خاله‌بازی کودک؛ کنجکاوی معصومانه یا رفتار یادگرفته؟

به گزارش مجله خبری نگار/شهرآرانیوز، بازی، زبان کودکان است؛ آنها بی‌واسطه و بدون آگاهی کامل بازی می‌کنند و والدین گاه نگران می‌شوند...

«عاطفه سوری»، روان‌شناس کودک، در این گزارش از چهار اصل اساسی برای مراقبت از کودکان در بازی می‌گوید.

یکی از موضوعاتی که گاهی والدین را نگران می‌کند، بازی‌های نمایشی دختر و پسر است؛ به‌ویژه بازی‌هایی که در فرهنگ ما به «خاله‌بازی» معروف‌اند. حال این پرسش مطرح می‌شود که آیا این خاله‌بازی، کنجکاوی طبیعی بچه‌هاست یا رفتاری است که آنها یاد گرفته‌اند؟

نه فقط ناخودآگاه، نه فقط یادگیری

از نظر روان‌شناسی کودک و نوجوان، نمی‌شود این رفتار‌ها را صرفاً به ناخودآگاه یا فقط به یادگیری از محیط نسبت داد. در واقع می‌تواند ترکیبی از رشد شناختی، کنجکاوی طبیعی بچه‌ها و مشاهده رفتار اطرافیان و بزرگ‌ترهایشان در محیط باشد که به شکل بازی نمایشی درمی‌آید.

کودک از طریق بازی، دنیای بزرگسالان را بازسازی می‌کند و مثلاً نقش‌هایی مانند پدر، مادر یا حتی بعضی‌اوقات همسر را به‌صورت نمادین تجربه می‌کند. ممکن است رفتاری را در خانواده، فیلم یا جمع همسالانش دیده باشد و بدون اینکه درک کاملی از معنای آن داشته باشد، آن را در بازی خود تکرار کند؛ بنابراین هر رفتاری که کودک در بازی انجام می‌دهد، الزاماً بیانگر میل ناخودآگاه یا قصد مشخصی نیست.

از پنج سالگی به بعد: دنیای سؤال‌های کوچک و بزرگ

از حدود تقریباً پنج‌سالگی، بسیاری از کودکان درباره تفاوت دختر و پسر، روابط خانوادگی یا حتی موضوعاتی مانند ازدواج و تولد نوزاد جدید در خانواده کنجکاوی نشان می‌دهند. البته در سن بالاتر، به‌ویژه با نزدیک‌شدن به بلوغ، سؤال‌ها درباره بدن، هویت و روابط عاطفی ممکن است بیشتر و گسترده‌تر شود. این روند در همه بچه‌ها یکسان نیست.

یک رفتار، هزار احتمال؛ چطور نیت کودک را بفهمیم؟

نکته مهم این است که نباید تنها بر اساس یک رفتار درباره نیت کودک قضاوت کنیم. بهتر است به مجموعه‌ای از عوامل توجه داشته باشیم؛ مثلاً سن کودک، سطح رشدی او، محتوای بازی که تکرار می‌شود، واکنش کودک نسبت به مرزگذاری خانواده، و اینکه آیا این بازی از طرف خود کودک به‌صورت داوطلبانه بوده یا کسی او را اجبار کرده‌است و به شکل پنهان‌کاری انجام می‌شود.

برای مثال، کودکی که نقش پدر و مادر را بازی می‌کند، لزوماً درک بزرگی از رابطه زوجین ندارد و ممکن است فقط رفتار‌هایی را بازسازی کند که دیده یا شنیده است. در مقابل، اگر کودک اطلاعات یا رفتار‌های نامتناسب با سن خودش نشان می‌دهد، این موضوع به‌تنهایی نمی‌تواند آسیب را اثبات کند؛ اما بررسی دقیق تجربه‌ها و محیط کودک حتماً باید توسط والدین انجام شود تا به نتیجه خوبی برسند.

نقش خانواده: نظارت آگاهانه، نه کنترل افراطی

مهم‌ترین اصل، نظارت آگاهانه و متناسب با سن است؛ نه کنترل افراطی و نه رها کردن کامل بچه‌ها. والدین بهتر است بدانند فرزندشان با چه کسانی بازی می‌کند، بازی در چه فضایی انجام می‌شود و آیا امکان مشاهده و دسترسی به بزرگسال قابل اعتماد وجود دارد یا خیر.

در فضایی که مادر و پدر و بزرگسال نمی‌توانند بر بازی بچه‌ها مشرف باشند، به‌ویژه در سنین پایین‌تر، بهتر است بازی‌ها در فضای مشترک خانه یا محیط‌هایی انجام شود که بزرگسال بتواند راحت آنها را ببیند و در جریان بازی‌شان باشد. این به معنای دخالت دائمی در بازی یا شنود مکالمات بچه‌ها نیست؛ فقط برای فراهم کردن محیط امن و قابل دسترس از طریق بزرگ‌تر‌ها و والدین است.

جمع‌های خانوادگی بدون تنش: چند قاعده ساده

در جمع‌های خانوادگی، بهتر است به جای متهم کردن بچه‌ها یا حساس کردن آنها نسبت به هر نوع بازی دختر و پسر، چند اصل ساده رعایت شود:

_ بچه‌ها در فضا‌های مشترک و متناسب با سن خودشان بازی کنند تا بزرگ‌تر‌ها بتوانند بر آنها مشرف باشند.

_ بزرگسال از شرایط کلی بازی آگاهی داشته باشد و اگر بازی به فضای دور از دسترس یا موقعیت نامناسب کشیده شد، بدون سرزنش و جنجال، بچه‌ها به فعالیت دیگری هدایت شوند، بدون اینکه حساسیت زیادی ایجاد شود.

چهار اصل اساسی برای مراقبت از کودکان

نه هر کنجکاوی کودک را خطر تلقی کنید و نه هر رفتاری را صرفاً به حساب بازی بگذارید. شناخت مرحله رشدی، توجه به شرایط بازی، نظارت متناسب با سن بچه‌ها و آموزش مرز‌های سالم از قبل، چهار اصل اساسی برای مراقبت از کودکان است.

حرف آخر: نه ترس، نه بی‌توجهی

هدف ما ایجاد ترس و محدودیت افراطی نیست؛ هدف این است که کودک در محیط امن رشد کند، بتواند سؤال‌هایش را بدون شرم مطرح کند و یاد بگیرد هم از خودش مراقبت کند و هم به مرز‌های دیگران احترام بگذارد.