دست‌های نمایشگاه مجازی کتاب بالا بود

به گزارش مجله خبری نگار، اردیبهشت امسال، بوی کاغذ از پشت صفحه‌های نمایشگر به مشام رسید، همیشه عادت داشتیم در میانه بهار، شلوغی خطوط مترو و ترافیک مسیر‌های منتهی به نمایشگاه کتاب را به جان بخریم تا به بهشت کتاب‌خوان‌ها برسیم. اما امسال داستان شکل دیگری رقم خورد؛ نمایشگاه کتاب، مانند دوران کرونا، کرکره‌های غرفه‌هایش را به دلیل شرایط جنگی حاکم بر کشور در فضای مجازی بالا زد. این رویداد پس از ۱۰ روز فعالیت، سرانجام به کار خود پایان داد. در این گزارش قصد داریم از قاب پنجره مجازی، نگاهی بیندازیم به آنچه در این ۱۰ روز گذشت؛ از آمار فروش گرفته تا نقاط ضعف و قوت نمایشگاه. برای ما که عادت داشتیم ساعت‌ها بین راهرو‌های مصلی قدم بزنیم، کتاب‌ها را لمس کنیم و با ناشران گپ بزنیم، نشستن پشت اسکرین گوشی و لپ‌تاپ حس و حال غریبی داشت. با این حال، فضای مجازی یک برگ برنده رو کرد که نمی‌شود نادیده‌اش گرفت؛ «عدالت فرهنگی». دیگر فرقی نمی‌کرد ساکن پایتخت باشی یا در دورافتاده‌ترین روستای مرزی زندگی کنی؛ هر کسی با یک خط اینترنت ساده توانست به ویترین بزرگ‌ترین کتاب‌فروشی ایران دسترسی داشته باشد، از تخفیف‌ها استفاده کند و بدون پرداخت حتی یک ریال هزینه پست، کتاب‌هایش را دم در خانه تحویل بگیرد. اما از نگاه تحلیلی، فراتر از بحث آمار و ارقام، باید به این نکته توجه کرد که ساختار نمایشگاه کتاب برای فضای فرهنگی ما یک وزنه غیرقابل‌انکار است؛ رویدادی که حتی تغییر فرمت آن هم نمی‌تواند اهمیتش را کتمان کند. درست است که امسال به‌خاطر شرایط جنگی و لزوم حفظ امنیت، مصلای تهران خالی ماند و عملاً امکان برگزاری حضوری فراهم نشد، اما نفس تعطیل نشدن این رویداد و انتقال آن به بستر آنلاین، نشان داد که حفظ این ویترین فرهنگی در هر شرایطی چقدر حیاتی است. در واقع، هدف اصلی در این دوره، نه جابه‌جا کردن رکورد‌های فروش، بلکه زنده نگه داشتن این زنجیره ارتباطی میان ناشر و مخاطب در یک موقعیت بحرانی بود. نمایشگاه مجازی کتاب با تمام این تفاسیر به کار خود پایان داد. این تجربه به‌وضوح ثابت کرد که دنیای دیجیتال و پلتفرم‌های آنلاین، هرگز توان بازآفرینی آن اتمسفر زنده، تعاملات انسانی و جریان فیزیکی مصلای تهران را ندارند؛ اما وقتی شرایط جامعه، گزینه‌های ما را محدود می‌کند، همین پنجره‌های مجازی به تنها ابزار کمکی برای سرپا نگه داشتن اقتصاد نیمه‌جان نشر و دسترسی هرچند محدود مردم به کتاب تبدیل می‌شوند. رویداد امسال شاید پررونق نبود، اما نشان داد که نمایشگاه کتاب تحت هر شرایطی، یک ضرورت ساختاری است که تحت هیچ شرایطی نباید از تقویم فرهنگی کشور حذف شود.

یک میلیون نسخه کمتر فروخته شد

امسال با حذف بخش حضوری، بار اصلی فروش روی دوش بخش مجازی افتاد، اما برای اینکه بفهمیم این اعداد و ارقام دقیقاً چه معنایی دارند، باید عینک تحلیل به چشم بزنیم و کارنامه امسال را در کنار آمار سال گذشته بگذاریم. پارسال نمایشگاه کتاب یک رویداد دوقلو بود؛ هم مصلای تهران غلغله بود و هم سایت نمایشگاه مجازی! سال ۱۴۰۴ در مجموع هر دو بخش، رقم ۷ هزار و ۷۶۷ میلیارد ریال (بیش از ۷۷۶ میلیارد تومان) کتاب فروخته شد که نسبت به سال ۱۴۰۳، ۵۷ درصد رشد داشت. اما امسال که کرکره بخش حضوری کاملاً پایین بود و همه‌چیز در بستر دیجیتال خلاصه شد، گردش مالی کل نمایشگاه به ۳ هزار و ۱۸۹ میلیارد ریال رسید. این یعنی بدون حضور فیزیکی، کل فروش نمایشگاه تقریباً به نصف سال گذشته کاهش یافته است؛ اتفاقی که نشان می‌دهد هنوز هم بخش عمده‌ای از جامعه، خرید کتاب را یک آیین حضوری و لمس‌کردنی می‌دانند. اما بیایید منصف باشیم و مجازی امسال را با مجازی سال گذشته مقایسه کنیم تا ببینیم در این پهنای باند چه گذشته است. پارسال بخش فروش مجازی به‌تنهایی یک طوفان به پا کرده بود؛ ۴ هزار و ۵۸۵ میلیارد ریال فروش و جابه‌جایی یک میلیون و ۸۰۱ هزار جلد کتاب آماری که نسبت به سال قبلش نزدیک به ۱۰۰ درصد رشد داشت. اما امسال در بخش مجازی، شاهد ثبت فروش ۳ هزار و ۱۸۹ میلیارد ریال و جابه‌جایی ۸۰۴ هزار و ۴۲۱ نسخه کتاب بودیم. این نزول رقمی در بخش مجازی، کاهش حدود یک میلیون جلدی در تعداد کتاب‌ها و افت فروش ریالی، زنگ خطری است که نباید ساده از کنارش گذشت.

گران بود، نخریدند!

حالا که آمار‌ها حرف‌هایشان را زدند و افت ارقام خودنمایی می‌کند، نوبت به یک سوال اساسی می‌رسد؛ چرا ویترین مجازی امسال نتوانست رکورد‌ها را جابه‌جا کند؟ اگر پای دردودل ناشران بنشینیم و نگاهی به بازخورد کاربران بیندازیم، به دو دلیل اصلی می‌رسیم که مثل دو لبه قیچی، آمار فروش امسال را بریدند و کوچک‌تر کردند. بزرگ‌ترین برگ برنده نمایشگاه کتاب در تمام این سال‌ها، موج رسانه‌ای و شور و هیجان اجتماعی مصلای تهران بود. نمایشگاه حضوری فقط یک بازارچه نیست؛ یک فستیوال فرهنگی بزرگ است. ترافیک خیابان شهید بهشتی، صف‌های طولانی سیب‌زمینی و ساندویچ، صدای شلوغی راهرو‌ها و دیدن مردمی که با کیسه‌های پر از کتاب در محوطه مصلی نشسته‌اند، ناخودآگاه یک اتمسفر کتاب‌خوانی در کل کشور ایجاد می‌کرد. این هیاهو، مبلّغ اصلی نمایشگاه بود و حتی کسانی را که پایشان به تهران نمی‌رسید، تشویق می‌کرد که سری به سایت بزنند و خرید کنند. امسال با حذف بخش حضوری، این موتور محرک کاملاً خاموش شد. نمایشگاه از جلوی چشم مردم به پشت صفحه‌های کوچک موبایل رفت و وقتی چیزی از جلوی چشم دور شود، از دل هم دور می‌شود. این رویداد در سکوت خبری نسبی آغاز شد و در سکوت هم تمام شد؛ بدون اینکه آن شور همگانی را بیدار کند. نمی‌شود واقعیت را کتمان کرد؛ کتاب این روز‌ها گران شده و شاید برای برخی کالای لوکس تبدیل شده باشد. افزایش سرسام‌آور قیمت کاغذ، زینک و هزینه‌های چاپ باعث شده که قیمت پشت جلد کتاب‌ها، هر خریداری را چند لحظه به فکر فرو ببرد. امسال دیگر یک سبد خرید معمولی شامل دو کتاب، به‌سادگی به ارقام میلیونی می‌رسید. وقتی هزینه‌های اولیه زندگی بالا می‌رود، متاسفانه فرهنگ اولین قربانی است که از سبد خرید حذف یا کوچک می‌شود. اگرچه امسال یارانه‌هایی تخصیص داده شد، اما این بودجه‌های حمایتی در برابر تورم افسارگسیخته بازار نشر، مثل یک مسکن موقت بود که زورش به گرانی کتاب‌ها نرسید. دانشجویان و قشر کتاب‌خوان جامعه امسال با وسواس بیشتری کلیک افزودن به سبد خرید را لمس می‌کردند و ترجیح دادند فقط به سراغ ضروری‌ترین‌ها بروند. ترکیب این دو عامل، یعنی از بین رفتن اتمسفر انگیزشی نمایشگاه حضوری و گرانی کتاب باعث شد تا امسال شاهد یک افت پاییزی در اردیبهشت کتاب ایران باشیم. نشانی آشکاری از اینکه برای دوره‌های بعد، باید فکری جدی به حال اقتصاد کتاب و شیوه تبلیغات مجازی کرد.

پرفروش‌ها چه می‌گویند؟

اگر بخواهیم نگاهی به ده کتاب پرفروش نمایشگاه مجازی هفتم بیندازیم، با یک نکته قابل‌توجه مواجه می‌شویم و آن هم فروش قابل‌توجه کتاب‌های مربوط به رهبر شهید انقلاب است. در صدر فهرست نمایشگاه مجازی هفتم، کتاب «خون دلی که لعل شد: خاطرات حضرت آیت‌الله‌العظمی سیدعلی خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه) از زندان‌ها و تبعید دوران مبارزات انقلاب اسلامی» از نشر انقلاب اسلامی با ۴،۵۲۷ نسخه فروخته‌شده، قرار دارد. بعد از این کتاب هم «در آغوش نیل: مروری جامع بر موضوع سنت‌های الهی در اندیشه حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه)»، باز هم از نشر انقلاب اسلامی با ۴،۱۵۹ نسخه، رتبه دوم را به خود اختصاص داده است. رتبه سوم نیز به کتاب «اثیر» از نشر واژه‌پرداز اندیشه با ۳،۹۱۵ نسخه فروخته‌شده رسیده و پس از این، کتاب «روایت آقا: خاطرات حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای (رضوان‌الله‌علیه) از زندگی پدر» از نشر انقلاب اسلامی با ۲،۴۸۸ نسخه در جایگاه چهارم قرار گرفته است. در رتبه پنجم نیز کتابی دیگر در حوزه معارف با عنوان «تشیع؛ وارث حقیقت یهود، مسیحیت و اسلام» از نشر مصاف با ۲،۳۴۴ نسخه فروخته‌شده و کتاب «هندسه نبرد: شناخت دشمن و روش‌های مقابله با آن در اندیشه حضرت آیت‌الله‌العظمی شهید سیدعلی خامنه‌ای از انتشارات انقلاب اسلامی در گروه بزرگسال با ۱،۷۴۳ نسخه در رتبه ششم دیده می‌شود. در جایگاه هفتم تا دهم، به ترتیب کتاب‌های «راه رشد: الگوی دینی تربیت کودک و نوجوان» از دفتر نشر معارف، با ۱،۶۴۲ نسخه، «احکام دختران: دختران ۸ تا ۱۳ سال» از مرکز نشر هاجر، با ۱،۶۰۷ نسخه، «خانواده خوشبخت: حرف‌های ناب شیخ اسماعیل رمضانی برای رسیدن به یک خانواده خوشبخت» از نشر واژه‌پرداز اندیشه با ۱،۵۶۰ نسخه، «احکام پسران: ویژه ۱۳ سال به بالا» از مرکز نشر هاجر با ۱،۳۳۳ نسخه فروخته‌شده قرار گرفته‌اند. سوای ده کتاب پرفروش، کتاب‌های دیگری نیز در حوزه داستان و رمان، میان پرفروش‌های نمایشگاه کتاب دیده می‌شود. کتاب «قصه‌های خوب برای بچه‌های خوب» در رتبه ۱۸ نوشته مرحوم مهدی آذریزدی، «مرگ ایوان ایلیچ» نوشته لئو تولستوی از نشر چشمه در جایگاه بیست‌ونهم، دیگر کتاب نشر چشمه با عنوان «شیطان» نوشته لئوتولستوی هم در رتبه سی‌ونهم قرار دارند. همچنین از نکات جالب نمایشگاه امسال حضور کتاب «خاک‌سپاری دوم بانوی مرگ» از نشر انقلاب اسلامی به نویسندگی نیما اکبرخانی، مجری «برنامه به وقت ایران» در میان پرفروش‌هاست. همچنین از دیگر کتاب‌های پرفروش کتاب «داستان راستان» نوشته شهید مطهری از انتشارات صدرا در رتبه چهل و چهارم، «قاسم» از نشر خط مقدم نوشته مرتضی سرهنگی در رتبه ۶۰، «امان رمال ۱ و ۲» از نشر حداد نوشته محمدرضا حدادپورجهرمی در رتبه ۶۱ و ۶۲ و همچنین دیگر کتاب‌هایی همچون «سلام بر ابراهیم: زندگینامه و خاطرات شهید ابراهیم هادی» از نشر شهیدابراهیم هادی، «آنا کارنینا» از نشر نیلوفر، «آدم‌خواران» از نشر چشمه، «حوالی احمد: چند روایت از شهید احمد کاظمی» از نشر شهید کاظمی، «کهکشان نیستی: داستانی بر اساس زندگی آیت‌الله سیدعلی قاضی‌طباطبایی (ره)» از نشر فیض فرزان، «آخیش بی آخیش: روایت‌هایی از زندگی دانشمند شهید مصطفی احمدی‌روشن» از نشر شهید کاظمی، «سر‌دسته صمپُزُف‌ها: روایت‌هایی از زندگی دانشمند شهید محسن فخری‌زاده» از نشر شهید کاظمی قرار دارند.

منبع: فرهیختگان-عاطفه جعفری