تلویزیون یا نمایش خانگی؟ رقابتی از جنس رئالیتی‌شو‌ها

به گزارش مجله خبری نگار، تلویزیون چند عنوان برنامه پرمخاطب رئالیتی‌شو، گیم‌شو، تاک‌شوی غیرسیاسی و برنامه ترکیبی دارد و مخاطب این برنامه‌ها چقدرند؟ اوضاع در نمایش خانگی چه‌طور است؟ پی داستان را از میان خبر‌های اعلامی مرکز تحقیقات صداوسیما می‌گیریم و البته در اخبار اعلام شده توسط پلتفرم‌ها؛ به غیر از من ایرانم، حسینیه معلی، محفل، دیگر برنامه‌های مذهبی مناسبتی و البته پانتولیگ، دیگر اثری از باقی برنامه‌ها در میان آمار و داده‌های سه سال اخیر نیست. از طرفی نمایش‌خانگی هم به دلیل نداشتن پایگاه داده مشخص و عدم الزام خود به بیان داده و اطلاعات، عدد و رقمی را از میزان مخاطبانش در نمایش خانگی بیان نکرده است. در چنین شرایط پرابهامی در عدم افشای داده، مخاطب چاره‌ای ندارد جز توسل‌کردن به اطلاعات بیرون‌آمده از مراکز افکارسنجی تا عدد و رقم دقیق میزان اقبال به برنامه‌های تولیدی منتشر شود و از طرف دیگر، کم‌وکیف مدل ساخت و تولید در تلویزیون نیز مشخص شود. حالا بنا بر آنچه از تحلیل داده‌ها و اطلاعات بیرون آمده، نکاتی را درباره محتوا‌های فعلی و آتی نمایش‌خانگی در همان قالب‌های ذکر شده بیان می‌کنیم.

برنامه ترکیبی یا برنامه وایرالی؟

اردیبهشت ۱۴۰۴ معاونت امور فضای مجازی سیما آماری را منتشر کرده و اعلام می‌کند: «پانتولیگ بیش از ۹۰۰۰ محتوای تقطیع شده منتشر کرده است. بیشترین محتوای منتشر شده در اینستاگرام با ۵۴۰۰ تقطیع و ۱۰۴ میلیون بازدید ثبت شده است. جالب این‌که میزان بازدید این برنامه نسبت به سال گذشته شش برابر افزایش یافته که این آمار نشان‌دهنده محبوبیت بالای پانتولیگ در بین بینندگان است.» بنابر قواعد صداوسیما آمار‌های برنامه‌های تلویزیون توسط مرکز تحقیقات سازمان بیان می‌شود؛ اما آمار پانتولیگ نه از سمت سازمان بلکه از جانب معاونت امور فضای مجازی پخش می‌شود. باز هم در آمار اعلامی از سوی سازمان، عدد دقیق مخاطبان تلویزیون پانتولیگ اعلام نمی‌شود؛ اما ارقام مربوط به افزایش و کاهش گنجانده می‌شود.

بااین‌حال از آنجایی که راه‌های رسیدن به آمار‌های سازمان و صداوسیما همچون راه‌های رسیدن به خدا زیاد است، روش دیگری را پی می‌گیریم و آن استناد به ارقام تلوبیون است. بنا بر داده‌های تلوبیون، رشد پانتولیگ به‌عنوان پراقبال‌ترین محتوای غیرسریالی و سرگرم‌کننده تلویزیون روی عدد ۱.۸ میلیون مخاطب ایستاده و رشدش در نسبت با فصل اول آن حدود ۵۰ درصد افزایش پیدا کرده و نسبت به فصل قبلی آن نزدیک به سه برابر شده است. از طرف دیگر، در آخرین آمار‌های متا در اردیبهشت ۱۴۰۵، پانتولیگ با حدود ۲۱ درصد مخاطب، پربیننده‌ترین برنامه سرگرمی سیما است. این اعداد بیشترین میزان اعداد و ارقام کسب شده در برنامه‌های تلویزیونی طی چند سال اخیر است. حالا یک سؤال، چرا تنها آمار جسته و گریخته صرفاً از پانتولیگ مطرح شده است؟ موضوع اینجاست که دیگر برنامه‌های سازمان قابلیت عرضه در آمار‌ها را ندارند.

در شبکه سه، دو برنامه مردان آهنین (در فصل جدید) و سرآشپز (در دو فصل)، سرجمع نتوانستند به چهار میلیون مخاطب تلوبیون برسند. بااین‌حال می‌توان همان گوشه‌های تقطیع شده را که گزارش معاونت امور فضای مجازی گفت از این برنامه‌ها در شبکه‌های اجتماعی و به خصوص کانال‌های خبری دید. حالا دلیل این حضور چیست؟ واحد تبلیغات برنامه‌ها برای بیشتر دیده شدنشان، مشخصاً این فرایند تبدیل کردن اثر به محتوای وایرالی را مدنظر دارد و چند سالی ا‌ست که مدل تولیدات صدا وسیما را تغییر داده و نگاه کارگردانان برنامه‌ها را به این معطوف کرده که آنچه می‌سازند قابلیت تقطیع بیشتر و پخش در فضای مجازی داشته باشد. اتفاقی که مشخصاً بر کیفیت آثار اثر گذاشته و برنامه‌ها از یک مجموعه منسجم به تکه‌های وایرالی کلاژشده‌به‌هم، تغییر ماهیت می‌دهد. بااین‌حال تلویزیون می‌گوید که در حال افزایش تعداد تولیدات خود است و خبر از فصل تازه «بگو بخند» می‌دهد. ولی بهتر است قدری بر تولیدات جدید صداوسیما تأمل کنیم.

اوضاع در نمایش خانگی قدری پیچیده‌تر است. نمایش خانگی طی جنگ تولیداتش برخلاف سریال‌ها دیده نشد و هم‌اکنون هم محتوای قابل مشاهده‌ای ندارد. در آخرین آمار متا (در اردیبهشت‌ماه)، برنامه شام ایرانی (بهار ۱۴۰۵)، انجمن اشباح (فصل دوم)، منشور و من‌تومن پربازدیدترین‌ها هستند که بیشترین میزان مخاطب را شام ایرانی گرفته است با ۱۴ درصد. فاصله بین پرمخاطب‌ترین برنامه سرگرمی نمایش خانگی با تلویزیون چقدر است؟ حدود ۷ درصد. این در حالی ا‌ست که پیش‌ازاین برنامه‌های نمایش‌خانگی توان رقابت با رئالیتی‌شو‌ها و برنامه‌های ترکیبی تلویزیون را نداشتند و در چند سال اخیر تا این اندازه فاصله مخاطبان کاسته شده است.

از تولیدات جدید چه خبر؟

صداوسیما به همان اندازه که چندان خبری از آمار تولیدات در حال پخش نمی‌دهد، اخباری از تولیدات در حال ساختش به سمع و نظر مخاطبان نمی‌رساند. مشخصاً تاک‌شو‌های سرگرمی در چند سال اخیر کنار گذاشته شده و گیم‌شو‌ها نیز نتوانستند قدرت برنامه‌های دهه هشتاد یا تولیدات پرمخاطب نمایش‌خانگی همچون گل‌یاپوچ را تکرار کنند. دراین‌بین تنها محصول موفق مافیا بود که آن هم بدون آنکه ایده جدیدی داشته باشد به تکرار افتاد. بااین‌همه تلویزیون در تازه‌ترین اخبارش از بالا آمدن برنامه «بگو بخند» در فصل جدید خبر می‌دهد. برنامه‌ای که طی چند سال اخیر روند کاهشی مخاطب را تجربه کرد و تلویزیون همچنان گمان می‌کند می‌تواند این برند‌ها را احیا کند. از طرف دیگر سیما با تکرار برنامه‌هایی، چون کودک‌شو تلاش می‌کند برند‌های گذشته خود را احیا کند و مخاطب بگیرد.

آن‌طور که از اخبار برآمده، برنامه «بگو بخند» با اجرای یوسف تیموری و داوری امیر کربلایی‌زاده، مهراوه شریفی‌نیا، حمید لولایی و قربانعلی طاهرفر از شبکه نسیم پخش خواهد شد. البته باید این نکته را هم در نظر گرفت که تلویزیون تلاش می‌کند برنامه‌هایی، چون «هزار داستان» را هم از برند‌های قدیمی به‌عنوان یک تاک‌شو بالا بیاورد که اجرای آن را حسین پاکدل بر عهده دارد.

به‌موازات این معدود آثار در حال ساخت، نمایش‌خانگی با برنامه‌هایی، چون اسم و فامیل، کن‌دو، صحنه، شاه‌گل و شفرونی ۲ می‌خواهد گوی رقابت را از صداوسیما در حوزه تولیدات غیرداستانی برباید. همچنین رامبد جوان نیز دو برنامه در حال ساخت در دسترس دارد که یکی از آنها تاک‌شو و دیگری گیم‌شو است که احتمالاً به مجموعه تولیدات اضافه می‌شود. اسم و فامیل با اجرای پیمان قاسم‌خانی از نیمه دوم امسال پخش می‌شود، کن‌دو با میزبانی آرش ظلی‌پور، صحرا اسداللهی از فیلیمو پخش و در نیمه دوم امسال در صف نمایش‌خانگی قرار می‌گیرد. برنامه صحنه نیز با اجرای فرزاد فرزین و داوری محمد علیزاده، ژاله صامتی، محسن شریفیان، مهراوه شریفی‌نیا، وحید آقاپور، طاهر قریشی، مسیح زاد، سعید داخ، نیلوفر لاری‌پور، هادی زینتی، لیانا شریفیان، مهران امامیه، نوید فرح‌مرزی، سعید پورمحمودی، سینا ذکایی، مهرزاد امیرخانی، علیرضا خوراهر و مهرداد نصرتی پخش می‌شود که یک رئالیتی‌شوی موسیقایی برای پلتفرم فیلیمو است. برنامه شاه‌گل نیز که پیش‌ازاین در فیلیمو با عنوان گل‌یاپوچ توسط مهران مدیری اجرا می‌شد حالا تغییر شکل داده و با همان گروه تولید با نام شاه‌گل به فیلم‌نت رفته است و احتمالاً در هفته‌های آتی منتشر می‌شود. فصل دوم شفرونی نیز از پلتفرم فیلمنت پخش می‌شود و در روز‌های آینده پخش خود را با همان کست قبلی دنبال خواهد کرد.

یک سؤال جدی!

تلویزیون در میان تولیدات جدیدی که خبر از آن داده برنامه تازه‌ای ندارد و صرفاً همان تئوری احیای برند‌های قدیمی را در پیش گرفته؛ اما نکته اینجاست که هرچند می‌شود برنامه‌هایی، چون کودک‌شو و هزار داستان را در بازه‌هایی موفق ارزیابی کرد، ولی واقعیت این است که برنامه بگو بخند از همان ابتدا نیز برند موفقی نبود و نتوانست ایده خنداننده‌شو را به سرانجام مطلوبی برساند و خیلی زود شکست خورد. به‌عنوان شاهد مثال برای این وضعیت باید اوضاع این برنامه را در تلوبیون مورد بررسی قرار دهیم. در فصل اول بگو بخند این برنامه حدود ۴.۲۸ میلیون بازدید در تلوبیون می‌گیرد و در فصل دوم به عدد ۱.۳۴ میلیون بازدید می‌رسد. پس از آن هم در فصل سوم با ایستادن روی عدد ۱.۱ میلیون بازدید به کار خود پایان می‌دهد. نکته مهم اینجاست که برای واردشدن به فرایند احیای برند، در ورطه نخست باید برندی ساخته شده باشد تا احیا شود؛ اما نکته اینجاست که فرایند برندسازی، بلند زمانی است که متوقف شده است. از طرف دیگر، پلتفرم‌ها هم در حال احیای برند‌هایی هستند که مشخصاً در بازه‌های زمانی مختلف موفق عمل کردند. به طور مثال برند صحنه که شکل متفاوتی از برنامه صداتو‌ست یا برنامه شفرونی که در میان آمار‌های متا جایگاه قابل‌قبولی کسب کرد و حتی تولیداتی، چون شاه‌گل که تکرار برند موفق گل‌یاپوچ است.

حالا یک سؤال واضح در این خصوص پیش می‌آید؛ آینده تولیدات ترکیبی و رئالیتی‌شو‌ها با این اوصاف در دست پلتفرم‌هاست یا تلویزیون؟ پاسخ این پرسش بنا بر آمار چندان سخت نیست. حتی اگر بگو بخند بتواند مانند پانتولیگ پنجاه‌درصد بیشتر از آخرین فصلش مخاطب بگیرد، باز هم ناتوان از تکرار اعداد و ارقامی ا‌ست که از یک پلتفرم تلویزیونی انتظار می‌رود. بااین‌حال باید منتظر ماند و دید احیای برند‌ها و دنباله‌سازی در تلویزیون و نمایش‌خانگی جواب می‌دهد یا تولیدات جدید پلتفرم‌ها این چرخه فرهنگی را تغییر خواهد داد.

منبع: فرهیختگان-محمدحسین سلطانی