چگونه با نسخه جدید ترامپ برخورد کنیم؟

به گزارش مجله خبری نگار، اظهارات اخیر دونالد ترامپ درباره ایران، بار دیگر چشم‌انداز روابط دو کشور را در معرض تحلیل‌های گسترده قرار داده است. از یک سو، تاکید مجدد وی بر فشار حداکثری، تهدید به جلوگیری از فروش نفت ایران و حتی تهدید نظامی، نشان از تداوم سیاست سخت‌گیرانه کاخ سفید دارد. از سوی دیگر، اعلام آمادگی برای مذاکره با رئیس‌جمهور ایران، حاکی از باقی‌ماندن گزینه دیپلماسی روی میز است. این سیاست دوگانه که همزمان مسیر فشار و مذاکره را باز می‌گذارد، در حقیقت ادامه همان راهبردی است که ترامپ پس از خروج از برجام در پیش گرفته بود. در این گزارش، تلاش خواهیم کرد تا با بررسی ابعاد مختلف این سیاست، موقعیت ایران و راهکار‌های پیش‌روی آن را تحلیل کنیم.

بازگشت به سیاست فشار حداکثری با نقاب جدید

سیاست فشار حداکثری ترامپ، نه صرفاً یک تاکتیک کوتاه‌مدت، بلکه یک راهبرد کلان برای تغییر توازن قوا در خاورمیانه است. در چارچوب این راهبرد، واشنگتن با ترکیبی از تحریم‌های اقتصادی، فشار دیپلماتیک و تهدیدات نظامی، درصدد تحمیل یک توافق جامع‌تر و محدودکننده‌تر بر ایران است؛ توافقی که نه‌تنها شامل حذف توانمندی‌های هسته‌ای تهران، بلکه متضمن تغییر بنیادین در رفتار منطقه‌ای جمهوری اسلامی باشد. این سیاست در واقع به‌دنبال آن است که ایران را به نقطه‌ای برساند که یا به‌طور کامل تسلیم خواسته‌های آمریکا شود، یا به دلیل ضعف اقتصادی و سیاسی، دیگر توان مقاومت نداشته باشد. در این راستا، آمریکا بر چهار محور اصلی تمرکز کرده است: نخست، از طریق اعمال تحریم‌های فلج‌کننده، اقتصاد ایران را به زانو درآورد. دوم، با محدود کردن دسترسی ایران به منابع مالی و تجارت خارجی، توان عملیاتی آن را در منطقه کاهش دهد. سوم، با ایجاد و تشدید تنش‌های داخلی، زمینه نارضایتی اجتماعی و سیاسی را افزایش دهد. چهارم، با نگه داشتن گزینه نظامی روی میز، ایران را از هرگونه اقدام پیشگیرانه یا تقابلی منصرف کند. در چنین فضایی، ایران نه‌تنها با یک تهدید خارجی، بلکه با یک چالش حیاتی در حفظ حاکمیت و امنیت ملی خود مواجه شده است.

ترامپ و مدیریت فضای داخلی آمریکا

بخش مهمی از سیاست ترامپ در قبال ایران، بازتابی از ملاحظات داخلی و الزامات انتخاباتی او در دوران ریاست‌جمهوری‌اش بود. با نزدیک شدن به انتخابات، او به‌شدت نیاز داشت تا در عرصه سیاست خارجی، یک دستاورد ملموس ارائه کند که بتواند پایگاه رأی خود را تقویت کند. از یک سو، ورود به یک درگیری نظامی جدید، با توجه به تجربه جنگ‌های گذشته و هزینه‌های گزاف آن، می‌توانست برای او مضر باشد. از سوی دیگر، نمایش قدرت و حفظ فشار بر ایران، می‌توانست عاملی برای جلب حمایت جناح‌های جنگ‌طلب در داخل آمریکا و لابی‌های بانفوذ نظیر AIPAC محسوب شود. ترامپ در این مسیر، از سیاستی بهره می‌گیرد که دو هدف کلیدی را دنبال می‌کند: نخست، حفظ موقعیت خود به‌عنوان یک رئیس‌جمهور قاطع که در برابر ایران نرمش نشان نمی‌دهد و دوم، مدیریت روابط با اسرائیل بدون آن که این تعاملات باعث درگیری مستقیم با تهران شود. این توازن، بازتابی از یک استراتژی پیچیده‌تر در سیاست خارجی آمریکاست که از یک سو، نتانیاهو را دلگرم نگه می‌دارد و از سوی دیگر، امکان مانور دیپلماتیک را برای ترامپ حفظ می‌کند. این سیاست دووجهی، به نوعی تاکید بر این واقعیت است که ترامپ در مواجهه با ایران، همزمان به‌دنبال کنترل فضا و بهره‌برداری حداکثری از موقعیت خود در عرصه داخلی و بین‌المللی است.

شکل‌گیری مثلث ایران، آمریکا و اسرائیل

در شرایط کنونی، روابط ایران و آمریکا بیش از هر زمان دیگری تحت تاثیر نقش اسرائیل قرار دارد. تلاش‌های نتانیاهو برای کشاندن آمریکا به یک مسیر تنش‌آلودتر با ایران، از طریق لابی‌های داخلی و بین‌المللی، همچنان ادامه دارد. با این حال، ترامپ نشان داده که نمی‌خواهد بازی کاملاً در اختیار اسرائیل باشد. در این وضعیت، نحوه کنش ایران بسیار تعیین‌کننده خواهد بود. سیاست‌های تهران می‌تواند موجب تشدید فشار‌ها و یا باز شدن مسیر‌های جدید دیپلماسی شود. این در حالی است که موفقیت در چنین مسیری، نیازمند اجماع داخلی و یک سیاست خارجی فعال‌تر خواهد بود.

راهکار‌های پیش‌رو در مواجهه با این شرایط

۱ گسترش همکاری با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی: ایران می‌تواند با پذیرش داوطلبانه برخی نظارت‌های گسترده‌تر، روایتی سازنده از خود در عرصه بین‌المللی ارائه دهد. این اقدام نه‌تنها بهانه‌های آمریکا برای تشدید فشار را کاهش می‌دهد، بلکه جایگاه ایران را به‌عنوان یک بازیگر مسئول در نظام عدم اشاعه هسته‌ای تثبیت می‌کند. در عین حال، چنین تعاملی می‌تواند حمایت کشور‌های کلیدی را جلب کرده و فضای بین‌المللی را در برابر فشار‌های آمریکا متوازن‌تر کند.

۲بیان شفاف عدم تمایل به سلاح هسته‌ای: اعلام تعهد رسمی و مستمر ایران به عدم ساخت سلاح هسته‌ای، می‌تواند افکار عمومی بین‌المللی را به نفع ایران تغییر دهد. در عین حال، ضروری است که برخی مسئولان در اظهار نظر‌های خود درباره این موضوع دقت لازم را داشته باشند تا از ایجاد حساسیت‌های غیرضروری و سوءبرداشت‌های بین‌المللی جلوگیری شود. اظهارات نادرست یا دوپهلو در این زمینه می‌تواند زمینه‌ساز افزایش فشار‌های خارجی و بهانه‌تراشی برای مخالفان ایران شود.

۳تقویت روابط اقتصادی با کشور‌های خریدار نفت ایران: تعمیق روابط تجاری با کشور‌های کلیدی که همچنان به نفت ایران نیاز دارند، به‌ویژه چین و برخی کشور‌های اروپایی، می‌تواند فشار اقتصادی را کاهش دهد.

۴ برنامه‌ریزی برای سناریو‌های بدتر: ایران باید ضمن شناسایی و تحلیل سناریو‌های محتمل، از جمله تشدید فشار‌های اقتصادی، تحریم‌های شدیدتر، یا حتی تهدیدات امنیتی و نظامی، رویکردی تطبیقی و چندلایه تدوین کند. این استراتژی باید شامل مدیریت بحران، انعطاف‌پذیری دیپلماتیک، تقویت بازدارندگی و بهره‌گیری از دیپلماسی منطقه‌ای باشد تا در برابر هرگونه تحول ناگهانی آماده باشد. تجربه یک‌ساله پس از ۷ اکتبر نشان داد که محاسبات اشتباه در برابر دشمن و عدم پیش‌بینی تحرکات احتمالی، می‌تواند منجر به غافلگیری‌های راهبردی شود. بنابراین، ایران باید با دیدی آینده‌نگرانه و تحلیل دقیق داده‌های اطلاعاتی، از تکرار چنین خطا‌هایی جلوگیری کند و خود را برای هر سناریویی آماده سازد.

۵ ایجاد اجماع داخلی در سیاست‌گذاری خارجی: تصمیم‌گیری درباره مسیر آینده سیاست خارجی نیازمند توافق میان ارکان مختلف کشور از جمله دولت، نظام، سپاه و مجلس است. زمان در این زمینه نقشی کلیدی دارد، اما تاکنون جمع‌بندی مشخصی درباره نوع مواجهه با ترامپ شکل نگرفته است. این عدم تصمیم‌گیری، خود یک نقطه ضعف راهبردی است، زیرا در حالی که بازیگران بین‌المللی مسیر‌های خود را مشخص کرده‌اند، ایران همچنان درگیر تعیین موضع است. این وضعیت نه‌تنها امکان مذاکره را دشوارتر می‌کند، بلکه راهبرد مشخصی برای شرایط عدم مذاکره نیز ارائه نمی‌دهد. در شرایطی که فشار‌های خارجی به‌صورت فزاینده ادامه دارد، عدم اتخاذ یک سیاست مشخص می‌تواند هزینه‌های قابل توجهی به همراه داشته باشد. همچنین سیاست‌گذاری در قبال آمریکا نباید به محل اختلاف داخلی تبدیل شود، بلکه باید در قالب یک استراتژی واحد و منسجم، منافع ملی را تامین کند.

خلاصه این که سیاست آمریکا در قبال ایران، ترکیبی از فشار و امکان مذاکره است. ترامپ با اتخاذ یک راهبرد چندوجهی، از یک سو مسیر فشار اقتصادی و تهدیدات نظامی را حفظ کرده و از سوی دیگر، امکان مذاکره را باز گذاشته است. اما این ایران است که می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در جهت‌دهی به این مسیر ایفا کند. انتخاب میان تشدید تنش یا حرکت به سمت دیپلماسی، نه صرفاً یک تصمیم تاکتیکی، بلکه نیازمند یک راهبرد کلان و اجماع ملی است. در شرایطی که بازیگران بین‌المللی مواضع خود را به‌روشنی مشخص کرده‌اند، تعلل در تصمیم‌گیری می‌تواند هزینه‌های مضاعفی بر کشور تحمیل کند. علاوه بر این، ایران باید از ظرفیت‌های اقتصادی و دیپلماتیک خود بهره ببرد و مدیریت هوشمندانه فضای بین‌المللی را در دستور کار قرار دهد. بدون یک سیاست مشخص و قاطع، نه امکان مذاکره مؤثر وجود دارد و نه شرایط مناسبی برای عدم مذاکره. فقدان یک استراتژی منسجم، ایران را در موضعی منفعل قرار داده و تصمیم‌گیری را به عرصه‌ای از تردید‌های راهبردی بدل خواهد کرد. آن چه در نهایت اهمیت دارد، دوری از توهمات، شعارزدگی و واکنش‌های هیجانی است. سیاست خارجی ایران همچنان ابزار‌های متعددی برای تغییر معادله در اختیار دارد، اما این ابزار‌ها زمانی مؤثر خواهند بود که در چارچوبی واقع‌گرایانه و همراه با اجماع داخلی به‌کار گرفته شوند. ایران باید میان مقابله و تعامل، میان فشار و انعطاف، میان دفاع از منافع ملی و بهره‌برداری از فرصت‌های دیپلماتیک، توازن مطلوبی برقرار کند. بدون این نگاه راهبردی، سیاست خارجی به مجموعه‌ای از تصمیمات مقطعی و غیرمؤثر تبدیل خواهد شد که نه امنیت ملی را تضمین می‌کند و نه زمینه‌ای برای حل چالش‌های آینده فراهم خواهد آورد.

واکنش‌های رسمی و غیر رسمی به اظهارات ترامپ چه بود؟

عراقچی: اگر موضوع فقط هسته‌ای است، قابل حصول است

فشار حداکثری یک تجربه شکست خورده است و امتحان مجدد آن هم به شکست دیگر منجر خواهد شد. اگر موضوع اصلی این است که ایران دنبال سلاح هسته‌ای نرود که این قابل حصول است و چیز مشکلی نیست. مواضع ایران مشخص است و عضو ان پی تی است و فتوای رهبری نیز وجود دارد که تکلیف را برای ما مشخص کرده است.

عارف: دیدار و مذاکره با ترامپ در دستور کار نیست

امروز دیدار و مذاکره با ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا در دستور کار جمهوری اسلامی نیست. راهبرد نظام جمهوری اسلامی در همه بخش‌ها به خصوص بخش‌های دفاعی، راهبرد شفافی بوده است و می‌توان گفت این راهبرد‌ها راهبرد‌های باثبات و دایمی است. ما درخصوص سلاح هسته‌ای فتوا داریم، فتوا هم برای مسلمان و به خصوص شیعه سخن آخر است که استفاده از فعالیت‌های غیرصلح‌آمیز هسته‌ای ممنوع است ما در این مسیر راهبردمان مشخص است. عارف با بیان این که اگر ترامپ اعتقاد دارد که ایران نباید وارد فضای سلاح هسته‌ای شود، این راهبرد دایمی ایران است، اظهار کرد: رئیس جمهور آمریکا خیالش راحت باشد، زیرا ما در این زمینه فتوا دادیم و در این راهبرد بحثی نداریم.

پزشکیان: مشکل ما با گفت‌و‌گو نیست، مشکل ما با پایبندی به تعهدات است

رئیس جمهور در چند هفته قبل در پاسخ به این سوال که «آیا آماده برگزاری گفت‌و‌گو‌های مستقیم و باز با واشنگتن و با رئیس جمهور ترامپ هستید؟» گفت: مشکل ما با گفت‌و‌گو نیست، مشکل ما با پایبندی به تعهدات است که بعد از گفت‌و‌گو باید به آن پایبند باشیم. متاسفانه وقتی گفت‌و‌گو می‌کنیم و به همدیگر تعهد می‌دهیم، پایبندی به آن تعهدات را نداریم. ما در گفت‌و‌گو‌هایی که انجام شد با ۱+۵ و مدت طولانی هم طول کشید، به همه تعهدات آن پایبند بودیم، ولی متاسفانه این طرف مقابل بود که به این تعهدات پایبند نبود. الان هم نمی‌دانیم اگر گفت‌و‌گو کنیم باز همین اتفاق خواهد افتاد یا نه؟

مهاجرانی سخنگوی دولت: سه اصل را به صورت ثابت در حوزه وزارت خارجه دنبال می‌کنیم؛ اصول عزت یعنی عزتمندی کشور و عزتمندی مردم، حکمتی که وجود دارد، دیدن پسِ پشت موضوعات و توجه درست به آن‌ها و البته مصلحت. طبیعتاً با این سه اصل همه موضوعات کشور دنبال می‌شود، مشخصاً موضوع روابط با سایر کشورها.

رحمان قهرمان‌پور کارشناس مسائل بین الملل: ترامپ بعد از باخت در مناظره تلویزیونی با هریس فهمید که باید به نظر مشاورانش اهمیت دهد. برخلاف دور قبل بی محابا اظهار نظر نمی‌کند. ضمن این که می‌خواهد تصویر یک سیاستمدار عاقل را از خود ارائه دهد. اظهارات دیروز او درباره ایران را باید در این راستا دید. توجه به روان شناسی ایرانی ها!

عبدا... گنجی روزنامه نگار اصولگرا: ترامپ بعد از دیدار با نتانیاهو برای اثبات حسن نیت خود! برای مذاکره با ایران، فرمان حداکثری فشار بر ایران را امضا کرد. در عین حال گفت آماده مذاکره است، مذاکره زیر فشار یا سیاست هویج و چماق را قبلا هم تمرین کرده است. با رهبر کره شمالی هم دوبار دیدار بی نتیجه داشت. در ایران از دیشب هر چه تیتر دیدم به ترامپ علاقه‌مند شدم! فقط یک گزاره و بقیه اش سانسور:ترامپ برای مذاکره اعلام آمادگی کرد.

مهدی محمدی دستیار راهبردی رئیس مجلس نوشت: «کل داستان یک کلمه بیشتر نیست: ترامپ «وحدت ملی» در ایران را هدف گرفته است. برخلاف ظاهر ساده، طراحی بسیار پیچیده‌ای در کار است.»

مجید شاکری پژوهشگر اقتصادی نیز نوشت: یک چالش مهم در ماه هاى آتى جدا کردن حرف و عمل ترامپ از هم است. مثلا دیروز در حالى که یک نقشه راه فشار حداکثرى فراتر از دور اول امضا مى کرد، با مهربانى با ایران سخن مى گفت. ایرانی‌ها سخنرانى را مى بینند و دستگاه اجرایى آمریکا اختیارات فوق العاده داخل متن را.

​​​​​​​صادق الحسینی کارشناس مسائل اقتصادی نیز در این خصوص نوشت: عجیبه که این بار ترامپ برعکس دیگر کشور‌ها و برخلاف تصور قبلی من، خیلی درباره ایران محتاط عمل می‌کنه. در حین امضا و نیز در کنفرانس مطبوعاتی فقط یک خط قرمز گذاشت و اون نداشتن سلاح هسته‌ای بود. گفت مذاکره می‌کنم با ایران و متنفرم که به اون‌ها فشار وارد کنم و دوست ندارم این کار رو بکنم.

منبع: خراسان-جعفر یوسفی