از نذر پراکنده تا اهدای هوشمند؛ ضرورت ساماندهی اهدای کتاب

به گزارش مجله خبری نگار، اتحادیه ناشران و کتابفروشان تهران در اطلاعیه‌ای خواستار مشارکت در طرح تجهیز و اهدای کتاب به کتابخانه‌های زندان‌های سراسر کشور شدهاست، از سویی دیگر نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور نیز با راه‌اندازی پلتفرم خیریه آنلاین گامی نو در جهت اهدای کتاب برداشته است.

در سال‌های گذشته نیز تجربه‌های بسیاری از اهدای کتاب به مناطق کمتر برخوردار و ... در پیشانی فرهنگ کشور وجود داشته است، تجربه‌هایی که ریشه در سنت وقف و نذر فرهنگی این سرزمین دارد.

اهدای کتاب به کتابخانه‌ها از جمله راهکار‌های راهبردی جهت تقویت منابع مطالعاتی و بسط عدالت فرهنگی در هر جامعه به شمار می‌رود. این اقدام به‌ویژه در بستر کتابخانه‌های عمومی، محلی و مناطق کم‌برخوردار، نقش بسزایی در ترویج فرهنگ مطالعه و جبران بخشی از فقر منابع مکتوب ایفا می‌کند.

کتابخانه‌های عمومی برای بسیاری از مردم، به‌ویژه کودکان و نوجوانان، نخستین درگاه ورود به جهان معرفت و دانایی هستند. از این رو، هر کتابی که به مخزن یک کتابخانه اهدا می‌شود، در فرآیندی مستمر در اختیار شمار زیادی از مخاطبان قرار گرفته و حیات دوباره پیدا می‌کند.

بیشتر بخوانید

اهدای کتاب، گسترش دانایی در کردستان/جمع‌آوری منابع کتابخانه‌ها

با این حال، کارشناسان حوزه نشر و کتابداری تأکید می‌کنند که اهدای کتاب زمانی به کارآمدی بهینه می‌رسد که متناسب با نیاز‌های روزآمد کتابخانه‌ها هدایت شود. کتاب‌های نوانتشار، سالم و متناسب با هنجار‌های سنی جامعه، به‌ویژه در حوزه‌های کودک و نوجوان، ادبیات، تاریخ، علوم انسانی و مهارت‌های زندگی، بیشترین ارزش افزوده را برای تالار‌های مطالعه به همراه دارند.

طی سال‌های اخیر، پویش‌های مردمی اهدای کتاب نشان داده‌اند که ظرفیت مشارکت اجتماعی در این قلمرو بسیار بالاست و می‌تواند به‌عنوان اهرمی مقتدر در مسیر تقویت زیرساخت‌های فرهنگی کشور عمل کند. به باور اهالی فرهنگ، استمرار این جریان پویا، علاوه بر پویایی کتابخانه‌ها، سرانه دسترسی به کتاب را ارتقا بخشیده و به تعمیق خرد جمعی یاری می‌رساند.

امروز در شرایطی که از یک سو قیمت کتاب با افزایش چشمگیری روبه‌رو بوده و از سوی دیگر دامنه جغرافیایی کتابخانه‌های عمومی و سیار گسترش یافته، سنت حسنه اهدای کتاب جلوه‌ای حیاتی‌تر به خود گرفته است. نهاد کتابخانه‌های عمومی کشور، به‌عنوان متولی اصلی این عرصه در سراسر میهن، سال‌هاست که به دلیل محدودیت بودجه‌های تملک دارایی و خرید کتاب، در تجهیز مداوم مخازن به تازه‌های نشر با تنگنا‌هایی روبه‌رو بوده است.

اگرچه در ادوار مختلف اعتباراتی برای این امر اختصاص یافته که آخرین آن در قالب طرح شهرزاد با تخصیص بودجه‌ای معادل ۱۵۰ میلیارد تومان و خرید ۲۰۰ هزار عنوان کتاب همراه بود؛ اما آیا این میزان برای پوشش نیاز‌های ۴,۳۹۴ نقطه خدمت نهاد کتابخانه‌های عمومی کافی است؟ پاسخ به‌وضوح منفی است.

در مواجهه با این خلاء ساختاری، تکیه بر توان مردمی و ترویج فرهنگ وقف و اهدا، گسست‌ناپذیرترین مسیر پیش روست.

بر اساس آمار‌های رسمی، در طول سال ۱۴۰۴ بالغ بر ۱ میلیون و ۵۰۰ هزار نسخه کتاب به کتابخانه‌های عمومی کشور اهدا شده است؛ آماری که با توجه به پیشینه درخشان ایرانیان در سنت وقف و نذر فرهنگی، همچنان تا رسیدن به نقطه مطلوب فاصله دارد.

در راستای هدایت ساختاریافته این ظرفیت، نهاد کتابخانه‌های عمومی با راه‌اندازی یک سکوی (پلتفرم) آنلاین خیریه، اقدام به سامان‌دهی مشارکت‌های مردمی جهت توسعه زیرساخت‌ها نموده است. این درگاه نوین که با نام اهدانش فعالیت می‌کند، بازوی اجرایی و دیجیتال انجمن خیریه کتابخانه‌ساز است؛ تشکلی مردم‌نهاد که رسالت تجهیز و توسعه کتابخانه‌ها را در مناطق محروم دنبال می‌کند.

اهدانش با ایجاد بستری شفاف و بی‌واسطه، امکان مشارکت عموم جامعه را در این جهاد فرهنگی فراهم ساخته است. ویژگی متمایز این پلتفرم در آن است که پس از ثبت هر مشارکت، گزارش دقیق محل هزینه‌کرد و تجهیزات ارسالی به کتابخانه‌های هدف را به اطلاع نیکوکاران می‌رساند. افزون بر این، خیرین می‌توانند با اراده خویش قلمرو مصرف کمک‌هایشان را از خرید قفسه، میز و صندلی گرفته تا تجهیزات نوین رسانه‌ای و دیجیتال انتخاب و مدیریت کنند. با این حال تاکنون اهدانش چندان در معرض آگاهی مخاطب قرار نکگرفتاه است.

تحلیل روند‌های موجود نشان می‌دهد که دولت‌ها به تنهایی قادر به تأمین همه نیاز‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری حوزه کتابخوانی نیستند. اهدای کتاب و راه‌اندازی بستر‌های شفاف اهدا، نه یک اقدام حاشیه‌ای، بلکه ستون فقرات استمرار حیات کتابخانه‌ها در دوران معاصر است. نذر فرهنگی سنتی است که ریشه در آیین و باور ما ایرانیان دارد و می‌تواند اهدای کتاب را به جریانی پایدار تبدیل کند.

نگاهی به الگو‌های جهانی نشان می‌دهد که اهدای کتاب به کتابخانه‌ها در کشور‌های توسعه‌یافته از یک رفتار سنتی و خیریه‌ای فراتر رفته و به ساختاری منظم و هدفمند تبدیل شده است. در کشور‌هایی مانند آمریکا و کانادا، انجمن‌های غیردولتی با عنوان دوستان کتابخانه وظیفه جذب هدایا، تفکیک بر اساس نیاز و توزیع در مدارس، ندامتگاه‌ها و کتابخانه‌های محلی را بر عهده دارند. در این کشورها، اهدای کتاب صرفاً به معنی واگذاری کتاب‌های مستعمل نیست، بلکه شهروندان با خرید کتاب‌های نو از کتاب‌فروشی‌ها و اهدای مستقیم آنها به کتابخانه‌ها، به روزآمدسازی منابع کمک می‌کنند.

در بریتانیا نیز شبکه‌ای وسیع از خیریه‌ها با هماهنگی شهرداری‌ها، نیاز‌های دقیق هر محله را رصد کرده و فهرست کتاب‌های مورد نیاز را اعلام می‌کنند. این رویکرد سبب می‌شود تا از هدررفت منابع جلوگیری شده و هر کتاب متناسب با سرانه مطالعه و ترکیب جمعیتی هر منطقه توزیع شود. همچنین در کشور‌های حوزه اسکاندیناوی، اولویت اصلی در اهدای کتاب به بخش‌های تخصصی مانند ادبیات کودک و کتاب‌های چندزبانه اختصاص دارد تا از این طریق به ادغام فرهنگی مهاجران و پویایی نسل جدید کمک شود. تجربه جهانی نشان می‌دهد که پیوند میان فناوری اطلاعات، سازمان‌های مردم‌نهاد و نهاد‌های دولتی، توانسته است اهدای کتاب را به یک جریان مستمر و راهبردی در حوزه فرهنگ تبدیل کند.

از سوی دیگر، در حالی که در ایران بخش عمده اهدای کتاب متکی بر کتاب‌های خوانده‌شده و موجود در منازل شهروندان است، در کشور‌های پیشرو تمرکز بر خرید هدفمند کتاب‌های نو بر اساس نیازسنجی دقیق کتابخانه قرار دارد. همچنین ورود فناوری‌های نوین در قالب پلتفرم‌های تعاملی، توانسته است توزیع جغرافیایی کتاب‌ها را عادلانه‌تر کند تا کتاب‌های اهداشده دقیقاً به دست مخاطبان هدف برسند. به نظر می‌رسد ما نیز در ایران باید به این سمت حرکت کنیم.