آشنایی بیشتر با مشکلات شایع مفصل فکی گیجگاهی+راه‌های درمان

به گزارش مجله خبری نگار،دکتر مجید روانبخش عضو هیات علمی گروه فیزیوتراپی دانشگاه علوم جندی شاپور اهواز اظهار کرد: یکی از پیچیده‌ترین و جذاب‌ترین مفصل‌های بدن انسان، مفصل فکی گیجگاهی یا همان TMJ (Temporomandibular Joint) است. این مفصل فقط یک مفصل ساده نیست، بلکه یک سیستم بیومکانیکی بسیار هوشمند و دقیق است که وظیفه اصلی آن، امکان انجام حرکات ظریف مانند صحبت کردن و حرکات قدرتمند مانند جویدن را بر عهده دارد.

ساختار مفصل فکی گیج‌گاهی

وی ادامه داد: مفصل TMJ از دو بخش اصلی تشکیل شده است که با یکدیگر در ارتباط هستند. بخش اول، استخوان گیجگاهی (Temporal Bone) است که قسمتی به نام Condyle (کندیل) در آن قرار دارد و سر استخوان فک پایین را تشکیل می‌دهد. بخش دوم، استخوان فک پایین (Mandible) است که بخشی از آن را (Mandibular Condyle) می‌نامیم.

این متخصص فیزیوتراپی بیان کرد: بخش مهم دیگر این مفصل، دیسک مفصلی است که بین این دو بخش استخوانی قرار دارد. در واقع، مهم‌ترین قسمت این مفصل، دیسک فیبروکارتلاژ (Cartilage) است که بین دو استخوان قرار می‌گیرد و به عنوان یک «ضربه‌گیر» عمل می‌کند. این دیسک موجب می‌شود سطح حرکت استخوان‌ها کاملاً نرم و بدون اصطکاک باشد و همچنین امکان انجام هر دو نوع حرکت چرخشی و حرکت لغزشی را برای مفصل فراهم می‌کند.

نحوه حرکت مفصل فکی گیجگاهی

روانبخش ادامه داد: حرکت این مفصل در دو مرحله انجام می‌شود؛ در مرحله اول، حرکت چرخشی اتفاق می‌افتد، به این صورت که در ابتدای باز کردن دهان، کندیل فک حول محور خود می‌چرخد. در مرحله دوم، حرکت لغزشی رخ می‌دهد، یعنی زمانی که دهان بیشتر باز می‌شود، کندیل و دیسک به سمت جلو و پایین روی سطح استخوان گیجگاهی می‌لغزند.

وی اضافه کرد: نکته بالینی مهم در این مفصل این است که اگر هماهنگی بین حرکت چرخشی و حرکت لغزشی به هم بخورد، بیمار هنگام باز کردن دهان صدای «کلیک» یا «تیک» می‌شنود. این وضعیت می‌تواند منجر به بروز اختلال‌های دردناک مفصل فکی-گیجگاهی و همچنین محدودیت حرکتی در میزان باز شدن دهان شود.

عضو هیات علمی گروه فیزیوتراپی دانشگاه علوم جندی شاپور اهواز گفت: حرکت این مفصل توسط چهار عضله اصلی هدایت می‌شود. عضله جونده یا Masseter، اصلی‌ترین عضله برای بستن دهان و اعمال قدرت هنگام جویدن غذا است. عضله گیجگاهی یا Temporalis در بستن دهان و انجام حرکات جانبی فک نقش دارد. عضله Medial Pterygoid نیز به بسته شدن دهان کمک می‌کند و عضله Lateral Pterygoid مسئول باز کردن دهان و حرکت لغزشی فک به سمت جلو است.

مشکلات شایع مفصل فکی گیجگاهی

روانبخش گفت: از شایع‌ترین اختلال‌های این مفصل می‌توان به جابه‌جایی دیسک، اسپاسم عضلانی و آرتروز مفصلی اشاره کرد. این اختلال‌ها شامل جابه‌جایی دیسک است که در آن دیسک از جای اصلی خود خارج می‌شود، اسپاسم عضلانی که معمولا به دلیل استرس یا دندان‌قروچه ایجاد می‌شود و همچنین آرتروز مفصلی که موجب تخریب تدریجی سطوح مفصلی می‌شود.

درمان مشکلات مفصل فکی گیجگاهی

وی بیان کرد: اگر بیمار با درد در این مفصل مراجعه کند، ما به عنوان متخصص فیزیوتراپی ابتدا وضعیت گردن و سر را بررسی می‌کنیم، زیرا این وضعیت، مستقیم بر عملکرد مفصل TMJ تاثیر می‌گذارد. سپس تمرین‌های دامنه حرکتی (ROM Exercises) را برای جلوگیری از قفل شدن فک، محدودیت دامنه باز شدن دهان و اختلال در فرآیند تغذیه بیمار در نظر می‌گیریم.

عضو هیات علمی گروه فیزیوتراپی دانشگاه علوم جندی شاپور اهواز افزود: از تکنیک‌های نرم‌سازی برای آزادسازی عضلات Masseter و Pterygoid و جلوگیری از اختلالات عضلانی مؤثر بر عملکرد مفصل استفاده می‌شود. مدیریت استرس نیز بخش مهمی از درمان است، زیرا به کاهش فشار بر دندان‌ها و فک در هنگام شب و کنترل دندان‌قروچه کمک می‌کند.

وی ادامه داد: اختلال مفصل فکی گیجگاهی یک وضعیت پیچیده است که می‌تواند ناشی از عوامل مختلفی مانند استرس، دندان‌قروچه، مشکلات مفصلی و حتی وضعیت نامناسب پاسچر بدن باشد.

روانبخش تصریح کرد: در این زمینه، بیشتر روش‌های درمانی خانگی تنها جنبه تسکین علائم دارند و نباید جایگزین تشخیص و درمان تخصصی توسط پزشک، دندان‌پزشک یا متخصص فیزیوتراپی شوند. هدف از این روش‌ها کاهش التهاب، شل کردن عضلات دچار اسپاسم و کاهش فشار وارد شده بر مفصل است.

راهکار‌های موثر در کاهش علایم و مشکلات مفصل فکی گیجگاهی

وی بیان کرد: در کنار درمان‌های تخصصی، راهکار‌هایی نیز برای کاهش علائم و مشکلات مفصل فکی - گیجگاهی وجود دارد که بیشتر جنبه تسکین علائم دارند و نباید جایگزین تشخیص و درمان تخصصی شوند. هدف از این روش‌ها، کاهش التهاب، شل کردن عضلات دچار اسپاسم و کاهش فشار وارد شده بر مفصل است.

این متخصص فیزیوتراپی در ادامه گفت: یکی از مهم‌ترین این روش‌ها، مدیریت حرارتی است. استفاده از گرما و سرما می‌تواند به کاهش درد، بهبود انقباض عضلانی و کنترل التهاب کمک کند. اگر درد ناشی از انقباض عضلانی، مانند گرفتگی عضلات باشد، استفاده از کمپرس گرم، حوله گرم یا کیسه آب گرم روی ناحیه گونه و جلوی گوش به مدت ۱۵ تا ۲۰ دقیقه می‌تواند با افزایش جریان خون، موجب شل شدن عضلات شود.

وی افزود: اگر مفصل در مرحله التهاب حاد باشد و بیمار، درد ضربان‌دار یا احساس تورم داشته باشد، استفاده از کمپرس سرد یا یخ که در پارچه پیچیده شده باشد و به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه روی محل درد قرار گیرد، به کاهش التهاب کمک می‌کند.

روانبخش ادامه داد: یکی دیگر از مهم‌ترین بخش‌های توانبخشی TMD، اصلاح رژیم غذایی و عادت‌های جویدن است، زیرا هدف اصلی، کاهش بار مکانیکی واردشده بر مفصل است. تا زمانی که درد کنترل نشده است، توصیه می‌شود رژیم غذایی نرم استفاده شود و از مصرف غذا‌های سفت و چسبناک مانند آجیل، گوشت‌های فیبردار و مواد غذایی چسبناک خودداری شود. غذا‌هایی مانند سوپ، پوره، ماکارونی و تخم‌مرغ انتخاب‌های مناسب‌تری هستند.

وی بیان کرد: همچنین باید از جویدن بیش از حد، مانند جویدن آدامس یا مکیدن آب‌نبات، پرهیز شود، زیرا این کار باعث خستگی مفرط عضلات فک می‌شود. نکته مهم دیگر این است که بیمار نباید فقط با یک سمت فک غذا بجود و باید سعی کند از هر دو طرف فک به طور متوازن استفاده کند تا فشار بیش از حد به یک سمت وارد نشود.

تکنیک‌های آرام‌سازی عضلانی و تمرین

عضو هیات علمی گروه فیزیوتراپی دانشگاه علوم جندی شاپور اهواز گفت: در بخش تمرین‌ها نیز رعایت چند نکته اهمیت زیادی دارد. یکی از مهم‌ترین اصول سلامت فک، تکنیک «لب‌های بسته، دندان‌ها جدا» است. در حالت استراحت، لب‌ها باید بسته باشند، اما دندان‌های بالا و پایین نباید با یکدیگر تماس داشته باشند و وجود فاصله‌ای بسیار کوچک بین دندان‌ها موجب کاهش فشار روی مفصل و عضلات می‌شود.

وی افزود: در صورتی که پزشک اجازه داده باشد، انجام تمرین‌های کششی ملایم برای باز کردن دهان، بدون ایجاد درد شدید، می‌تواند مفید باشد، اما بیمار هرگز نباید با زور دهان خود را باز کند. از سوی دیگر، مدیریت استرس نیز اهمیت زیادی دارد، زیرا استرس مستقیم موجب انقباض عضلات فک و دندان‌قروچه می‌شود و تمرین‌های تنفس عمیق یا مدیتیشن می‌تواند به شکل غیرمستقیم، اما موثر در کاهش درد نقش داشته باشند.

روانبخش گفت: اصلاح وضعیت بدنی نیز بخش مهم دیگری از درمان است. بسیاری از افراد تصور نمی‌کنند که وضعیت گردن و سر بتواند بر مفصل فک اثر بگذارد در حالی که این دو، ارتباط مستقیمی با یکدیگر دارند. به همین دلیل باید از Head Forward Posture جلوگیری شود؛ برای مثال زمانی که سر به سمت جلو متمایل می‌شود، مانند هنگام کار طولانی با تلفن همراه یا لپ‌تاپ، عضلات گردن و فک تحت کشش و فشار قرار می‌گیرند بنابراین توصیه می‌شود گوش‌ها تا حد امکان در راستای شانه‌ها قرار بگیرند.

وی تصریح کرد: نکته بسیار مهم دیگر این است که بیماران بدانند چه زمانی باید حتما به پزشک، دندان‌پزشک یا فیزیوتراپیست مراجعه کنند. اگر با وجود رعایت توصیه‌های گفته‌شده، قفل شدن فک ایجاد شود و دهان به راحتی باز یا بسته نشود یا درد شدید و غیرقابل تحملی وجود داشته باشد که مانع خواب یا انجام فعالیت‌های روزمره شود، درمان خانگی دیگر کافی نخواهد بود.

عضو هیات علمی گروه فیزیوتراپی دانشگاه علوم جندی شاپور اهواز ادامه داد: همچنین اگر بیمار احساس کند دندان‌هایش دیگر مانند گذشته روی هم قرار نمی‌گیرند و در Occlusion تغییر ایجاد شده است یا صدا‌های شدید همراه با درد وجود داشته باشد، این موارد می‌توانند نشان‌دهنده آسیب به دیسک مفصلی باشند.