکه خلاف آن ثابت شود. انسان ممکن است دچار خطا شود، اما نباید صرف احتمال خطا، با دیگران مانند افراد خطاکار برخورد کنیم.

وی با بیان اینکه انتقاد با گیر دادن متفاوت است، تصریح کرد: انتقاد سازنده یعنی وجود یک نقص را ببینیم و بخواهیم به فرد کمک کنیم تا آن را اصلاح کند. نحوه بیان انتقاد بسیار مهم است و اگر یک انتقاد در قالب مناسب و محترمانه بیان شود، احتمال پذیرش آن افزایش پیدا می‌کند.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به شیوه برخورد امام حسن (ع) و امام حسین (ع) با فردی که به‌درستی وضو نمی‌گرفت، گفت: در نقل این ماجرا، آن دو بزرگوار به جای اینکه مستقیماً اشتباه فرد را به رخ او بکشند، از او خواستند قضاوت کند که وضوی کدام‌یک درست‌تر است و از این طریق بدون تحقیر و ایجاد مقاومت، اشتباه او را اصلاح کردند.

اکبری ادامه داد: در بسیاری از موقعیت‌های اجتماعی نیز اگر به جای برخورد تند و تحقیرآمیز، از ادبیات محترمانه و سازنده استفاده کنیم، تأثیر بیشتری خواهیم داشت. برای مثال، به جای اینکه رفتار اشتباه فردی را با عباراتی تند محکوم کنیم، می‌توانیم بگوییم بهتر نبود این کار را به شکل دیگری انجام می‌دادی؟

وی تأکید کرد: انتقادپذیری با ایرادگیری و گیر دادن به دیگران تفاوت دارد. ممکن است فردی به جای کمک به اصلاح یک رفتار، دائماً به دنبال پیدا کردن ایراد در دیگران باشد که این رویکرد نه‌تنها سازنده نیست، بلکه می‌تواند روابط را نیز تخریب کند.

اکبری همچنین با اشاره به اهمیت دقت و شناخت در انتخاب همسر گفت: انسان باید پیش از ورود به زندگی مشترک، با چشم باز انتخاب کند و پس از ورود به زندگی مشترک نیز برای حفظ و تقویت رابطه تلاش کند. بسیاری از مشکلات زمانی ایجاد می‌شود که افراد در مرحله انتخاب، بدون شناخت کافی تصمیم می‌گیرند و پس از ازدواج تازه با واقعیت‌های زندگی مواجه می‌شوند.

وی کرد: برای اصلاح جامعه و روابط انسانی، باید فرهنگ انتقاد سازنده را تقویت کنیم؛ چراکه بدون پذیرش نقد و اصلاح رفتار، رشد فردی و اجتماعی امکان‌پذیر نخواهد بود.

اکبری با اشاره به برخی آسیب‌های اخلاقی در جامعه، اظهار کرد: پرخاشگری، بی‌تفاوتی نسبت به دیگران، منت‌گذاری، تکبر و خودخواهی از جمله رفتار‌هایی است که می‌تواند روابط اجتماعی و آرامش افراد را تحت تأثیر قرار دهد.

وی با اشاره به اینکه گاهی افراد در شرایط دشوار، برخلاف وعده‌ها و ادعا‌های خود در کنار دیگران حضور پیدا نمی‌کنند، افزود: یکی از مشکلات اخلاقی در روابط انسانی، منت گذاشتن در قبال کمک به دیگران است. حتی یک کمک کوچک نیز اگر با منت همراه شود، ارزش اخلاقی آن کاهش پیدا می‌کند؛ در حالی که انسان باید کمک و محبت خود را بدون تحقیر و منت‌گذاری انجام دهد.

اکبری تکبر را یکی دیگر از آسیب‌های جدی اخلاقی دانست و گفت: انسان متکبر معمولاً خود را بالاتر از دیگران می‌بیند، در حالی که پیامبر اکرم (ص) با وجود جایگاه والای خود، با مردم و حتی بردگان نشست و برخاست داشت و با آنان با احترام رفتار می‌کرد.

وی با اشاره به شخصیت‌هایی مانند بلال حبشی و ابوذر، اضافه کرد: آنچه موجب دلبستگی و محبت یاران پیامبر (ص) به ایشان شد، تواضع و رفتار انسانی پیامبر بود. انسان‌ها بیش از آنکه تحت تأثیر جایگاه ظاهری افراد قرار بگیرند، از تواضع و رفتار اخلاقی آنان تأثیر می‌پذیرند.

این استاد حوزه و دانشگاه با تأکید بر ضرورت پرهیز از قضاوت دیگران اظهار کرد: ظاهر زندگی هیچ‌کس با باطن زندگی او قابل مقایسه نیست و از آنجا که افکار، رفتار و شرایط زندگی افراد با یکدیگر متفاوت است، قضاوت درباره آنها نیز باید با احتیاط و در نظر گرفتن شرایطشان انجام شود.

اکبری ادامه داد: برای مثال، نمی‌توان عملکرد دو دانشجو را تنها بر اساس نمره آنها با یکدیگر مقایسه کرد؛ ممکن است یکی از دانشجویان همزمان با تحصیل مشغول کار باشد و مسئولیت‌های خانوادگی و مشکلات مختلفی داشته باشد، در حالی که دیگری از شرایط بسیار مناسب‌تری برخوردار است؛ بنابراین مقایسه افراد بدون توجه به شرایط زندگی آنها، عادلانه نیست.

وی افزود: استادی که این تفاوت‌ها را درک کند و شرایط دانشجویان را در نظر بگیرد، ارتباط مؤثرتری با آنان برقرار خواهد کرد. در روابط اجتماعی نیز باید تلاش کنیم افراد را بر اساس شرایط واقعی زندگی‌شان بشناسیم و از قضاوت عجولانه پرهیز کنیم.

اکبری با بیان اینکه صمیمیت به معنای حذف همه چارچوب‌های ارتباطی نیست، گفت: انسان می‌تواند در اوج صمیمیت، چارچوب داشته باشد. حتی نزدیک‌ترین روابط خانوادگی نیز نیازمند رعایت حدود، احترام متقابل و شناخت جایگاه افراد است.

وی یکی دیگر از ریشه‌های بسیاری از رفتار‌های نادرست اجتماعی را خودخواهی دانست و اظهار کرد: تکبر، فخرفروشی و بسیاری از رفتار‌هایی که آرامش انسان و جامعه را از بین می‌برند، ریشه در خودخواهی دارند. تا زمانی که انسان گرفتار منیت باشد، نمی‌تواند به آرامش واقعی دست پیدا کند.

این استاد حوزه و دانشگاه با اشاره به نقش تربیت در شکل‌گیری شخصیت افراد افزود: گاهی افراد در بزرگسالی همان رفتار‌های دوران کودکی را با شکل و ابعاد بزرگ‌تر تکرار می‌کنند. اگر در دوران کودکی روحیه خودخواهی و عدم توجه به دیگران اصلاح نشود، این ویژگی‌ها می‌تواند در بزرگسالی نیز در قالب‌های مختلف بروز پیدا کند.

اکبری در ادامه با اشاره به جایگاه مادر و فداکاری‌های او، گفت: یکی از روشن‌ترین نمونه‌های اخلاق و مهرورزی را می‌توان در رفتار مادران مشاهده کرد. مادر در دوران بارداری و پس از تولد فرزند، بسیاری از خواسته‌ها و آسایش خود را برای فرزندش کنار می‌گذارد و سال‌ها برای رشد و آرامش او تلاش می‌کند.

وی افزود: مهر و محبت مادر به فرزند محدود به دوران کودکی نیست و حتی زمانی که فرزند به سنین بالا می‌رسد، از نگاه مادر همچنان فرزند اوست. این میزان از فداکاری و محبت می‌تواند الگویی برای شناخت معنای واقعی مهرورزی باشد.

اکبری با اشاره به اهمیت قدردانی از والدین تصریح کرد: باید قدر پدر و مادر را تا زمانی که در کنار ما هستند بدانیم. ممکن است فردی در زمان حیات مادر از برخی رفتار‌های او ناراحت باشد، اما اگر اتفاقی برای مادر رخ دهد، همان فرد حاضر است تمام توان خود را برای مراقبت از او به کار بگیرد؛ بنابراین بهتر است پیش از آنکه حسرت فرصت‌های از دست‌رفته را بخوریم، روابط خود با والدین را بر پایه محبت و احترام تنظیم کنیم.

وی در پایان اضافه کرد: پیامبر اکرم (ص) پیامبر رحمت و مهربانی است و سیره ایشان به ما می‌آموزد که قدردان نعمت‌های الهی، پدر و مادر و انسان‌های پیرامون خود باشیم و اخلاق و مهرورزی را در زندگی فردی و اجتماعی به کار بگیریم.