وابستگی نوجوانان به تأیید اجتماعی در فضای مجازی نگران کننده است؟

به گزارش مجله خبری نگار/آنا،بسیاری از خانواده‌ها با مشاهده درگیری فرزندشان با تعداد لایک‌ها، بازدید‌ها و واکنش دیگران، این پرسش‌ها را از خود می‌پرسند که این رفتار تا چه اندازه طبیعی است و از چه زمانی می‌تواند به یک مسئله روان‌شناختی تبدیل شود. والدین همچنین به دنبال راهی هستند تا در چنین شرایطی به کودک یا نوجوان خود کمک کنند و مانع از آن شوند که تأیید دیگران به معیار ارزشمندی او تبدیل شود. در گفت‌و‌گو با آناتک، دکتر داوود فتحی، روانشناس و استاد دانشگاه، به این سؤالات پاسخ داد.

درگیری ذهنی برای دریافت لایک بیشتر چه آسیب‌های روانی به کودک و نوجوان وارد می‌کند؟

درگیری ذهنی با لایک را باید در چارچوب گسترده‌تری به نام «وابستگی به تأیید اجتماعی» بررسی کرد. کودکان و نوجوانان ممکن است به‌تدریج به این احساس برسند که هرچه لایک بیشتری دریافت کنند، بیشتر دیده می‌شوند، محبوب‌ترند و ارزش بیشتری دارند. در این وضعیت، یک چرخه روان‌شناختی شکل می‌گیرد؛ فرد محتوا منتشر می‌کند، منتظر واکنش دیگران می‌ماند، با دریافت لایک احساس رضایت می‌کند و با کمبود لایک دچار احساس ناکامی می‌شود. بنابراین، خلق و حال او به چیزی خارج از کنترل خودش وابسته می‌شود.

تداوم این وضعیت می‌تواند با اضطراب، اشتغال ذهنی، کاهش تمرکز، اختلال در خواب، مقایسه اجتماعی، نارضایتی از خود و حساسیت بیش از حد نسبت به قضاوت دیگران همراه باشد. این موضوع در دوره نوجوانی، زمانی که هویت فرد هنوز در حال شکل‌گیری است، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند؛ زیرا نوجوان همچنان در حال پاسخ دادن به این پرسش‌هاست که «من چه کسی هستم؟» و «دیگران درباره من چه فکری می‌کنند؟». بنابراین، اگر پاسخ این پرسش‌ها به‌طور مداوم از تعداد لایک‌ها گرفته شود، هویت نوجوان قطعاً تحت تأثیر قرار می‌گیرد و به یک شاخص بسیار ناپایدار وابسته می‌شود.

آیا ممکن است کودک یا نوجوان ارزش خود را با تعداد لایک‌ها بسنجد؟

بله، این اتفاق می‌تواند رخ دهد. البته نباید تصور کرد که هر نوجوانی که به لایک اهمیت می‌دهد، الزاماً دچار مشکل روان‌شناختی است. در دوره نوجوانی، پذیرش اجتماعی و تعلق به گروه همسالان اهمیت زیادی پیدا می‌کند. فضای مجازی نیز این فرایند را به شکلی عددی و قابل مشاهده درمی‌آورد؛ مانند تعداد دنبال‌کنندگان، لایک‌ها و بازدیدها. بنابراین، ممکن است نوجوان معادله‌ای ذهنی برای خود بسازد که هرچه لایک بیشتر باشد، محبوبیت و ارزشمندی نیز بیشتر می‌شود. در نتیجه، معادله معکوس نیز شکل می‌گیرد؛ یعنی لایک کمتر مساوی است با دوست‌داشتنی نبودن و کم‌ارزش بودن. این معادله از نظر روان‌شناختی بسیار خطرناک است؛ زیرا ارزش انسان را به یک متغیر بیرونی و ناپایدار وابسته می‌کند.

نکته مهم این است که والدین باید به فرزند خود کمک کنند تا متوجه شود ارزشمندی انسان با تعداد لایک، دنبال‌کننده، بازدید یا تأیید دیگران تعیین نمی‌شود. مهارت‌ها، شخصیت، روابط واقعی، مسئولیت‌پذیری، خلاقیت، یادگیری و توانایی مواجهه با مشکلات، بخش‌های مهم‌تری از هویت انسان هستند.

آیا حضور دائمی در فضای مجازی و درگیری با تعداد لایک‌ها می‌تواند بر اعتمادبه‌نفس کودک و نوجوان تأثیر بگذارد؟

بله، حتماً. اگر اعتمادبه‌نفس نوجوان به تأیید دیگران وابسته باشد، این مسئله دقیقاً می‌تواند بر اعتمادبه‌نفس او تأثیر بگذارد. اعتمادبه‌نفس سالم یعنی فرد بتواند حتی زمانی که مورد تأیید دیگران نیست، احساس ارزشمندی خود را حفظ کند، اما در فضای مجازی ممکن است نوجوان به‌تدریج به این الگو برسد که اگر دیگران او را تأیید کنند، فرد خوبی است و اگر او را تأیید نکنند، مشکلی در او وجود دارد. این مسئله به‌ویژه در حوزه ظاهر، بدن، پوشش، سبک زندگی و روابط اجتماعی می‌تواند جدی‌تر باشد.

نوجوان خود را با تصاویری مقایسه می‌کند که بسیاری از آنها انتخاب‌شده، ویرایش‌شده یا حتی غیرواقعی هستند و سپس تصور می‌کند زندگی یا ظاهر دیگران بسیار بهتر از اوست. در نتیجه، فضای مجازی اگر بدون آموزش و نظارت مناسب استفاده شود، می‌تواند به جای ابزاری برای ارتباط، به آینه‌ای برای قضاوت دائمی فرد درباره خودش تبدیل شود

نوجوان خود را با تصاویری مقایسه می‌کند که بسیاری از آنها انتخاب‌شده، ویرایش‌شده یا حتی غیرواقعی هستند و سپس تصور می‌کند زندگی یا ظاهر دیگران بسیار بهتر از اوست. در نتیجه، فضای مجازی اگر بدون آموزش و نظارت مناسب استفاده شود، می‌تواند به جای ابزاری برای ارتباط، به آینه‌ای برای قضاوت دائمی فرد درباره خودش تبدیل شود.

آیا امکان دارد کودک یا نوجوان برای دریافت لایک بیشتر دست به هر کاری بزند؟

در مورد برخی نوجوانان، بله؛ به‌ویژه زمانی که نیاز شدید به دیده شدن، تأییدطلبی، فشار همسالان یا ضعف در کنترل تکانه وجود داشته باشد. با این حال، بهتر است از عبارت «هر کاری» با احتیاط استفاده شود، زیرا نوجوانان واکنش‌های متفاوتی دارند. برخی ممکن است محتوای نامناسب یا خطرناک منتشر کنند، برخی رفتار‌هایی انجام دهند که با ارزش‌ها و شخصیت واقعی آنها هماهنگ نیست و برخی نیز ممکن است مرز‌های حریم خصوصی خود را کنار بگذارند. به هر حال، نکته مهم این است که نوجوان ممکن است پیامد بلندمدت یک رفتار را در برابر پاداش فوری ناشی از دریافت توجه، دست‌کم بگیرد.

در همین نقطه است که نقش والدین پررنگ می‌شود. هدف نباید صرفاً این باشد که به نوجوان گفته شود «این کار را نکن»، بلکه باید مهارت تصمیم‌گیری، مدیریت هیجان، مقاومت در برابر فشار همسالان و تشخیص پیامد‌های رفتار آنلاین به او آموزش داده شود.

آیا تعداد پایین لایک می‌تواند باعث اضطراب و استرس در کودک و نوجوان شود؟

این موضوع حتی در بزرگسالان نیز می‌تواند رخ دهد، بنابراین در کودکان و نوجوانان نیز ممکن است باعث اضطراب شود. با این حال، باید میان نگرانی طبیعی و اضطراب آسیب‌زا تفاوت قائل شد. اگر نوجوان گاهی از کم شدن تعداد لایک‌ها ناراحت شود، الزاماً با یک مسئله بالینی روبه‌رو نیستیم. مشکل زمانی جدی می‌شود که تعداد لایک‌ها به شکل قابل توجهی بر زندگی او تأثیر بگذارد؛ برای مثال، نوجوان دائماً تلفن همراه خود را بررسی کند، منتظر واکنش دیگران بماند، خواب، درس یا سایر فعالیت‌هایش به علت درگیری با لایک‌ها مختل شود، پس از انتشار یک پست مرتب آن را بررسی کند یا زمانی که بازخورد مطلوبی دریافت نمی‌کند، احساس بی‌ارزشی، اضطراب یا شرم شدید داشته باشد. در این شرایط، دیگر با یک لایک ساده مواجه نیستیم، بلکه با نوعی وابستگی عاطفی به بازخورد اجتماعی آنلاین روبه‌رو هستیم. جمله کلیدی این است که مسئله اصلی تعداد لایک نیست؛ مسئله اصلی این است که نوجوان چه معنایی به لایک می‌دهد.

کودکان و نوجوانانی که دچار آسیب‌های فضای مجازی شده‌اند، در بزرگسالی به چه مشکلاتی بر خواهند خورد؟

نباید گفت هر کودکی که امروز در فضای مجازی آسیب دیده است، حتماً در بزرگسالی دچار مشکل خواهد شد؛ چنین پیش‌بینی‌ای علمی نیست. با این حال، اگر الگو‌های ناسالم استفاده از فضای مجازی، تأییدطلبی، مقایسه اجتماعی یا وابستگی به بازخورد دیگران به‌صورت مزمن و بدون مداخله باقی بماند، می‌تواند بر زمینه‌هایی مانند تنظیم هیجان، عزت‌نفس، روابط بین‌فردی و تصویر ذهنی فرد از خود تأثیر بگذارد.

مهم‌ترین اشتباه والدین برخورد صرفاً دستوری است؛ یعنی گفتن جملاتی مانند «گوشی‌ات را کنار بگذار»، «اینستاگرامت را پاک کن» یا «از فردا حق نداری وارد فضای مجازی شوی». گاهی محدودیت لازم است، اما محدودیت بدون آموزش معمولاً کافی نیست

در برخی افراد، نیاز مداوم به تأیید دیگران ممکن است در روابط آینده نیز ادامه پیدا کند؛ به این معنا که فرد برای احساس ارزشمندی خود بیش از اندازه به نظر دیگران وابسته باشد. با این حال، نکته مثبت این است که هویت و الگو‌های رفتاری در کودکی و نوجوانی قابل اصلاح هستند. بنابراین، نباید با ایجاد ترس در خانواده‌ها گفته شود که اگر فرزندشان امروز لایک‌محور است، حتماً آینده او خراب خواهد شد. چنین نتیجه‌ای الزامی نیست و مداخله می‌تواند کمک‌کننده باشد.

چگونه می‌توان به کودکانی و نوجوانانی که در ساخت هویت دیجیتالی خود درگیری شدید و آسیب‌زا با فضای مجازی دارند، کمک کرد؟

به نظر من، مهم‌ترین اشتباه والدین برخورد صرفاً دستوری است؛ یعنی گفتن جملاتی مانند «گوشی‌ات را کنار بگذار»، «اینستاگرامت را پاک کن» یا «از فردا حق نداری وارد فضای مجازی شوی». گاهی محدودیت لازم است، اما محدودیت بدون آموزش معمولاً کافی نیست.

چند اصل را می‌توان به خانواده‌ها پیشنهاد کرد. نخست اینکه باید مشخص شود کودک یا نوجوان چه نیازی را از فضای مجازی دریافت می‌کند. والدین باید از خود بپرسند که نوجوان دقیقاً به دنبال چیست: محبوبیت، تعلق، دوستی، دیده شدن، فرار از تنهایی، سرگرمی، تأیید یا ساختن هویتی که احساس می‌کند در دنیای واقعی به آن دست پیدا نکرده است. زمانی که نیاز اصلی شناسایی شود، می‌توان جایگزین مناسبی برای آن پیدا کرد.

دومین نکته، تقویت هویت واقعی است. نوجوان زمانی که در دنیای واقعی فرصت تجربه موفقیت، تعلق و دیده شدن داشته باشد، برای مثال از طریق ورزش، هنر، فعالیت‌های گروهی، ارتباط با دوستان یا پذیرفتن مسئولیت‌های خانوادگی، می‌تواند هویتی چندبعدی برای خود شکل دهد.

سوم اینکه خانواده باید از «پلیس فضای مجازی» به «همراه دیجیتال» تبدیل شود. والدین بهتر است درباره فضای مجازی با نوجوان گفت‌و‌گو کنند، نه اینکه صرفاً برای او قانون صادر کنند. گاهی حتی پرسیدن یک سؤال ساده مانند «وقتی یک پست می‌گذاری و لایک کمی می‌گیری، چه احساسی پیدا می‌کنی؟» می‌تواند دریچه‌ای برای شناخت دنیای درونی نوجوان باشد.

چهارمین نکته، جدا کردن مفهوم ارزشمندی از لایک است. والدین باید به‌طور مرتب به نوجوان بازخوردی بدهند که به ویژگی‌ها و تلاش واقعی او مربوط باشد، نه فقط به ظاهر و نتیجه. برای مثال، به جای اینکه همیشه گفته شود «چقدر قشنگ شدی»، گاهی می‌توان گفت: «دیدم برای انجام این کار خیلی تلاش کردی». این نوع بازخورد به شکل‌گیری احساس ارزشمندی درونی در کودک کمک می‌کند.

جایگزینی روانشناسان با هوش‌مصنوعی امری بعید است جایگزینی روانشناسان با هوش‌مصنوعی امری بعید است

چه زمانی مراجعه به روان‌شناس در این زمینه توصیه می‌شود؟

زمانی که استفاده از فضای مجازی صرفاً یک عادت نباشد و عملکرد کودک یا نوجوان را مختل کند، بهتر است ارزیابی تخصصی انجام شود. از جمله نشانه‌های مهم می‌توان به اشتغال ذهنی شدید و مداوم با لایک، بازدید یا دنبال‌کننده، بررسی مکرر شبکه‌های اجتماعی و ناتوانی در کنترل آن، افت محسوس تحصیلی، اختلال در خواب، کاهش ارتباط با خانواده و دوستان واقعی، تحریک‌پذیری شدید هنگام محدود شدن دسترسی، اضطراب یا ناراحتی شدید در واکنش به بازخورد‌های آنلاین، مقایسه مداوم خود با دیگران، کاهش محسوس عزت‌نفس، تغییر قابل توجه در خلق و رفتار، پنهان‌کاری شدید درباره فعالیت‌های آنلاین و قرار گرفتن در معرض مزاحمت، تهدید، اخاذی یا آزار اینترنتی اشاره کرد.

در چنین شرایطی، روان‌شناس باید ابتدا مشخص کند که آیا مسئله صرفاً یک الگوی ناسالم استفاده از رسانه است یا فضای مجازی به‌عنوان نشانه‌ای از یک مشکل عمیق‌تر مانند اضطراب، افسردگی، مشکلات ارتباطی، تنهایی یا ضعف در مهارت‌های فردی عمل می‌کند.

در مجموع، نباید به کودک و نوجوان یاد داد که برای دیده شدن زندگی کند. باید به او کمک کرد تا آن‌قدر خود را بشناسد و ارزشمند بداند که دیده شدن تنها یکی از تجربه‌های زندگی او باشد، نه معیار ارزشمندی‌اش. مهم‌ترین وظیفه والدین نیز می‌تواند همین باشد: ارزشمند بودن با تأیید شدن متفاوت است.