چرخش استراتژیک گاز روسیه به سمت آسیای مرکزی؛ تاشکند در مدار انرژی مسکو

به گزارش مجله خبری نگار،  جدیدترین داده‌های منتشر شده از سوی «آژانس بین‌المللی انرژی» (IEA) حکایت از تغییری بنیادین و معنادار در نقشه انرژی اوراسیا دارد.

بر اساس این گزارش، فدراسیون روسیه در سال ۲۰۲۵ میلادی، صادرات گاز طبیعی خود به ازبکستان را به شکل قابل‌توجهی افزایش داده است. این اقدام در حالی صورت می‌گیرد که مسکو با چالش‌های جدی در بازار‌های سنتی خود در غرب دست‌وپنجه نرم می‌کند و اکنون به نظر می‌رسد که آسیای مرکزی به کانون جدید استراتژی انرژی کرملین تبدیل شده است.

طبق آمار‌های رسمی، تحویل گاز روسیه به ازبکستان از طریق سیستم خط لوله «آسیای مرکزی – مرکز» (CAC) با افزایشی حدود ۳۰ درصدی، از مرز ۷ میلیارد مترمکعب عبور کرده است. این جهش صادراتی در شرایطی رخ داده که تولید کلی گاز در روسیه با کاهش رو‌به‌رو بوده و صادرات این کشور به اروپا نیز سقوطی آزاد را تجربه کرده است؛ امری که نشان‌دهنده تغییر اولویت‌های ژئواکونومیک مسکو و تلاش برای تثبیت نفوذ در حیاط خلوت جنوبی خود است.

سقوط در غرب، خیزش در شرق؛ پارادوکس تولید و صادرات

آژانس بین‌المللی انرژی در گزارش خود برآورد کرده که تولید گاز طبیعی در سراسر منطقه اوراسیا در سال ۲۰۲۵ حدود ۲ درصد کاهش یافته که دلیل عمده آن، افت تولید در روسیه بوده است.

داده‌های اولیه نشان می‌دهد که تولید گاز روسیه با کاهشی ۳ درصدی (معادل حدود ۲۲ میلیارد مترمکعب) مواجه شده است. این کاهش تولید، نتیجه مستقیم تقاضای ضعیف‌تر داخلی و محدود شدن بازار‌های صادراتی بوده است.

در داخل روسیه، تحویل گاز حدود ۳ درصد کاهش یافت که بیشترین افت در سه ماهه اول سال ثبت شد؛ زمانی که زمستان ملایم‌تر از حد معمول، نیاز به گرمایش را کاهش داد و عملاً مصرف داخلی را پایین آورد.

اما در جبهه صادرات، تصویر دراماتیک‌تر است. صادرات گاز از طریق خط لوله به اروپا، پس از توقف ترانزیت از خاک اوکراین در تاریخ اول ژانویه ۲۰۲۵، سقوطی ۲۵ درصدی را نسبت به سال قبل تجربه کرد.

این رویداد، حفره‌ای بزرگ در درآمد‌های گازی مسکو ایجاد کرد که تنها بخشی از آن توسط افزایش عرضه به چین و آسیای مرکزی جبران شد. در همین راستا، صادرات به چین از طریق خط لوله «قدرت سیبری» با رشدی ۲۵ درصدی به نزدیک ۳۹ میلیارد مترمکعب رسید و همزمان، انتقال گاز به ازبکستان از مسیر قزاقستان نیز روندی صعودی را طی کرد.

بحران تولید در تاشکند و فرصت‌طلبی مسکو

گزارش آژانس بین‌المللی انرژی همچنین به روند‌های واگرا در بخش گاز کشور‌های آسیای مرکزی اشاره دارد که زمینه را برای نفوذ بیشتر روسیه فراهم کرده است.

در حالی که تولید گاز ترکمنستان با رشدی حدود ۳ درصدی به ۸۰ میلیارد مترمکعب رسید، ازبکستان در سوی دیگر ماجرا با بحران تولید مواجه شد. تولید گاز در ازبکستان در ۱۱ ماه نخست سال ۲۰۲۵ به دلیل محدودیت‌های ظرفیت در بخش بالادستی، افتی ۴.۵ درصدی را تجربه کرد. این ناترازی انرژی در تاشکند، دقیقاً همان نقطه‌ای بود که مسکو با بهره‌گیری از زیرساخت‌های دوران شوروی، خود را به عنوان منجی انرژی معرفی کرد و با افزایش صادرات، وابستگی تاشکند را به گاز روسی تعمیق بخشید.

قزاقستان نیز اگرچه افزایشی بیش از ۱۰ درصد در تولید گاز تجاری ثبت کرد، اما صادرات خط لوله‌ای منطقه‌ای آن به چین حدود ۵ درصد کاهش یافت که نشان‌دهنده اولویت مصرف داخلی در این کشور است.

تشکیل «کارگروه مشترک انرژی»؛ نهادسازی برای نفوذ

در پس‌زمینه این تحولات میدانی، روسیه گام‌های دیپلماتیک و بوروکراتیک جدیدی را برای رسمی‌سازی و نهادینه کردن پیوند‌های انرژی خود با کشور‌های آسیای مرکزی برداشته است. وزارت انرژی روسیه اخیراً از تشکیل یک «کارگروه مشترک انرژی» خبر داد. این تصمیم پس از رایزنی‌های کارشناسی در چارچوب فرمت «آسیای مرکزی – روسیه» در وزارت خارجه روسیه اتخاذ شد.

رومن مارشاوین، معاون وزیر انرژی روسیه که در این مذاکرات حضور داشت، جزئیات بیشتری از این ساختار جدید ارائه کرد.

به گفته وی، این کارگروه در سطح معاونان وزیر فعالیت خواهد کرد و شامل نمایندگانی از فدراسیون روسیه، قزاقستان، قرقیزستان، ازبکستان، تاجیکستان و ترکمنستان خواهد بود. مأموریت اصلی این نهاد، اجرای «برنامه اقدام مشترک برای سال‌های ۲۰۲۵-۲۰۲۷» است که در دومین نشست سران آسیای مرکزی و روسیه در اکتبر ۲۰۲۵ در دوشنبه (پایتخت تاجیکستان) به تصویب رسیده بود.

هدف‌گذاری برای سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۷

وزارت انرژی روسیه اعلام کرده که تمرکز این گروه بر هماهنگی سیاست‌های سوخت و انرژی و نظارت بر اجرای تصمیمات مصوب رهبران منطقه خواهد بود.

تحلیلگران معتقدند که این اقدام مسکو فراتر از یک همکاری فنی ساده است. روسیه با ایجاد این ساختار، در تلاش است تا مدیریت امنیت انرژی منطقه را در دست بگیرد و با گره زدن زیرساخت‌های انرژی کشور‌های آسیای مرکزی به یکدیگر و به شبکه خود، از شکل‌گیری مسیر‌های ترانزیتی مستقل (مانند کریدور‌هایی که اروپا را بدون واسطه روسیه به گاز منطقه متصل می‌کنند) جلوگیری کند.

این تحولات نشان می‌دهد که استراتژی انرژی روسیه پس از بسته شدن در‌های اروپا، بر محور «چرخش به جنوب و شرق» استوار شده است. در این میان، ناترازی انرژی در کشور‌هایی مانند ازبکستان، بهترین فرصت را برای کرملین فراهم کرده تا با احیای خطوط لوله قدیمی و افزایش صادرات، هژمونی خود را در منطقه‌ای که چین و غرب نیز در آن چشم‌طمع دارند، بازسازی و تثبیت کند.