محمود کلاری: کوتاه کردن فیلم «دلشدگان» علی حاتمی را رنجاند

به گزارش مجله خبری نگار،برنامه کلاسیک‌های کانون، به بهانه زادروز علی حاتمی و با یادی از اکبر عبدی به نمایش فیلم «دلشدگان» اختصاص داشت. این برنامه به همت کانون کارگردانان سینمای ایران و موزه سینمای ایران و با همکاری فیلمخانه ملی ایران، شنبه، ۲۴ مردادماه سال جاری، در سالن سینماتوگراف موزه سینمای ایران برگزار شد و مدیریت برنامه را اصغر نعیمی، فیلمساز، بر عهده داشت. محمود کلاری، فرزاد حسنی، سعید الهی، حسن اقا کریمی، حبیب اسماعیلی، بهروز صادقی، ماهور موساییان، مسعود میمی، دانش اقباشاوی، حسن رضایی، احلام محسنی، باقر مرادی، حمید رضا قطبی، وحید رونقی، کاظمی دینا، اسماعیل پور رضا، محمد احتشامی از جمله حاضران در رویداد بودند.

در ابتدای نشست، اصغر نعیمی بعد از عرض خیر مقدم به حضار، از مصادف بودن تاریخ تازه‌ترین برنامه کلاسیک‌های کانون با ۲۴ مرداد ماه زادروز علی حاتمی کارگردان نامی سینمای ایران گفت و ادامه داد: تاریخ تازه‌ترین برنامه کلاسیک‌های کانون با ۲۴ مرداد ماه زادروز علی حاتمی کارگردان نامی سینمای ایران مصادف شد از اینرو فیلم سینمایی «دلشدگان» ساخته علی حاتمی برای اکران در این روز انتخاب شده است. در ساخت «دلشدگان»، هنرمندان مختلفی از نسل‌های گوناگون همکاری داشته‌اند که بسیاری از آنها دیگر در میان ما نیستند. من می‌خواهم از این عزیزان یادی کنم و برنامه را با نام اینها شروع کنم. امین تارخ، محمدعلی کشاورز، جلال مقدم، رقیه چهره‌آزاد، فتحعلی اویسی، عنایت بخشی، شهلا ریاحی، علی‌اصغر گرمسیری، عطاءالله زاهد، منصور والامقام، هوشنگ بهشتی، مهری ودادیان، روح‌الله امامی، مرتضی ممیز، محمدرضا شجریان، استاد اکبر عبدی و استاد علی حاتمی. در انتهای این بخش، از شما می‌خواهم به احترام این عزیزان درگذشته یک دقیقه سکوت کنید و سپس سر پا بایستید و آنها را تشویق کنید.

در ادامه، اصغر نعیمی به مناسبت زادروز علی حاتمی مطلبی در وصف این هنرمند نوشته خودش قرائت کرد: امروز به بهانه زادروز علی حاتمی می‌خواهیم فیلمی از او را ببینیم که شاید یکی از خالص‌ترین رویاهایش درباره سینما باشد. علی حاتمی فیلمسازی بود که می‌خواست سینمایی با هویت عمیقا ایرانی بسازد که زبان، موسیقی، معماری و تاریخ آدم‌هایش از همین خاک آمده باشد. شاید یکی از دلایل قدر ندیدن برخی از آثارش در زمان خود همین بود که حاتمی الگوی آماده‌ای نداشت و سینمایش را نمی‌شد به سادگی در قالب‌های رایج قرار داد. او شیوه خود را داشت و به آن وفادار ماند، اما یک داور دیگر وجود دارد که گاهی از منتقدان سختگیرتر، نظراتش ماندگارتر و صادقانه‌تر است که زمان و مردم هستند. فیلم‌های حاتمی ماندند، دیالوگ‌هایش وارد حافظه مردم شدند و شخصیت‌هایش بخشی از فرهنگ عمومی ما هستند. «همه عمر دیر رسیدیم»، «همه‌چیزمان باید به همه‌چیزمان بیاید»، «مادر مُرد از بس که جان ندارد» و «آیین چراغ خاموشی نیست». کلمات در فیلم‌های او فقط حرف نبودند، موسیقی بودند و تصاویرش جادو می‌کردند. شاید هیچ جمله‌ای به اندازه آغاز «دلشدگان»، رویای او را برای سینما توضیح ندهد: «ای کاش، دنیا مثل جعبه موسیقی بود. همه صداها، آهنگ بود. همه حرفها، ترانه.» شاید حاتمی خودش یکی از این «دلشدگان» بود. دلبسته این سرزمین، فرهنگش و سینمایی که می‌خواست هویت خودش را داشته باشد. افسوس، که خیلی زود رفت. آنقدر زود که هنوز فیلم‌های زیادی بود که می‌توانست بسازد و حرف‌های زیادی که می‌توانست بزند، اما چراغ‌هایی که روشن کرده بود، هرگز خاموش نشدند. امشب در سالروز تولدش گرد هم آمده‌ایم تا در پرتوی نور یکی از چراغ‌های روشن او زیبایی ببینیم.

در ادامه، نعیمی از محمود کلاری مدیر فیلمبرداری و کارگردان نامدار سینمای ایران دعوت کرد تا پشت تریبون قرار بگیرد.

محمود کلاری راجع به نسخه به نمایش درآمده در برنامه کلاسیک‌های کانون پرده از حقایقی برداشت و عنوان کرد: آدم در چنین شرایطی، تعارض عجیبی پیدا می‌کند. از یک سمت، زادروز او را تبریک می‌گوییم و نسخه بازسازی‌شده «دلشدگان» را می‌بینیم. فیلمی که نسخه اصلی آن نزدیک به ۱۸۰ دقیقه است که بعدا به نسخه ۹۰ دقیقه‌ای تبدیل شد. اینکه هر نسخه به چه شکل است و ارجحیتی که هر کدام بر دیگری دارد، آن مطلبی است که جایش اینجا نیست و صحبت درباره آن به یک جلسه بررسی، کارشناسی و تحلیل هر دو فیلم با نسخه اصلی و این نسخه برمی‌گردد. آنچه که ذهن مرا درگیر و غم و اندوهی بر ذهن و روحم حاکم می‌کند، این است که خود حاتمی از این نسخه کوتاه‌شده راضی نبود.

وی ادامه داد: تصورش این بود که فیلم تاریخی و قدیمی و فیلمی که این ویژگی‌ها را دارد، به طور طبیعی می‌تواند بلندتر باشد مثل فیلم‌هایی که در هالیوود ساخته می‌شود. یادم است اولین بار که این نسخه را همراه با تعدادی از عوامل فیلم دیدیم، مثل همیشه با صمیمیت عمیق و ویژه خودشان با همه روبوسی و از همکاری همگی تشکر کردند و در پایان گفتند که فیلم «لِه شدگان» را دیدیم و این واژه «لِه شدگان» را اولین بار از زبان حاتمی شنیدم. بگذریم.

این فیلمساز و مدیر فیلمبرداری راجع به دقت به جزئیات علی حاتمی در طول همکاری‌های مشترک با این کارگردان اظهار داشت: به گمان من، همه واقف هستیم که علی حاتمی در زمینه دیالوگ منحصر‌به‌فرد بود و ایشان قواعد کاری مخصوص به خودش را داشت. در باب تصویر هم باید بگویم که او جوهره تصویرپردازی و تصویرنگاری در اندیشه و روح ایشان بود که به واقع هیجان غریبی برای من به وجود می‌آورد که در اولین دهه ورودم به سینما با او کار کردم. به طوری که گاهی اوقات مرا به فکر فرو می‌برد که چگونه او می‌تواند این هارمونی‌ها را از نظر رنگ و تناسب آنها با همدیگر به وجود بیاورد. شاید باورتان نشود که همه حیاطِ فیلم «مادر» شامل آن دیوار‌ها را خودش پتینه کرد و آن بافتی که روی دیواره ایجاد شد که در فیلم قابل مشاهده است. حاتمی به همراه استادکاری که کنار دست او بود و پارچه، پنبه و رنگ‌ها را آماده می‌کرد تا روی دیوارها، این نقش و نگار نامحسوس و در عین حال، بسیار موثر حاکی از گذشت زمان، این پتینه را انجام داد که کار بسیار دشواری است. در داخل اتاق‌ها هم از انتخاب فرش تا تناسب آنها با هم‌دیگر با تمام جزئیات زیر نظر علی حاتمی انجام شده بود تا بعد که به «دلشدگان» رسیدیم و قضیه پیچیده‌تر شد. بخشی از فیلم‌برداری در ایران نبود و در بوداپست مجارستان انجام شد. آن هم حکایت خودش را دارد.

او افزود: علی حاتمی می‌توانست جزئیات بسیار نامحسوس را در همان نگاه اول تشخیص دهد. مثلا مگر آن فرش در اتاق مادر چقدر اهمیت داشت که طرح دیگری می‌داشت؟ علی حاتمی یک فرش را سفارش داد و حتی به گروه تولید آدرس داد که در راسته بازار و از فلان حجره فرش فروشی این فرش را با این طرح تهیه کنید و بیاورید. این هیچ‌وقت یادم نمی‌رود. به محض اینکه آن فرش پهن شد، حاتمی گفت که این، آن فرش مورد نظر نیست. آن فرش خیلی به طرح مورد نظر علی حاتمی شباهت داشت ولی آن فرش نبود و حاتمی درست تشخیص داده بود. این اتفاق، باعث تعجب گروه تولید شد که چگونه علی حاتمی در اولین برخورد متوجه این نکته شد. همانطور که گفتم راجع به جزئیات حساس بود.

این مدیر فیلمبرداری، درباره قضاوت‌های بخشی از جامعه هنری نسبت به آثار علی حاتمی از زبان این فیلمساز برجسته سینمای ایران خاطرنشان کرد: علی حاتمی می‌گفت که برخی مرا فیلم‌ساز نمی‌دانند و می‌گویند که شاعر و تابلونگار است. او خودش را در شمایل فرشباف و قالی‌باف می‌دید و معتقد بود که هر فیلمی که می‌سازد، یک فرشی می‌بافد و این را جوهره ذات هنر ایرانی می‌دانستند و قواعد و اسلوب‌های ساختن فرش بافتن و طراحی نقوش را بسیار بااهمیت و قابل عرضه در سطح جهان می‌دانست. او تا آخرین لحظه اعتقاد داشت که این اتفاق نیفتاده و دنیا متوجه اهمیت این هنر در سرزمین ما نشده است. این بخشی از دقت و حساسیت‌های او بود و بخش دیگر مربوط به دیالوگ و اهمیت آن است. به بسیاری از بازیگر‌ها فیلمنامه نمی‌داد که داستان معروفی هم دارد. علی حاتمی قواعد و اصول مشخص خودش را داشت و به آنها اعتقاد داشت و فکر می‌کرد که بازیگران بهتر است که خلاقیت نهایی را درست قبل از اجرا به آن برسند. به طوری که همانجا و در جلوی دوربین شخصیت شکل بگیرد. شخصیتی که او روی کاغذ ساخته و پرداخته بود. برای او اهمیت داشت که این دیالوگ‌ها عمیق ادا بشوند.

اصغر نعیمی در سخنان پایانی، راجع به نگاه منتقدان همدوره اش و محبوبیت آثار علی حاتمی در میان آنها تصریح کرد: با تمام این ویژگی‌ها، علی حاتمی از سوی منتقدان نسل جدید کشف و به آثار او توجه شد. بیرون از سالن با خسرو نقیبی صحبت می‌کردم که خودش حاتمی باز است و درباره این هنرمند مطالب فراوانی نوشته است. گفتیم در آن‌زمان که ما در مطبوعات فعالیت می‌کردیم، فقط بهزاد رحیمیان علی حاتمی را دوست داشت و هیچکس دیگر فیلم‌های او را دوست نداشت. من فکر می‌کنم که یک منتقد جای دوربین نشسته، یاسوجیرو اوزو را بر مبنای شیوه نشستن ژاپنی‌ها تحلیل می‌کند، چگونه متوجه قرابت تصاویر و پلان‌های علی حاتمی با سنت نقاشی پرده‌خوانی، با همان عمق میدان و با همان جزئیات در صورت نمی‌شود؟ اینکه منتقد ایرانی، این را در زمان حیات علی حاتمی پیدا و روی آن کار نکرد، خیلی روی روحیه هنرمندانه او تاثیر گذاشته بود. نه اینکه ذره‌ای از راهی که در پیش گرفته بود، منصرف شود ولی حال خوبی نبود.

وی در پایان گفت: فکر می‌کنم که یکی از دلایل آن، این بود که علی حاتمی و آثارش اصلا چپ نبودند و آنچه نبود که باب طبع منتقد وابسته به ارجاعات اجتماعی مستقیم باشد. حاتمی دنبال نوعی قصه‌گویی خالص، شفاف و دلنشین بود. در واقع، می‌توان گفت که قصه‌پردازترین فیلم‌ساز تاریخ سینمای ایران بود که خارج از هر نوع ارجاع سیاسی و اجتماعی، علاقه داشت که آدم‌های منحصر‌به‌فرد، خاص و جذاب بسازد و این داستان‌ها را به بهترین شکل ممکن برای مخاطب بیان کند. او یک اصطلاح داشت که می‌گفت: «ما باید یک فیلم ممتاز بسازیم.» این واژه ممتاز همیشه در ذهنم هست و هنوز نتوانسته‌ام به آن فیلم ممتاز ساختن برسم. فیلم ممتاز، فیلمی در طراز «طوقی»، «سوته دلان» و «مادر» است.

در انتها، فیلم «دلشدگان» ساخته علی حاتمی، ترمیم و بازسازی‌شده به همت فیلمخانه ملی ایران، به نمایش درآمد.