نبرد نسل چهارم و پنجم؛ چرا برخی کشورها هنوز روی جنگنده‌های قدیمی سرمایه‌گذاری می‌کنند؟

به گزارش مجله خبری نگار،قرن بیست‌ویکم در جنگ هوایی با یک رقابت تسلیحاتی فناورانه جدید تعریف شده است؛ رقابتی که هدف آن ساخت هواپیما‌های رزمی با بیشترین سطح پنهان‌کاری و پیشرفته‌ترین سامانه‌های رایانه‌ای ممکن بوده است. فناوری پنهان‌کاری با بمب‌افکن B-۲ Spirit ساخت شرکت نورثروپ گرومن و جنگنده F-۲۲ Raptor ساخت شرکت لاکهید مارتین وارد مرحله عملیاتی شد. بااین‌حال، جنگنده تهاجمی F-۳۵ Lightning II، از دیگر جنگنده‌های ساخت لاکهید مارتین، فناوری پنهان‌کاری را در مقیاسی بی‌سابقه گسترش داده است.

هزینه بالای F-۳۵، در کنار برخی کاستی‌های مهم آن، باعث شده شماری از خریداران بالقوه از خرید این جنگنده صرف‌نظر کنند. در عوض، چندین متحد عضو ناتو، از جمله آلمان و بریتانیا، تا زمانی که بتوانند جنگنده نسل ششم خود را توسعه دهند، بیش از پیش به جنگنده‌های نسل چهارم و ۴.۵ متکی شده‌اند. در سوی دیگر، نیرو‌های هوایی قرار دارند که توانایی جهش از نسل چهارم به نسل پنجم را ندارند و اساساً برای مأموریت‌هایشان نیز به چنین قابلیتی نیاز ندارند. برخی دیگر نیز انتظار می‌رود توسعه جنگنده نسل بعدی را آغاز کنند؛ مانند فرانسه، اما هنوز هیچ برنامه مشخصی را به‌صورت عمومی اعلام نکرده‌اند.

نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی

بیش از ۱۰۰ فروند Eagle II و Eurofighter Typhoon در سفارش

نیروی هوایی سلطنتی عربستان سعودی یک ناوگان چندلایه از جنگنده‌های نسل ۴.۵ ایجاد کرده است که تحت برنامه Vision ۲۰۳۰ به‌طور کامل در حال نوسازی است؛ در شرایطی که ایالات متحده فروش F-۳۵ به کشور‌های خاورمیانه را محدود کرده. این انتخاب به عربستان سعودی اجازه می‌دهد محدودیت‌های دیپلماتیک و فنی برنامه F-۳۵ را دور بزند و در عین حال قدرت تهاجمی فوری خود را به حداکثر برساند.

ریاض در حال پیشبرد مذاکرات با BAE Systems برای خرید یک بسته ۵ میلیارد دلاری شامل ۴۸ فروند Eurofighter Typhoon اضافی است که در صورت نهایی شدن، مجموع ناوگان Typhoon این کشور را به ۱۲۰ فروند جنگنده عملیاتی می‌رساند. در اواسط سال ۲۰۲۶، مرکز تعمیر و نگهداری Taif نخستین تعمیر اساسی ۲۵۰۰ ساعته جنگنده Typhoon خود را با گواهی رسمی تکمیل کرد. این موضوع باعث می‌شود Taif تنها مرکز دارای گواهی برای انجام سرویس‌های اساسی برنامه‌ریزی‌شده Typhoon در خارج از اروپا باشد.

عربستان سعودی همچنین برنامه‌های خود برای خرید ۶۰ فروند F-۱۵EX Eagle II کاملاً جدید ساخت بوئینگ را پیش می‌برد و هم‌زمان از یک قرارداد نوسازی ۹.۸ میلیارد دلاری برای ارتقای ناوگان موجود F-۱۵S/SA خود استفاده می‌کند. F-۱۵EX از نظر ظرفیت حمل تسلیحات، توانایی بی‌رقیبی را در اختیار نیروی هوایی سلطنتی عربستان قرار می‌دهد و در زمینه قابلیت حمل موشک‌های دورایستا، ظرفیت بیشتری نسبت به F-۳۵ دارد. علاوه بر این تقویت گسترده توان رزمی، نیروی هوایی سلطنتی عربستان امکان خرید حداکثر ۵۴ فروند Dassault Rafale را نیز بررسی کرده است؛ گزینه‌ای که همچنان برای افزایش اندازه ناوگان روی میز قرار دارد.

نیروی هوایی امیری قطر

ساخت ناوگانی نسل ۴.۵ از Rafale، Typhoon و Eagle II

نیروی هوایی قطر برای خرید F-۳۵ با همان محدودیت‌های صادراتی نیروی هوایی سلطنتی عربستان مواجه است و همین موضوع باعث شده نیروی هوایی امیری قطر به‌جای آن روی ناوگانی متنوع از جنگنده‌های نسل ۴.۵ سرمایه‌گذاری کند. قطر دارای ناوگانی متشکل از ۳۶ فروند F-۱۵ QA Eagle ساخت بوئینگ است که در قالب قراردادی ۱۲ میلیارد دلاری به سامانه‌های پیشرفته پرواز با سیم و تجهیزات آویونیک مجهز شده‌اند. این جنگنده‌ها از نظر عملکرد، ظرفیت حمل تسلیحات و قابلیت‌های تسلیحاتی، شباهت زیادی به F-۱۵EX Eagle II دارند.

به گزارش AeroTime، قطر با Dassault Aviation برای ارتقای ۳۶ فروند Rafale F۳R موجود خود به سطح نرم‌افزاری جدیدتر F۴ در حال مذاکره است. Rafale‌های قطری به سامانه نمایشگر نصب‌شونده روی کلاهخود TARGO II ساخت Elbit Systems و غلاف‌های پیشرفته هدف‌گیری Sniper ساخت لاکهید مارتین مجهز هستند و همچنین به‌طور کامل با موشک‌های هوا‌به‌هوای فراتر از میدان دید MBDA Meteor و موشک‌های کروز SCALP-EG یکپارچه شده‌اند.

نیروی هوایی امیری قطر همچنین در قراردادی ۷ میلیارد دلاری، ۲۴ فروند Eurofighter Typhoon سفارش داده است؛ قراردادی که شامل آموزش با اسکادران شماره ۱۲ RAF نیز می‌شود. این هواپیما‌ها از نخستین Eurofighter‌های صادراتی هستند که به رادار آرایه اسکن الکترونیکی فعال ECRS Mark Zero ساخت لئوناردو مجهز شده‌اند. این رادار نه‌تنها از توانمندی بسیار بالایی برخوردار است، بلکه با موشک‌های جدید Meteor و Brimstone در کلاس فراتر از میدان دید یکپارچه شده تا توان رزمی پیشرفته‌ای را برای مأموریت‌های هوا‌به‌هوا و تهاجمی فراهم کند.

نیروی هوایی سوئد

سرمایه‌گذاری روی Saab JAS-۳۹ Gripen E

افزایش نگرانی‌ها درباره دفاع جمعی اروپا پس از حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، باعث شد سوئد در سال ۲۰۲۴ به‌عنوان سی‌ودومین عضو به جدیدترین عضو سازمان پیمان آتلانتیک شمالی تبدیل شود. نیروی هوایی سوئد پیش از این نیز برای حفاظت از حریم هوایی اسکاندیناوی و کشور‌های بالتیک با ایالات متحده و متحدان NATO همکاری عملیاتی داشت، اما از آن زمان سطح این یکپارچگی را به‌طور چشمگیری افزایش داده است.

اگرچه بودجه دفاعی این کشور کوچک امکان خرید یک پلتفرم «سطح بالا» مانند F-۳۵ را فراهم نمی‌کند، Saab Gripen E یکی از ارزشمندترین اعضای ترکیب جدید ناوگان «Hi-Lo» محسوب می‌شود. JAS-۳۹E هرچقدر در زمینه پنهان‌کاری و سامانه‌های تسلیحاتی رایانه‌ای کمبود داشته باشد، آن را با استحکام و سطح بالای آمادگی عملیاتی جبران می‌کند. این جنگنده همچنین به لطف نسبت بالای رانش به وزن، یکی از بهترین جنگنده‌های نبرد نزدیک هوایی در جهان است.

Gripen E در واقع می‌تواند با حداکثر سرعت ماخ ۲، سریع‌تر از F-۳۵ با محدودیت سرعت ماخ ۱.۶ پرواز کند. این جنگنده سوئدی برای جبران نداشتن فناوری پنهان‌کاری، مانند Typhoon‌های مجهز به سامانه‌های اخلالگر نیروی هوایی آلمان، از یک طرح تاکتیکی مشابه با قابلیت‌های پیشرفته جنگ الکترونیک استفاده می‌کند. این شکل فعال حفاظت باعث می‌شود این جنگنده سبک نسل ۴.۵ در فضای هوایی مورد مناقشه و در برابر سامانه‌های پیشرفته دفاع هوایی یکپارچه، قابلیت بقا بسیار بیشتری داشته باشد؛ هرچند نمی‌تواند با یک جنگنده واقعاً پنهان‌کار رقابت کند.

نیرو‌های دریایی، هوایی و فضایی اسپانیا

خرید ۴۵ فروند Eurofighter در بسته‌های Halcon I و II

در یکی از چشمگیرترین تغییر مواضع در تاریخ برنامه F-۳۵، اسپانیا از خرید گونه‌های F-۳۵A و F-۳۵B Lightning II برای نیروی هوایی و بخش هوایی نیروی دریایی خود صرف‌نظر کرد. در عوض، نیرو‌های هوایی و فضایی این کشور تصمیم گرفته‌اند ۷ میلیارد دلار برای دو بسته جدید از جنگنده‌های Eurofighter Typhoon سرمایه‌گذاری کنند. جنگنده‌های سری Halcon I و II ناوگان فعلی این کشور را نوسازی خواهند کرد تا زمانی که اسپانیا درباره یک برنامه توسعه جنگنده نسل ششم تصمیم بگیرد.

هم‌زمان، بخش هوانوردی دریایی Armada عمر عملیاتی جنگنده‌های نسل چهارم AV-۸B Harrier II را افزایش خواهد داد. این جنگنده‌های تهاجمی قدیمی دست‌کم تا سال ۲۰۳۲ در خدمت باقی خواهند ماند و قطعات موردنیاز آنها از بدنه‌های خارج‌شده از خدمت که از نیروی تفنگداران دریایی ایالات متحده و ایتالیا خریداری شده‌اند، تأمین خواهد شد.

نکته قابل‌توجه این است که ناو تهاجمی Juan Carlos I که این جنگنده‌ها به آن اختصاص دارند، قرار است با یک ناو هواپیمابر ابرسنگین بسیار بزرگ‌تر جایگزین شود که طراحی آن تا حدی شبیه Charles de Gaulle نیروی دریایی فرانسه خواهد بود. این موضوع نشان می‌دهد نسل بعدی جنگنده‌های مجهز به قلاب فرود، جهش قابل‌توجهی خواهند داشت، اما مشخص نیست این جنگنده‌ها دقیقاً چه خواهند بود.

نیروی هوایی آلمان

سفارش ۲۰ فروند Eurofighter در بسته جدید

نیروی هوایی آلمان از سرمایه‌گذاری روی F-۳۵ ساخت آمریکا خودداری کرده است، اگرچه این کشور قصد دارد ناوگان کوچک Tornado خود را با ۳۵ فروند F-۳۵A جایگزین کند تا نقش هواپیمای دارای قابلیت حمل سلاح هسته‌ای و مأموریت بازدارندگی هسته‌ای را بر عهده بگیرند. با این حال، ستون اصلی ناوگان جنگنده‌های این کشور همچنان Eurofighter Typhoon خواهد بود، زیرا آلمان با وجود مزیت فناوری پنهان‌کاری، از F-۳۵ رضایت نداشت.

لوفت وافه به‌جای ارتقای جنگنده‌های موجود، در سال ۲۰۲۰ سفارش ۳۸ فروند Eurofighter جدید را ثبت کرد و سپس در سال ۲۰۲۵ نیز ۲۰ فروند دیگر سفارش داد. این تصمیم هم نتیجه انتخاب دولت برای سرمایه‌گذاری روی پیمانکاران دفاعی اروپایی به‌جای خرید جنگنده آمریکایی بود و هم به دلیل شکست برنامه Future Combat Air System اتخاذ شد. برنامه FCAS اوایل امسال زمانی از هم پاشید که Airbus و Dassault Aerospace نتوانستند بر سر مالکیت معنوی و تقسیم کار برای توسعه یک جنگنده نسل ششم به توافق برسند.

علاوه بر این، ۱۵ فروند از Eurofighter‌های نیروی هوایی آلمان در گونه جنگ الکترونیک EK نیز برای دریافت سامانه‌های جنگ الکترونیک جدید Saab Arexis به‌عنوان جایگزینی برای Tornado‌های قدیمی ارتقا خواهند یافت. این جنگنده‌های اخلالگر ارتقایافته در کنار ناوگان اصلی ارتقایافته فعالیت خواهند کرد تا قابلیت بقا را به‌طور کلی افزایش دهند و توان سرکوب سامانه‌های پدافند هوایی دشمن را به میزان قابل‌توجهی تقویت کنند.

نیروی هوایی و نیروی دریایی سلطنتی بریتانیا

ارتقای Typhoon‌های قدیمی و سرمایه‌گذاری روی پهپاد‌های جدید

بریتانیا تنها سرمایه‌گذار سطح اول برنامه Joint Strike Fighter هنگام آغاز آن بود و هیچ‌یک از ۱۸ شریک دیگری که بعد‌ها به این برنامه پیوستند، از جمله اسرائیل که تنها شریک دارای استقلال واقعی بر ناوگان خود محسوب می‌شود، به چنین سطحی از تعهد نرسیده‌اند. افزایش هزینه‌ها، تحویل‌های کند، نبود حاکمیت واقعی و ناامیدی مداوم از به‌روزرسانی‌های نرم‌افزاری باعث شده نیروی هوایی سلطنتی و بخش هوایی نیروی دریایی بریتانیا این کشور در تصمیم خود بازنگری کنند.

نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا مانند آلمان تعدادی F-۳۵A برای انجام تعهد خود در قبال مأموریت بازدارندگی هسته‌ای ناتو خریداری خواهد کرد، اما تعداد آنها تنها ۱۲ فروند خواهد بود. هم‌زمان، این کشور احتمال خرید هرگونه F-۳۵ دیگر را کنار گذاشته و سفارش‌های آینده F-۳۵B برای ناوگان خود را نیز متوقف کرده است. در عوض، بریتانیا به‌طور کامل روی Global Combat Air Program با مشارکت ژاپن و ایتالیا سرمایه‌گذاری کرده است. نیروی دریایی نیز به‌جای خرید جنگنده‌های عمودپرواز پنهان‌کار بیشتر، روی Project Vanquish برای توسعه هواگرد‌های رزمی مشارکتی سرمایه‌گذاری می‌کند.

برای جلوگیری از ایجاد یک شکاف عملیاتی در شرایطی که تعداد جنگنده‌های بریتانیا به پایین‌ترین سطوح تاریخی رسیده است، این کشور ۴۰ فروند از ۱۰۷ فروند Typhoon خود را با سامانه‌های جدیدی مانند رادار ECRS Mk۲ و سامانه‌های پیشرفته جنگ الکترونیک ارتقا داده است. این رویکرد دوگانه، مهندسی هوافضای بومی را از طریق BAE Systems فعال نگه می‌دارد تا زمانی که GCAP Tempest در اواسط دهه ۲۰۳۰ جایگزین Typhoon شود.

هم‌زمان، با تبدیل FCAS به برنامه‌ای مبتنی بر پهپاد‌های رزمی و شبکه ابری، شرکای جدیدی نیز به سمت GCAP جذب می‌شوند. کانادا به‌عنوان نخستین ناظر به این برنامه پیوسته و آلمان و اسپانیا نیز علاقه خود را برای پیوستن به آن نشان داده‌اند. گسترش این برنامه باعث خواهد شد بریتانیا و دیگر شرکای آن، هم‌زمان با برنامه نسل بعدی برتری هوایی نیروی هوایی ایالات متحده، از نسل ۴.۵ مستقیماً به نسل ششم جهش کنند؛ برنامه‌ای که هدف آن به پرواز درآمدن F-۴۷ ساخت بوئینگ در اوایل دهه ۲۰۳۰ است.

منبع:روزیاتو