«پنجاه‌به‌در»؛ آیینی کهن برای باران، آرامش و امید؛ قزوین در پناه دعا و همدلی

به گزارش مجله خبری نگار، آیین‌های سنتی در ایران تنها مجموعه‌ای از رسوم و مناسبت‌های قدیمی نیستند؛ هر یک بخشی از حافظه تاریخی و فرهنگی مردمانی‌اند که قرن‌ها با طبیعت، باور‌های دینی، نیاز‌های معیشتی و امید‌های جمعی خود زیسته‌اند و در این میان، آیین «پنجاه‌به‌در» قزوین از جمله مراسم‌هایی است که همچنان توانسته جایگاه خود را در زندگی مردم حفظ کند؛ رسمی کهن که هر سال در نوزدهم اردیبهشت‌ماه، هم‌زمان با پنجاهمین روز بهار، در باغستان‌های سنتی و محوطه تاریخی مصلی قزوین برگزار می‌شود، امسال، اما این آیین حال‌وهوایی متفاوت دارد؛ هم‌زمان با فضای آتش‌بس این روزها، بسیاری از مردم در کنار طلب باران و برکت، برای آرامش سرزمین، امنیت مردم و آینده‌ای روشن نیز دعا می‌کنند.

این آیین قدیمی که قدمت آن بنا بر برخی روایت‌ها به پیش از اسلام بازمی‌گردد، در طول قرن‌ها نه‌تنها از میان نرفته، بلکه به بخشی از هویت فرهنگی و اجتماعی مردم قزوین نیز تبدیل شده، مردم این شهر باور دارند که پنجاه‌به‌در تنها یک گردهمایی ساده یا گردش خانوادگی نیست، بلکه آیینی برای نیایش، طلب رحمت الهی، شکرگزاری و حفظ پیوند انسان با طبیعت است.

هر ساله در ۱۹ اردیبهشت ماه و از ساعات ابتدایی عصر، خانواده‌های قزوینی راهی باغستان‌های سنتی می‌شوند؛ باغ‌هایی که خود بخشی از تاریخ زنده این شهر به شمار می‌روند و قرن‌ها در برابر خشکسالی، توسعه شهری و تغییر سبک زندگی مقاومت کرده‌اند، حضور مردم در دل طبیعت، گستردن سفره‌های ساده، پخت غذا‌های محلی و خواندن دعا، فضای متفاوتی را در شهر ایجاد می‌کند؛ فضایی که ترکیبی از معنویت، نشاط اجتماعی و تعلق فرهنگی است.

امسال، اما پنجاه‌به‌در رنگ و بویی متفاوت‌تر از همیشه دارد، هم‌زمان با فضای آتش‌بس این روز‌های جنگ و نگرانی‌هایی که مردم منطقه در هفته‌ها و ماه‌های اخیر تجربه کرده‌اند، بسیاری از خانواده‌ها این آیین را فرصتی برای دعا کردن، آرامش، امنیت و حفظ وطن می‌دانند و در کنار نیایش برای بارش باران و برکت زمین، زمزمه دعا برای آینده‌ای آرام‌تر نیز در میان مردم شنیده می‌شود.

پنجاه‌به‌در از گذشته‌های دور با مفهوم باران‌خواهی و شکرگزاری گره خورده است، موقعیت اقلیمی قزوین و وابستگی زندگی مردم به کشاورزی و باغداری سبب شده بود که بارش‌های بهاری نقش حیاتی در زندگی آنان داشته باشد و باغستان‌های سنتی قزوین که از مهمترین سرمایه‌های طبیعی این شهر به شمار می‌روند، برای ادامه حیات به بارندگی‌های بهاری وابسته بودند و همین مساله باعث شد مردم آیینی ویژه برای طلب باران و نزول رحمت الهی برگزار کنند.

بر اساس روایت‌های تاریخی، زمانی که قزوین با خشکسالی رو‌به‌رو شد، مردم شهر برای دعا و نیایش گرد هم آمدند و پس از بارش باران، این مراسم به رسمی سالانه تبدیل شد، بعد‌ها با ساخت مصلی در میان باغ‌ها، این آیین شکل رسمی‌تری پیدا کرد و با نماز و دعا همراه شد، نماز باران، بخش مهمی از این مراسم بود؛ نمازی مستحبی که مردم برای طلب باران و رحمت الهی به‌جا می‌آوردند.

با گذشت زمان، جنبه‌های اجتماعی و فرهنگی پنجاه‌به‌در نیز پررنگ‌تر شد، امروز این مراسم علاوه بر جنبه مذهبی، فرصتی برای دیدار خانواده‌ها، حضور در طبیعت، تقویت پیوند‌های اجتماعی و زنده نگه داشتن سنت‌های بومی است و بسیاری از خانواده‌ها از روز‌های قبل خود را برای این مراسم آماده می‌کنند؛ برخی آش رشته می‌پزند، برخی دُیماج آماده می‌کنند و عده‌ای نیز با میوه، شیرینی و آجیل به استقبال این روز می‌روند.

دُیماج که از غذا‌های سنتی قزوین محسوب می‌شود، یکی از نماد‌های اصلی این آیین است، ترکیبی از نان خشک محلی، گردو، پنیر، سبزی، خیار و پیازداغ که ساده، اما ریشه‌دار است و همچنان جایگاه خود را در سفره مردم حفظ کرده و در کنار آن، آش رشته نیز به عنوان غذایی نذری و سنتی، حال‌وهوای خاصی به مراسم می‌بخشد.

یکی از بخش‌های جالب و نمادین پنجاه‌به‌در، رسم سنگ‌چسباندن است، پس از نماز و دعا، برخی افراد چند سنگ کوچک برمی‌دارند، نیت می‌کنند و سنگ‌ها را به دیواره آب‌انبار قدیمی مصلی می‌چسبانند، باور عمومی بر این است که اگر سنگ به دیوار بچسبد، حاجت فرد برآورده خواهد شد، هرچند شاید این رسم در نگاه امروز بیشتر جنبه نمادین داشته باشد، اما همچنان بخشی از حافظه جمعی مردم قزوین است و نسل‌های مختلف آن را ادامه می‌دهند.

آنچه پنجاه‌به‌در را ماندگار کرده، تنها قدمت تاریخی آن نیست؛ بلکه توانایی این آیین در پاسخ دادن به نیاز‌های روحی و اجتماعی مردم در دوره‌های مختلف است، در گذشته مردم برای باران دعا می‌کردند تا زمین‌هایشان خشک نماند و محصولشان از بین نرود و امروز نیز در کنار همان دعاها، مردم برای آرامش، سلامت خانواده‌ها، امنیت و آینده فرزندان خود نیایش می‌کنند.

در حقیقت پنجاه‌به‌در را می‌توان آیین امید دانست؛ امید به بارش، امید به برکت، امید به آرامش و امید به تداوم زندگی، شاید به همین دلیل است که با وجود تغییرات گسترده در سبک زندگی، گسترش شهرنشینی و فاصله گرفتن نسل جدید از برخی سنت‌ها، این مراسم همچنان زنده مانده و هر ساله هزاران نفر را به باغستان‌های قزوین می‌کشاند.

باغستان سنتی قزوین که محل اصلی برگزاری این آیین است، خود گنجینه‌ای ارزشمند از تاریخ و فرهنگ به شمار می‌رود، این باغستان با قدمت طولانی خود، زمانی همچون کمربندی سبز شهر را در بر گرفته بود و نقش مهمی در اقتصاد، محیط زیست و حتی امنیت غذایی منطقه داشت و هنوز هم بسیاری از مردم قزوین باغستان را بخشی از هویت شهر خود می‌دانند و برگزاری پنجاه‌به‌در در این فضا، معنایی فراتر از یک مراسم معمولی پیدا می‌کند.

امروز در حالی پنجاه‌به‌در برگزار می‌شود که جامعه بیش از هر زمان دیگری نیازمند همدلی و آرامش است، حضور خانواده‌ها در کنار یکدیگر، دعا‌های جمعی، نشستن زیر سایه درختان و تقسیم غذا‌های ساده، تصویری از همبستگی اجتماعی را به نمایش می‌گذارد؛ تصویری که نشان می‌دهد سنت‌ها هنوز می‌توانند مردم را گرد هم بیاورند.

کارشناسان فرهنگی معتقدند حفظ آیین‌هایی مانند پنجاه‌به‌در تنها حفظ یک مراسم محلی نیست، بلکه پاسداری از بخشی از هویت تاریخی ایران است، آیین‌های سنتی، سوگواری‌ها، جشن‌ها و مراسم نیایشی در طول قرن‌ها بخشی از فرهنگ مردم این سرزمین بوده و نسل‌های مختلف از طریق همین سنت‌ها، احساس تعلق و پیوستگی اجتماعی پیدا کرده‌اند.

قزوین نیز شهری سرشار از آیین‌های کهن است؛ هر یک از این مراسم بخشی از تاریخ زنده مردمی است که فرهنگ خود را نسل به نسل منتقل کرده و در این میان، پنجاه‌به‌در جایگاهی ویژه دارد، زیرا هم طبیعت، هم مذهب و هم زندگی اجتماعی مردم را در کنار یکدیگر قرار داده است.

شاید راز ماندگاری این آیین در همین سادگی نهفته باشد؛ در جمع شدن خانواده‌ها زیر آسمان بهاری، در دعایی که از دل مردم برمی‌آید، در سفره‌ای ساده، اما صمیمی و در امیدی که هر سال با آمدن پنجاهمین روز بهار زنده می‌شود.

امسال نیز مردم قزوین در حالی راهی باغستان‌ها و مصلی می‌شوند که دل‌های بسیاری بیش از گذشته به آرامش گره خورده است، آنان همچنان مانند نیاکان خود دست به دعا برمی‌دارند؛ دعا برای باران، برای برکت، برای سلامتی و برای سرزمینی آرام و آباد و به دور از دشمنان.

پنجاه‌به‌در در حقیقت یادآور این واقعیت است که حتی در دشوارترین روزگار نیز امید، نیایش و همدلی می‌تواند مردم را کنار یکدیگر نگه دارد؛ همان میراثی که قرن‌ها است در قلب قزوین زنده مانده است.