هشدار یک روانشناس درباره تبعات مواحهه مداوم با اخبار منفی در شبکه‌های اجتماعی

به گزارش مجله خبری نگار، دکتر حمید پیروی روانشناس و عضو هیات علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران با اشاره به افزایش انتشار اخبار و تصاویر حاوی صحنه‌های خشن در فضای رسانه‌ای و شبکه‌های اجتماعی، هشدار داد که تداوم مواجهه با این محتواها می‌تواند آثار قابل توجهی بر سلامت روان شهروندان بر جای بگذارد.

وی اظهار کرد: ذهن انسان برای قرار گرفتن مستمر در معرض تصاویر خشونت‌آمیز طراحی نشده است و چرخش مداوم میان کانال‌های خبری و فضای مجازی، سطح استرس و اضطراب را افزایش می‌دهد. این وضعیت می‌تواند به بروز رفتارهای ناسالم، تشدید نگرانی‌ها و کاهش کیفیت خواب منجر شود.

این روانشناس با بیان اینکه احساس ترس و نگرانی در شرایط ابهام و تهدید تا حدی طبیعی است، افزود: انسان در برابر خطر واکنش دفاعی نشان می‌دهد، اما اگر این اضطراب به حدی برسد که عملکرد روزمره فرد را مختل کند، لازم است از خدمات تخصصی حوزه سلامت روان استفاده شود.

پیروی بر ضرورت مدیریت مصرف اخبار تاکید کرد و گفت: محدود کردن دریافت اخبار خشونت‌آمیز و پرهیز از مشاهده صحنه‌های آسیب‌زا، به‌ویژه برای کودکان و نوجوانان، اقدامی ضروری برای پیشگیری از تشدید تنش‌های روانی است.

وی همچنین حفظ روال عادی زندگی را یکی از مهم‌ترین عوامل بازگرداندن احساس کنترل در شرایط بحرانی دانست و تصریح کرد: استمرار برنامه‌های روزمره شامل کار، خواب، مطالعه و فعالیت‌های اجتماعی می‌تواند به کاهش استرس کمک کند و از احساس فروپاشی روانی جلوگیری کند.

به گفته این روانشناس، کودکان، نوجوانان، سالمندان، افراد دارای سابقه افسردگی و افرادی که به‌تنهایی زندگی می‌کنند، در شرایط پرتنش آسیب‌پذیرترند و نیازمند توجه و حمایت بیشتری هستند.

وی تاکید کرد: همدلی، شنیدن بدون قضاوت و به‌رسمیت شناختن احساسات این افراد، از اصول مهم کمک‌های اولیه روانشناختی محسوب می‌شود.

پیروی با اشاره به در دسترس بودن خدمات حمایتی رایگان در کشور گفت: مراکز مشاوره دانشگاه‌های علوم پزشکی، خدمات وزارت بهداشت و خطوط مشاوره سازمان بهزیستی از جمله ظرفیت‌هایی هستند که شهروندان در صورت نیاز می‌توانند از آن‌ها بهره‌مند شوند.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با بیان اینکه متخصصان حوزه سلامت روان نیز انسان هستند، خاطرنشان کرد: روانشناسان و مشاوران هم در صورت عبور فشارها از آستانه تحمل، ممکن است نیازمند دریافت خدمات تخصصی باشند و این موضوع امری طبیعی و بخشی از مراقبت از سلامت روان است.

این روانشناس بر اهمیت خودمراقبتی تاکید کرد و گفت: خواب منظم و کیفی حداقل هفت ساعت در شبانه‌روز، تغذیه مناسب، فعالیت بدنی و توجه به ابعاد معنوی زندگی، نقش مهمی در کاهش استرس و پیشگیری از اختلالات روانی دارد و باید بیش از پیش مورد توجه قرار گیرد.

پیروی در ادامه با اشاره به برخی رفتارهای پرخطر در شرایط استرس‌زا گفت: در موقعیت‌های حاد روانی، برخی افراد به‌اشتباه به سراغ راهکارهایی مانند افزایش مصرف دخانیات، الکل یا مواد مخدر می‌روند با این تصور که این مواد می‌تواند اضطراب را کاهش دهد؛ در حالی‌که این شیوه‌ها نوعی «مقابله نادرست» با استرس محسوب می‌شود و نه‌تنها در بلندمدت کمکی نمی‌کند، بلکه آسیب‌های جدی‌تری ایجاد می‌کند.

وی افزود: باورهای نادرست و اطلاعات غلطی که گاهی در فضای مجازی منتشر می‌شود، این تصور را القا می‌کند که مصرف برخی مواد مانند سیگار یا انوع جدید دخانیات و مواد مخدر می‌تواند آرام‌بخش باشد، اما شواهد علمی نشان می‌دهد این رفتارها در کوتاه‌مدت و بلندمدت موجب تشدید مشکلات روانی و حتی بروز اختلالات جدی‌تر می‌شود. بخش قابل توجهی از مراجعات حوزه روانپزشکی امروز، پیامد مصرف همین مواد است نه صرفا اختلالات اولیه روانشناختی.

این روانشناس تاکید کرد: برای مدیریت اضطراب باید به سراغ روش‌های سالم و علمی رفت. تمرین‌های آرام‌سازی عضلانی، تنفس عمیق و آگاهانه، ذهن‌آگاهی، یادآوری تجربه‌های مثبت، تلقین‌های سازنده و بهره‌گیری از ظرفیت‌های معنوی مانند دعا و ذکر، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند به کاهش تنش کمک کند.

پیروی توضیح داد: حتی چند دقیقه بستن چشم‌ها، تمرکز بر وضعیت جسمانی، انجام دم عمیق و بازدم آهسته و توجه به تفاوت احساس پیش و پس از این تمرین، می‌تواند سطح برانگیختگی بدن را کاهش دهد. این تمرین‌ها در محیط کار، خانه یا حتی به‌صورت گروهی قابل انجام است و جایگزین سالمی برای رفتارهای پرخطر به شمار می‌رود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به انباشت فشارهای روانی سال‌های اخیر اظهار کرد: جامعه در سال‌های گذشته با مجموعه‌ای از رویدادهای سنگین از جمله همه‌گیری کرونا، تنش‌های اجتماعی و تهدیدهای امنیتی مواجه بوده و طبیعی است که این تجربه‌های متوالی، آثار روانی تجمعی برجای بگذارد. انباشت استرس می‌تواند آستانه تحمل افراد را کاهش دهد و زمینه‌ساز فرسودگی روانی شود.

پیروی در عین حال تاکید کرد: با وجود این فشارها، تقویت سرمایه‌های روانی و اجتماعی، بازسازی حس امید، افزایش تاب‌آوری فردی و جمعی و دسترسی به خدمات حمایتی می‌تواند مانع از تعمیق آسیب‌ها شود.

وی خاطرنشان کرد که مراقبت مستمر از سلامت روان، همانند سلامت جسم، ضرورتی اجتناب‌ناپذیر است و باید به‌عنوان بخشی از فرهنگ عمومی جامعه نهادینه شود. تجربه‌های متوالی همچون همه‌گیری کرونا، بلایای طبیعی، تنش‌های اجتماعی، صحنه‌های خشن و تهدیدهای امنیتی، نوعی «فرسودگی جمعی» ایجاد می‌کند که هم بر روان فردی و هم بر روان اجتماعی اثر می‌گذارد. کاهش آستانه تحمل، افزایش تحریک‌پذیری، خشم پنهان، بی‌اعتمادی و احساس ناامنی از جمله پیامدهای این انباشت استرس در سطح جامعه است.

به اعتقاد وی، در چنین شرایطی، تأکید صرف بر خودمراقبتی فردی کافی نیست. همان‌گونه که در آلودگی هوا تنها توصیه به استفاده از ماسک راه‌حل کامل محسوب نمی‌شود، در حوزه سلامت روان نیز علاوه بر مسئولیت فردی، سیاست‌گذاری و مداخله ساختاری ضروری است.

این روانشناس با اشاره به شعار روز جهانی سلامت روان در ۱۰ اکتبر، که بر «دسترسی به خدمات سلامت روان در شرایط اضطراری و بحران‌ها» تاکید داشت، گفت: یکی از مهم‌ترین وظایف حاکمیت، تسهیل دسترسی گسترده، عادلانه و مقرون‌به‌صرفه به خدمات سلامت روان است. در حال حاضر هزینه خدمات روانشناسی برای بسیاری از خانواده‌ها سنگین است و پوشش بیمه‌ای کامل و مؤثر وجود ندارد.

پیروی تصریح کرد: اختلالاتی مانند افسردگی یا اضطراب شدید معمولا با یک یا دو جلسه درمانی برطرف نمی‌شود و نیازمند طی یک پروتکل درمانی چندجلسه‌ای است. اگر بیمه‌ها پوشش واقعی و موثر برای خدمات روانشناسی فراهم کنند، افراد می‌توانند بدون دغدغه مالی از خدمات تخصصی، حتی در بخش خصوصی، بهره‌مند شوند.

وی همچنین بر توسعه و اطلاع‌رسانی گسترده‌تر خطوط مشاوره تلفنی و خدمات رایگان تأکید کرد و گفت: ظرفیت‌هایی مانند خطوط تلفنی مشاوره و مراکز دولتی موجود، هرچند جایگزین کامل خدمات تخصصی خصوصی نیستند، اما می‌توانند بخشی از نیاز جامعه را پوشش دهند و باید تقویت شوند.

این روانشناس در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت شفافیت در گفت‌وگوهای اجتماعی اشاره کرد و افزود: بخشی از تنش‌های اجتماعی زمانی تشدید می‌شود که افراد، به‌ویژه جوانان، احساس شنیده نشدن یا دیده نشدن داشته باشند. بسیاری از افرادی که در بستر اعتراض‌های اجتماعی حضور پیدا می‌کنند، فرزندان همین جامعه‌اند و نیازمند گفت‌وگو، شنیده شدن و بازگشت آرام به روال عادی زندگی هستند.

به گفته پیروی، برخورد مبتنی بر همدلی، گفت‌وگوی شفاف و پرهیز از نادیده گرفتن احساسات نسل جوان می‌تواند از تعمیق شکاف‌های روانی و اجتماعی جلوگیری کند.

وی تأکید کرد: سلامت روان جامعه صرفاً یک موضوع فردی نیست، بلکه مسئله‌ای حاکمیتی و بین‌بخشی است که نیازمند برنامه‌ریزی، سرمایه‌گذاری و نگاه بلندمدت است.

پیروی خاطرنشان کرد: جامعه‌ای که به سلامت روان به‌عنوان زیرساخت توسعه نگاه کند، در برابر بحران‌های آینده تاب‌آوری بیشتری خواهد داشت و می‌تواند از چرخه فرسودگی روانی فاصله بگیرد.

بنابر اعلام وبدا، پیروی با اشاره به نگرانی خانواده‌هایی که یکی از اعضای آن‌ها در نیروهای نظامی یا مراکز حساس مشغول به کار است، اظهار کرد: در شرایط تهدید و ابهام، طبیعی است که اضطراب در میان اعضای خانواده افزایش یابد. دانشجویی که پدرش نظامی است یا خانواده‌ای که در مجاورت یک پادگان زندگی می‌کند، ممکن است بیش از دیگران احساس ناامنی کند. در چنین موقعیتی، مدیریت دریافت اخبار، پذیرش طبیعی بودن هیجانات، حفظ روال زندگی و توجه جدی به علائم هشداردهنده اهمیت مضاعف دارد.

وی افزود: نشانه‌هایی مانند بی‌خوابی شدید یا خواب بیش از حد، ناامیدی، احساس تنهایی، دلشوره و نگرانی مداوم از جمله علائمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.

به گفته او، آرامش واقعی از مسیر انکار شرایط حاصل نمی‌شود، بلکه از آگاهی، پذیرش و مراقبت فعال از خود و دیگران به دست می‌آید.

این روانشناس با تاکید بر نقش ابهام در تشدید اضطراب اجتماعی تصریح کرد: یکی از سنگین‌ترین فشارهای روانی زمانی ایجاد می‌شود که فرد احساس کند اوضاع از کنترل خارج شده و آینده نامشخص است. این «ابهام مزمن» می‌تواند زمینه‌ساز فرسودگی روانی شود و لازم است با اطلاع‌رسانی شفاف و تقویت احساس کنترل فردی و جمعی مدیریت شود.

پیروی همچنین با اشاره به پیامدهای بلندمدت فجایع و بحران‌ها گفت: بر اساس گزارش‌های بین‌المللی، پس از هر بحران گسترده، بخشی از جامعه درگیر اختلالات روانی می‌شود؛ به‌گونه‌ای که درصدی از افراد با علائم خفیف و درصدی دیگر با اختلالات شدیدتر مواجه خواهند شد.

به گفته او، آثار روانی بسیاری از بحران‌ها معمولاً با فاصله زمانی و پس از فروکش کردن هیجانات اولیه بروز می‌کند و ممکن است یک تا دو ماه پس از حادثه، نشانه‌های استرس و اختلال آشکارتر شود.

وی هشدار داد که در صورت بی‌توجهی، جامعه ممکن است با موجی از مشکلات سلامت روان در آینده نزدیک روبه‌رو شود و بر همین اساس، پیشگیری، آموزش عمومی و مداخلات به‌موقع اهمیت اساسی دارد.

براساس گزارش وبدا، این روانشناس در پایان تاکید کرد: همه افراد جامعه، از خانواده‌ها گرفته تا مدیران، معلمان، کادر درمان و فعالان حوزه سلامت، در شرایط فعلی نیازمند آشنایی با اصول «کمک‌های اولیه روانشناختی» هستند. مراقبت از خود، توجه به حال اطرافیان و ایجاد فضای گفت‌وگوی همدلانه می‌تواند از تشدید آسیب‌ها جلوگیری کند.