معمای بنزین در ایران؛ مصرف پایین آمد، اما ماجرای کارت‌های اضطراری چه بود؟

به گزارش مجله خبری نگار، در میانه گرمای تابستان امسال، اخبار نگران‌کننده‌ای از مصرف بنزین منتشر شد؛ گزارش‌ها نشان می‌داد مصرف روزانه به حدود ۱۳۵ تا ۱۴۷ میلیون لیتر رسیده است، درحالی‌که تولید روزانه بنزین کشور حدود ۱۲۱ میلیون لیتر اعلام می‌شد. به‌این‌ترتیب، هر روز بین ۱۵ تا ۲۰ میلیون لیتر فاصله میان تولید و مصرف وجود داشت؛ ناترازی‌ای که بحث بر سر چگونگی مهار آن به یکی از موضوعات داغ حوزه انرژی تبدیل شد. در آن روزها، سه مسیر اصلی پیش روی سیاست‌گذاران قرار داشت؛ ۱- ادامه وضع موجود با خطر تشدید ناترازی و بروز بحران، ۲- انتقال سهمیه بنزین به کد ملی و حرکت به سمت آزادسازی قیمت و درنهایت ۳- اجرای تدریجی اصلاحات قیمتی در کنار سیاست‌های غیرقیمتی. دولت در نهایت مسیر سوم را انتخاب کرد و قیمت بنزین در نرخ سوم را از ۵ هزار تومان به ۱۰ هزار تومان رساند. حالا با گذشت مدتی از اجرای این سیاست، آمار‌های رسمی از کاهش مصرف بنزین حکایت دارند و رئیس‌جمهور نیز از بی‌نیازی کشور به واردات بنزین خبر داده است. اما اصلاحات به افزایش قیمت محدود نمانده است. هم‌زمان، طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های سوخت جایگاه نیز در برخی استان‌ها اجرا شده است؛ سیاستی غیرقیمتی که بنا بر آمار‌های رسمی، در کاهش مصرف مؤثر بوده، اما در مسیر اجرا با چالش‌هایی روبه‌رو شده است؛ چالش‌هایی که رفع آنها برای تداوم اثربخشی این سیاست ضرورت دارد. «فرهیختگان» در گزارش پیش رو به این موضوع پرداخته است.

مصرف بنزین کاهش یافت

مدیریت مصرف بنزین در هفته‌های اخیر از چند مسیر دنبال شده است؛ از افزایش نرخ سوم به لیتری ۱۰ هزار تومان تا محدودکردن استفاده از کارت‌های اضطراری و اجرای طرحی که قرار است هویت سوخت‌گیرندگان را ثبت کند. این سیاست‌ها در یک بازه زمانی نزدیک به هم اجرا شده‌اند و همین موضوع، ارزیابی سهم هرکدام در کاهش مصرف را دشوار می‌کند. بااین‌حال، آمار‌های اعلام‌شده از سوی شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی نشان می‌دهد استفاده از کارت‌های شخصی افزایش یافته و مواردی از سوخت‌گیری پرتکرار نیز شناسایی شده است؛ داده‌هایی که می‌توانند مسیر تصمیم‌گیری درباره آینده توزیع بنزین را تغییر دهند.

چندی پیش عماد رفیعی، مدیر امور مصرف شرکت ملی پالایش و پخش فراورده‌های نفتی، در رسانه ملی با اشاره به افزایش قیمت بنزین به ۱۰ هزار تومان بر اساس مصوبه دولت گفت پس از اجرای این طرح، مصرف روزانه CNG از ۱۴.۷ میلیون مترمکعب در مردادماه به ۱۶.۷ میلیون مترمکعب افزایش یافته است؛ به‌این‌ترتیب، مصرف روزانه این سوخت حدود ۲ میلیون مترمکعب بیشتر شده است. رفیعی همچنین گفت هم‌زمان با این روند، مصرف روزانه بنزین از ۱۴۴ میلیون لیتر در نیمه اول شهریورماه به ۱۳۴ میلیون لیتر در نیمه دوم شهریور کاهش یافته است.

روز گذشته نیز کرامت ویس کرمی مدیرعامل شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی ایران در نشست خبری اعلام کرد در مهر ۱۴۰۴، سهم کارت شخصی از سوخت‌گیری‌ها ۴۹ درصد و سهم کارت اضطراری ۵۱ درصد بود. در مهر ۱۴۰۵، سهم کارت شخصی به ۵۹ درصد رسید و سهم کارت اضطراری به ۴۱ درصد کاهش یافت. مدیرعامل شرکت ملی پخش از کاهش مصرف بنزین نسبت به مهر سال قبل نیز خبر داده و گفت در مهرماه امسال مصرف بنزین نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۲۰ میلیون لیتر کاهش یافته است. وی همچنین گفت میانگین مصرف روزانه بنزین در تهران در مهر امسال حدود ۲۰ میلیون لیتر بوده و نسبت به سال قبل روزانه ۷۰۰ هزار لیتر کاهش داشته است. در همین حال، فاطمه مهاجرانی، سخنگوی دولت، ۲۱ مهر اعلام کرد مصرف بنزین در فاصله ۱۷ شهریور تا ۱۵ مهر، در مقایسه با مدت مشابه سال قبل، ۷ درصد کاهش یافته و مصرف سی‌ان‌جی نیز ۱۲ درصد افزایش داشته است.

این کاهش در دوره‌ای رخ داده که نرخ سوم بنزین نیز افزایش یافته است. نرخ سوم که پیش‌تر ۵ هزار تومان بود، از ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ به ۱۰ هزار تومان رسید؛ درحالی‌که نرخ‌های سهمیه‌ای اول و دوم، یعنی ۱۵۰۰ و ۳۰۰۰ تومان، بدون تغییر باقی ماندند. ازاین‌رو، آمار‌ها نشان می‌دهد افزایش قیمت می‌تواند یکی از عوامل مؤثر بر رفتار مصرف‌کنندگان باشد.

پزشکیان: از واردات بنزین بی‌نیاز شده‌ایم

در میانه این تغییرات، مسعود پزشکیان رئیس‌جمهور، ۲۶ مهر از بی‌نیازی کشور به واردات بنزین خبر داد و با اشاره به موضوع مصرف بالای انرژی و تأمین سوخت موردنیاز کشور در شرایط محاصره اقتصادی، گفت: «برای جلوگیری از بروز مشکلات بیشتر در حوزه انرژی و سوخت، موضوع صرفه‌جویی و مدیریت مصرف را در دستور کار قرار دادیم که با همراهی مردم به میزان قابل‌توجهی صرفه‌جویی انجام شد، درحالی‌که باید ۱۲ میلیارد دلار برای واردات بنزین موردنیاز هزینه می‌کردیم.»

معضل کارت‌های اضطراری

کارت اضطراری جایگاه قرار بود راه‌حلی برای مواقعی باشد که راننده کارت سوخت شخصی خود را همراه ندارد یا در سفر به آن دسترسی پیدا نمی‌کند. اما به گفته عباس باصفا، مدیر سامانه هوشمند سوخت، در مقطعی حدود ۴۰ تا ۴۵ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت‌های اضطراری انجام می‌شد؛ سهمی که فاصله زیادی با هدف استفاده حداکثری از کارت شخصی داشت. بر اساس توضیحات این مقام مسئول، قانون بودجه سال ۱۴۰۳ شرکت ملی پخش را مکلف کرده بود ۹۵ درصد سوخت‌گیری‌ها با کارت شخصی و حداکثر ۵ درصد با کارت اضطراری انجام شود. بااین‌حال، سهم کارت‌های اضطراری بسیار بیشتر از میزان پیش‌بینی‌شده بود. باصفا همچنین مدعی شده بخش عمده عرضه خارج از شبکه سوخت از مسیر این کارت‌ها انجام می‌شود؛ ادعایی که برای سنجش دامنه آن، به داده‌های مستقل و جزئیات بیشتری نیاز دارد. یکی از مشکلات این سازوکار، شیوه استفاده از کارت اضطراری بود. در روش قبلی، کارت جایگاه با رمز ثابت ۱۱۱۱ قابل‌استفاده بود و امکان شناسایی دقیق فرد سوخت‌گیرنده محدود می‌شد. به‌این‌ترتیب، ثبت سوخت‌گیری لزوماً به معنای مشخص‌بودن هویت مصرف‌کننده نبود. طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری با همین مسئله سروکار دارد: اینکه مشخص شود چه کسی، چند بار و چه میزان بنزین از این مسیر دریافت می‌کند.

طرح شناسنامه‌دار کردن کارت سوخت

استفاده از کارت سوخت جایگاه منجر به خروج بخشی از بنزین کشور از چرخه مصرف رسمی شده است. در ماه‌های اخیر چندین راهکار برای این موضوع مطرح شد. یکی از آنها، طرح شناسه‌دار کردن کارت سوخت بود. کرامت ویس‌کرمی، مدیرعامل شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی، سوم آبان در تشریح طرح شناسه‌دار کردن گفت از حدود ۳۶۰ جایگاه تهران، ۲۵۰ جایگاه به‌صورت آزمایشی به تجهیزات جدید مجهز شده‌اند. به گفته او، این طرح بر اساس مصوبات کارگروه ماده ۸ و اسناد بالادستی اجرا می‌شود و هدف آن، شفاف‌سازی استفاده از کارت اضطراری و فراهم‌کردن اطلاعات دقیق‌تر برای مدیریت مصرف است. در روش جدید، راننده ابتدا کارت بانکی معتبر خود را روی دستگاه می‌کشد و پس از احراز هویت، یک توکن چهاررقمی دریافت می‌کند. سپس با کارت اضطراری جایگاه سوخت‌گیری می‌کند. ویس‌کرمی زمان متوسط دریافت توکن را حدود ۳۰ ثانیه اعلام کرده و گفته هزینه احراز هویت برای هر بار استفاده هزار تومان است.

به گفته مسئولان، سامانه جدید به دلیل الزامات امنیتی و پدافند غیرعامل، مستقل از سامانه هوشمند سوخت طراحی شده است. اطلاعات موردنیاز برای احراز هویت نیز با همکاری بانک مرکزی دریافت شده است. فعلاً محدودیت تازه‌ای بر اساس تعداد دفعات استفاده هر فرد اعمال نمی‌شود؛ هرچند ویس‌کرمی گفته داده‌های جمع‌آوری‌شده ممکن است در آینده مبنای تعیین سقف مجاز استفاده در هفته یا ماه قرار گیرد.

مصرف بنزین یک نفر به اندازه ۲۱ نفر!

نمونه‌هایی که مدیرعامل شرکت ملی پخش از نتایج طرح اعلام کرده، نشان می‌دهد چرا شناسایی الگو‌های پرتکرار موردتوجه قرار گرفته است. به گفته او، یک نفر در تهران طی یک ماه ۱۰۵ بار از یک جایگاه سوخت‌گیری کرده و بیش از دو هزار لیتر بنزین دریافت کرده است. در مورد دیگری، فردی به ۳۸ جایگاه مختلف مراجعه کرده، ۹۸ بار توکن گرفته و در مجموع ۲ هزار و ۳۳۷ لیتر سوخت دریافت کرده است. این فرد در روز ۳۰ مهر نیز چهار بار توکن گرفته و ۹۵ لیتر بنزین سوخت‌گیری کرده بود. این عدد ۲۳۳۷ لیتری معادل ۲۱ برابر مصرف سهمیه اول و دوم (۱۱۰ لیتر) هر فرد است.

مهم‌ترین ایراد طرح شناسه‌دار کردن کارت جایگاه

در طرح شناسنامه‌دار کردن کارت سوخت با هدف شفاف‌سازی مصرف بنزین، جلوگیری از سوءاستفاده از سهمیه‌ها و مدیریت بهتر توزیع سوخت، اطلاعات مربوط به مالک خودرو، مشخصات وسیله نقلیه و کارت سوخت به‌صورت دقیق‌تر به یکدیگر مرتبط می‌شوند تا امکان رصد سوخت‌گیری‌ها و شناسایی موارد غیرعادی افزایش یابد. طراحان آن می‌گویند اجرای این طرح می‌تواند به شناسایی کارت‌های مورد استفاده غیرمجاز، کاهش قاچاق سوخت و جلوگیری از استفاده نادرست از سهمیه بنزین کمک کند. بااین‌حال، چالش اصلی اجرای این طرح، افزایش زمان فرایند سوخت‌گیری و ایجاد صف‌های طولانی‌تر در جایگاه‌های بنزین است. اگر مراحل احراز هویت و تطبیق اطلاعات کارت با خودرو به‌درستی و با سرعت انجام نشود، می‌تواند موجب کاهش سرعت خدمات‌رسانی و نارضایتی رانندگان نیز شود.

برخی از کارشناسان حوزه انرژی می‌گویند طرح شناسنامه‌دار کردن کارت سوخت می‌تواند در مدیریت مصرف کمک شایانی به دولت کند، اما باید یک به‌روزرسانی در این طرح صورت گیرد. به گفته آنان، اگر دولت هم‌زمان با دریافت فیزیکی توکن در جایگاه‌های سوخت، یک اپلیکیشن یا سامانه برای دریافت توکن نیز راه‌اندازی کند، معطلی رانندگان برای دریافت توکن حذف خواهد شد و این اقدام، زمان سوخت‌گیری با کارت‌های جایگاه را به شرایط قبل از اجرای طرح شناسنامه‌دار کردن کارت سوخت می‌رساند و عملاً چالش فعلی معطلی در پمپ‌بنزین‌ها را حل خواهد کرد.

لزوم توقف اجرای هم‌زمان طرح‌های جزیره‌ای

هم‌زمان با اجرای آزمایشی طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها در تهران، سیاست دیگری برای محدودکردن استفاده از این کارت‌ها و افزایش اتکا به کارت سوخت شخصی در تعدادی از استان‌ها به اجرا درآمده است. این طرح ابتدا در کرمان و سیستان‌وبلوچستان اجرا شد و سپس به مناطقی از کردستان، آذربایجان غربی و آذربایجان شرقی و چند منطقه دیگر گسترش یافت. در مناطق مشمول، ۵۰ لیتر بنزین با نرخ سوم، یعنی لیتری ۱۰ هزار تومان، به سهمیه قابل‌استفاده از کارت شخصی اضافه شده و در مقابل، کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها جمع‌آوری یا استفاده از آنها محدود شده است. به‌این‌ترتیب، سهمیه اعلام‌شده برای خودرو‌های مشمول، با احتساب ۶۰ لیتر بنزین با نرخ ۱۵۰۰ تومان، ۵۰ لیتر با نرخ ۳۰۰۰ تومان و ۵۰ لیتر با نرخ ۱۰ هزار تومان، در مجموع به ۱۶۰ لیتر می‌رسد.

این سیاست از نظر شیوه اجرا با طرح توکن در تهران تفاوت دارد. در طرح توکن، کارت اضطراری جایگاه همچنان مورد استفاده قرار می‌گیرد، اما سوخت‌گیری با آن به ثبت شناسه و احراز هویت وابسته می‌شود؛ درحالی‌که در مناطق مشمول سیاست جدید، با محدودسازی یا جمع‌آوری کارت اضطراری، استفاده از کارت شخصی در اولویت قرار گرفته است. هدف اعلام‌شده این اقدامات، مدیریت مصرف و کنترل دقیق‌تر توزیع سوخت است. در همین زمینه، مقام مسئول شرکت ملی پخش فراورده‌های نفتی در کرمان از کاهش ۱۲ درصدی مصرف بنزین این منطقه، معادل ۴۸ میلیون لیتر، در فاصله ابتدای مرداد تا پایان شهریور ۱۴۰۵ نسبت به دوره مشابه سال قبل خبر داده است. همچنین اعلام شده سهم استفاده از کارت شخصی در این منطقه به ۹۷.۹ درصد رسیده است. بااین‌حال، برخی کارشناسان معتقدند این طرح می‌تواند چالش‌هایی برای رانندگان ایجاد کند؛ چراکه پس از پایان سهمیه، اشخاص دیگر راهی برای تأمین بنزین نخواهند داشت.

انتقال سهمیه به کارت بانکی و چالش پدافند غیرعامل

بحث دیگری که درباره آینده سیاست سوخت مطرح است، انتقال سهمیه بنزین به کارت بانکی است. این طرح در جزء ۲ بند «ت» تبصره ۳ قانون بودجه سال ۱۴۰۴ پیش‌بینی شده و وزارت اقتصاد مسئولیت اصلی پیشبرد زیرساخت آن را بر عهده دارد. بر اساس توضیحات مدیرعامل شرکت ملی پخش، آیین‌نامه مربوط تصویب شده و این شرکت پس از ایجاد زیرساخت‌های لازم و دریافت تأییدیه‌های امنیتی، آمادگی همکاری در اجرای آن را دارد. با وجود استفاده از کارت بانکی در فرایند جدید توکن، این دو طرح از نظر هدف یکسان نیستند. در شناسه‌دار کردن کارت اضطراری، فرد برای استفاده از کارت جایگاه احراز هویت می‌شود و اطلاعات سوخت‌گیری او ثبت می‌شود. در طرح انتقال سهمیه، هدف فراهم‌کردن امکان تخصیص و استفاده از سهمیه سوخت از طریق کارت بانکی است.

ویس‌کرمی تأکید کرده طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری مستقل از طرح انتقال سهمیه به کارت بانکی است. بااین‌حال، پرسش درباره ضرورت ادامه هر دو طرح همچنان باقی است. اگر سهمیه سوخت به کارت بانکی منتقل شود، باید روشن شود کارت اضطراری چه نقشی خواهد داشت و آیا سازوکار شناسایی فعلی با همان شکل ادامه پیدا می‌کند یا نه. منتقدان طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری جایگاه‌ها با ادعای هزینه ۱۰۰۰ میلیاردتومانی برای این طرح و انتقاد از دولت، می‌گویند به‌جای این اقدامات، دولت باید سهمیه بنزین افراد را به کارت بانکی منتقل کند.

اما در سمت دیگر، مخالفان حذف طرح شناسه‌دار کردن کارت‌های اضطراری و جایگزینی آن با انتقال سهمیه به کارت بانکی می‌گویند انتقال سهمیه به کارت سوخت از منظر پدافند غیرعامل بسیار پرمخاطره است. به گفته منتقدان، در سال‌های گذشته حملات سایبری به سیستم سوخت‌رسانی ایران همگی از مجرای نظام بانکی بوده و در صورت انتقال سهمیه به کارت‌های بانکی، ممکن است سیستم سوخت‌رسانی کشور با آسیب بیشتری روبه‌رو شود. در واقع، احتمال آسیب‌پذیری از حملات سایبری به سیستم سوخت‌رسانی، مهم‌ترین استدلال مخالفان این طرح است.

منبع: فرهیختگان-پانیذ رحیمی