ابهام در پشت‌پرده بسته ۱۲ میلیارد دلاری توافقات ازبکستان و آمریکا

به گزارش مجله خبری نگار،ازبکستان در جریان سفر ۱۹ اکتبر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا به سمرقند، بسته ۵۴ توافق‌نامه و ابتکار آتی به ارزش حدود ۱۲ میلیارد دلار را معرفی کرد.

وزارت سرمایه‌گذاری، صنعت و تجارت ازبکستان، تامین موتور‌های شرکت «جی‌ای ایروسپیس» برای هواپیما‌های جدید «ازبکستان ایرویز» را بخشی از این بسته برشمرده و تحقق این ارزش را مشروط به اجرا دانسته است. نهاد ریاست‌جمهوری نیز از تدوین برنامه‌ای جامع برای اجرای این توافق‌ها خبر می‌دهد.

رقم ۱۲ میلیارد دلاری اکتبر شاید شامل پروژه‌های منتظر تامین مالی یا توسعه باشد، اما ارزش‌های تخصیص‌یافته باید مبنای مشخصی در برآورد‌های پروژه یا تراکنش‌ها داشته باشند؛ در حالی که اطلاعیه‌های رسمی صرفاً طرفین و بخش‌ها را معرفی می‌کنند و شواهد موجود، ارقام تفکیکی لازم جهت بازسازی مجموع ۱۲ میلیارد دلار را ارائه نمی‌دهند.

اعلامیه‌های پیشین و ابهام در تفکیک خرید تجاری از سرمایه‌گذاری

در نوامبر ۲۰۲۵، دونالد ترامپ اعلام کرد ازبکستان طی سه سال حدود ۳۵ میلیارد دلار خرید و سرمایه‌گذاری در بخش‌های آمریکایی انجام می‌دهد، بدون آنکه سهم خرید و سرمایه‌گذاری تفکیک شود.

خرید از تامین‌کنندگان آمریکایی و سرمایه‌گذاری در آمریکا معادل ورود سرمایه آمریکا به ازبکستان نیست؛ زیرا خرید تجهیزات و جذب سرمایه‌گذاری، نقش‌های متفاوتی در تامین مالی و اجرای پروژه‌ها به طرف‌های ازبکستانی می‌دهند.

در سپتامبر ۲۰۲۶، «لذیذ قدرت‌اف»، وزیر سرمایه‌گذاری ازبکستان از تکمیل ۷ میلیارد دلار پروژه در قالب سبد ۳۵ میلیارد دلاری خبر داد. رسانه «اوزدیلی» بدون معرفی پروژه‌ها یا تعریف تکمیل، آن را یک‌پنجم توافقات سال قبل خواند؛ حال آنکه گزارش مبتنی بر تراکنش باید تجهیزات تحویلی، تاسیسات راه‌اندازی‌شده، پرداخت‌های قراردادی، ارزش و تاریخ تکمیل هر تراکنش را مشخص کند.

بدون تطبیق تراکنش‌های هر بسته و ارزش آنها، نمی‌توان ۱۲ میلیارد دلار اکتبر را به ارقام قبلی افزود. تشابه رقم ۳۵ میلیارد دلار نیز ثابت نمی‌کند قدرت‌اف و ترامپ به فهرست واحدی اشاره داشته‌اند.

توافق اکتبر شاید تراکنشی تازه یا تعهدی جدید در پروژه‌ای موجود باشد، یا کاری را پوشش دهد که قبلاً ارزش‌گذاری شده است؛ تکرار نام یک شرکت در اطلاعیه‌های متوالی نیز نوع این رابطه را روشن نمی‌کند.

محتوای توافقات؛ از فرآوری فلزات تا تفاهم‌نامه‌های بدون تعهد مالی

شرکت‌های «امریکن ریسورسز» و «ری‌المنت» در ۱۹ اکتبر از توافقی با «مجتمع فلزات فناورانه ازبکستان» و «صندوق بازسازی و توسعه» در ادامه تفاهم‌نامه نوامبر ۲۰۲۵ خبر دادند. بیانیه ری‌المنت مرحله جدیدی از کار فنی و تجاری را توصیف می‌کند، اما سهم آن را در رقم ۱۲ میلیارد دلار مشخص نمی‌کند.

این دو شرکت از فرآوری موفق تنگستن ازبکستان به اکسید با خلوص بالا خبر داده‌اند؛ آزمایش برنامه‌ریزی‌شده در تاسیسات آمریکایی ری‌المنت، توجیه تجاری، بازدهی و مقیاس‌پذیری را می‌سنجد و مهندسی مقدماتی و مدل‌سازی اقتصادی نیز به پالایش احتمالی در ازبکستان مربوط است.

در بخش مالی، وزارت سرمایه‌گذاری ازبکستان موسسات «فرانکلین تمپلتون»، «اوپنهایمر»، «سیتی‌گروپ» و «بلک‌راک» را یاری‌دهنده جذب سرمایه می‌خواند، اما سهمشان را در رقم ۱۲ میلیارد دلار توضیح نمی‌دهد.

در ۲۱ اکتبر، «اینفین‌بانک» از برنامه عرضه ۳۰۰ میلیون دلار یوروباند با تنظیم‌گری اوپنهایمر خبر داد که استقراض این بانک است، نه سرمایه‌گذاری اوپنهایمر یا ارزش خدماتش.

گزارش ۲۱ اکتبر بانک مرکزی ازبکستان از نشست‌های سمرقند نیز به همکاری در زیربنا‌های مالی و مدیریت ذخایر بدون اعلام مبلغ تامین مالی می‌پردازد و تفاهم‌نامه سپتامبر آن با بلک‌راک درباره مدیریت ذخایر نیز صراحتاً هیچ ماموریت سرمایه‌گذاری، تراکنش یا تعهد مالی برای طرفین ایجاد نمی‌کند.

گزارش ریاست‌جمهوری ازبکستان از مذاکرات با شرکت «وب‌تک» شامل تامین لوکوموتیو، خدمات فنی و تولید بومی است، اما ارزش خرید یا تامین مالی را مشخص نمی‌کند و گزارش ۱۹ اکتبر تنها از مشارکت موسسات مالی آمریکا، تعمیرات در ازبکستان، تولید قطعات و آموزش کارکنان سخن می‌گوید.

در فوریه ۲۰۲۶ نیز بانک صادرات - واردات آمریکا (اگزیم) از توافق اصولی جهت پیشبرد چارچوب صنعتی و زیربنایی دوجانبه مصوب نوامبر قبل خبر داد و مذاکرات ژوئن بر تسریع پروژه‌ها تمرکز داشت، اما هیچ‌کدام تصویب وام یا تعهد مالی مشخصی را ذکر نمی‌کنند و مذاکرات اکتبر با وب‌تک نیز بدون اشاره به اگزیم بانک یا تعهدات مالی، فقط از موسسات مالی آمریکا نام برد.

خرید‌های هوایی، استقراض خارجی و ریسک ضمانت‌نامه‌های دولتی

قطعی شدن خرید هشت هواپیمای دیگر در نوامبر ۲۰۲۵، سفارش قطعی «ازبکستان ایرویز» از بوئینگ را پس از توافق سپتامبر ۲۰۲۵ (شامل ۱۴ سفارش قطعی و هشت حق خرید) به ۲۲ فروند رساند.

وزارت بازرگانی آمریکا توافق ۲۲ هواپیما را حدود ۸.۵ میلیارد دلار ارزش‌گذاری کرد، اما سفارش قطعی میزان استقراض را مشخص نمی‌کند و گزارش‌های اکتبر نیز آن را جزئی از بسته ۱۲ میلیارد دلاری نمی‌دانند.

در ژانویه ۲۰۲۶، رئیس این شرکت زمان تحویل هواپیما‌ها را از اواخر ۲۰۳۰ طی سه تا چهار سال اعلام کرد و بدون افشای قیمت قرارداد، سود خالص بیش از ۱۰۰ میلیون دلاری سال ۲۰۲۵ را دلیل توان خرید دانست.

وی از قصد استقراض خبر داد، اما منابع موجود شرایط بازپرداخت یا ضمانت‌های سفارش جدید را نشان نمی‌دهند؛ در حالی که توان مالی به تناسب قیمت واقعی و جدول پرداخت با بازپرداخت بدهی و نقدینگی عملیاتی بستگی دارد.

ضمانت‌های دولتی وام‌های قبلی در حساب‌های تلفیقی ۲۰۲۴ نشان می‌دهد ریسک بازپرداخت می‌تواند فراتر از شرکت برود و بدون هزینه فوری بودجه‌ای، تعهد مالی احتمالی برای دولت ایجاد کند؛ لذا بار مالی عمومی سفارش جدید نیز تابع شرایط استقراض و ضمانت آن است.

ضرورت شفافیت اجرایی و پاسخگویی عمومی درباره هزینه‌ها و بازدهی

در ماه مارس، وزارت کشاورزی ازبکستان از نصب ۳۳ سامانه آبیاری با همکاری شرکت «والمونت» در ۱۵۶۹ هکتار از ولایت‌های جیزخ و تاشکند خبر داد. نام والمونت در اطلاعیه اکتبر وزارت سرمایه‌گذاری نیز هست، اما سهم دلاری این تاسیسات در ادعای تکمیل ۷ میلیارد دلار پروژه اعلام نشده است.

کارشناسان معتقدند که دولت ازبکستان می‌تواند با معرفی توافق‌ها و ارزش هرکدام، نحوه محاسبه رقم ۱۲ میلیارد دلار را نشان دهد. چنین تفکیکی باید وضعیت هر سند، طرف‌های قرارداد، مبنای ارزش‌گذاری، دوره اجرا، خریدار یا سرمایه‌گذار، وام‌گیرنده و ضامن دولتی را ضمن حفظ اسرار تجاری مشخص کند تا خرید و تامین مالی یک دارایی واحد دوباره شمرده نشود.

لوکوموتیو‌های جدید با خدمات مطمئن، حمل‌ونقل را ارتقا می‌دهند و پالایش بومی مواد معدنی نیز فرآوری بیشتری را در ازبکستان نگه می‌دارد که نقش منطقه‌ای آنها به اتصال با همسایگان و بار مالی‌شان به شرایط تامین مالی وابسته است.

اطلاعیه‌های فعلی نحوه محاسبه ۱۲ میلیارد دلار و جزئیات هزینه‌ها، درآمد‌ها و شرایط مالی را برای ارزیابی سرمایه‌گذاران روشن نمی‌کنند، اما برنامه اجرایی وعده‌داده‌شده در صورت انتشار فهرست جزءبه‌جزء می‌تواند این ابهامات را برطرف کند.