ایران و عراق؛ دو ستون ثبات در معادلات نوین خاورمیانه

به گزارش مجله خبری نگار،محمد عسلی، از پیشکسوتان عرصه رسانه استان فارس طی یادداشتی اختصاصی با عنوان «ایران و عراق؛ سرنوشت‌های درهم‌تنیده در معادلات نوین خاورمیانه» که در اختیار خبرگزاری قرار داده، نوشت:

در جهان امروز، قدرت کشور‌ها تنها با وسعت سرزمین، جمعیت یا توان نظامی سنجیده نمی‌شود؛ بلکه میزان اثرگذاری آنان بر محیط پیرامونی، معیار مهم‌تری برای ارزیابی جایگاه ژئوپلیتیکی آنهاست.

ایران، با قرار گرفتن در قلب غرب آسیا، برخورداری از منابع عظیم انرژی، موقعیت ممتاز ترانزیتی و پیوند‌های تاریخی، فرهنگی و مذهبی با همسایگان، یکی از کشور‌هایی است که تحولات سیاسی، اقتصادی و مالی آن، بازتابی فراتر از مرز‌های ملی دارد.

در این میان، عراق نزدیک‌ترین و اثرپذیرترین همسایه ایران است. بیش از هزار و چهارصد کیلومتر مرز مشترک، روابط گسترده اقتصادی، همکاری‌های انرژی، رفت‌وآمد میلیون‌ها زائر، تعاملات فرهنگی و پیوند‌های اجتماعی، سبب شده است که اقتصاد و سیاست دو کشور به شکلی کم‌نظیر به یکدیگر وابسته باشند. از همین رو، هر تحول مهم در ایران، خواه مثبت و خواه منفی، در مدت کوتاهی در بازارها، سیاست و حتی فضای اجتماعی عراق انعکاس می‌یابد.

از منظر سیاسی، ایران یکی از بازیگران اثرگذار منطقه است. هرگاه فضای روابط خارجی ایران به سمت گفت‌و‌گو، کاهش تنش و همکاری حرکت کرده، کشور‌های منطقه نیز از کاهش ریسک‌های امنیتی، افزایش امید به سرمایه‌گذاری و رونق همکاری‌های اقتصادی بهره‌مند شده‌اند.

در مقابل، هرگاه تنش‌های منطقه‌ای افزایش یافته یا فشار‌های بین‌المللی بر ایران تشدید شده، فضای نااطمینانی بر منطقه سایه افکنده و هزینه‌های امنیتی و اقتصادی بسیاری از کشور‌ها افزایش یافته است.

عراق بیش از دیگران این وضعیت را لمس می‌کند. ثبات سیاسی در ایران می‌تواند به تقویت ثبات در مرز‌های مشترک، افزایش همکاری‌های امنیتی، توسعه زیرساخت‌های مرزی و گسترش تجارت قانونی منجر شود. در مقابل، هرگونه اختلال در مناسبات اقتصادی یا سیاسی، ممکن است روند تجارت، سرمایه‌گذاری و همکاری‌های مشترک را با دشواری روبه‌رو سازد.

در حوزه اقتصاد، ایران یکی از بازار‌های مهم منطقه و شریک تجاری اصلی عراق است. صادرات کالا‌های صنعتی، مصالح ساختمانی، محصولات کشاورزی، دارو، تجهیزات پزشکی، خدمات فنی و مهندسی، برق و گاز، بخشی از همکاری‌های اقتصادی دو کشور را تشکیل می‌دهد.

رونق تولید در ایران می‌تواند نیاز بازار عراق را با هزینه‌ای رقابتی تأمین کند و به رشد تجارت دوجانبه بینجامد. همچنین اجرای پروژه‌های مشترک در حوزه حمل‌ونقل، راه‌آهن، انرژی و مناطق آزاد مرزی، ظرفیت آن را دارد که فرصت‌های اقتصادی تازه‌ای برای هر دو کشور ایجاد کند.

در بعد مالی، تحولات ایران بر نظام بانکی، نقل‌وانتقال پول، تجارت مرزی و تصمیم سرمایه‌گذاران منطقه اثرگذار است. هرگونه بهبود در روابط اقتصادی خارجی ایران، می‌تواند دسترسی فعالان اقتصادی به بازار‌های منطقه را تسهیل کند، هزینه مبادلات را کاهش دهد و زمینه افزایش سرمایه‌گذاری مشترک را فراهم آورد. در مقابل، محدودیت‌های مالی و بانکی معمولاً هزینه تجارت را افزایش داده و روند همکاری‌های اقتصادی را پیچیده‌تر می‌کند.

کشور‌های حوزه خلیج فارس نیز با دقت تحولات ایران را دنبال می‌کنند. امنیت صادرات انرژی، ثبات مسیر‌های دریایی، سرمایه‌گذاری‌های مشترک و بازار‌های مالی منطقه، همگی از عواملی هستند که از فضای روابط منطقه‌ای تأثیر می‌پذیرند.

کاهش تنش‌ها می‌تواند زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های اقتصادی و جذب سرمایه باشد، در حالی که افزایش تنش‌ها معمولاً موجب احتیاط بیشتر سرمایه‌گذاران، افزایش هزینه بیمه حمل‌ونقل و نوسان بازار‌های انرژی می‌شود.

ترکیه، سوریه، اردن و حتی کشور‌های آسیای مرکزی نیز به دلیل مسیر‌های ترانزیتی، تجارت و همکاری‌های انرژی، از تحولات ایران متأثر می‌شوند. ایران حلقه اتصال شمال و جنوب و شرق و غرب آسیاست و هرگونه توسعه یا اختلال در این مسیرها، آثار فرامنطقه‌ای خواهد داشت.

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های ایران، کریدور‌های بین‌المللی حمل‌ونقل است. تکمیل مسیر‌های ریلی و جاده‌ای میان ایران، عراق و سایر کشور‌های منطقه، می‌تواند تجارت را تسهیل کرده و هزینه انتقال کالا را کاهش دهد. همچنین توسعه همکاری در حوزه انرژی، از جمله صادرات برق، گاز و فرآورده‌های نفتی، می‌تواند به امنیت انرژی منطقه کمک کند.

از سوی دیگر، گردشگری مذهبی، درمانی و فرهنگی نیز یکی از مهم‌ترین پیوند‌های اقتصادی ایران و عراق است. میلیون‌ها زائر که سالانه میان دو کشور رفت‌وآمد می‌کنند، علاوه بر تعمیق روابط فرهنگی، نقش مهمی در رونق بازار، اشتغال و درآمد بخش خصوصی دارند. توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، هتل‌داری و خدمات شهری می‌تواند این ظرفیت را بیش از پیش شکوفا سازد.

با این همه، تجربه دهه‌های گذشته نشان داده است که توسعه پایدار در غرب آسیا تنها از مسیر همکاری، اعتمادسازی و گفت‌وگوی مستمر حاصل می‌شود. امنیت، کالایی مشترک است و اقتصاد نیز مرز‌های سیاسی را به آسانی پشت سر می‌گذارد. اگر کشور‌های منطقه بتوانند اختلافات را از طریق دیپلماسی مدیریت کنند، فرصت‌های عظیمی برای تجارت، سرمایه‌گذاری، اشتغال و رفاه ملت‌ها فراهم خواهد شد.

امروز بیش از هر زمان دیگر، ایران و عراق می‌توانند به دو ستون مهم ثبات و توسعه در غرب آسیا تبدیل شوند؛ مشروط بر آنکه ظرفیت‌های مشترک، جایگزین رقابت‌های فرسایشی شود و منافع اقتصادی ملت‌ها بر تنش‌های سیاسی غلبه کند.

آینده منطقه، نه در افزایش شکاف‌ها، بلکه در گسترش همکاری‌های اقتصادی، احترام متقابل و بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک نهفته است؛ آینده‌ای که در آن، ثبات ایران به معنای ثبات عراق و رونق عراق، عاملی برای شکوفایی سراسر منطقه خواهد بود.