کدام فرودگاه‌ها در برابر «طوفان‌های گردوخاک» آسیب‌پذیرترند؟

به گزارش مجله خبری نگار،، طوفان‌های گردوخاک از مهم‌ترین مخاطرات جوی در مناطق خشک و نیمه‌خشک جهان به شمار می‌روند؛ پدیده‌ای که از مقیاس‌های کوچک محلی تا گستره‌های بسیار وسیع منطقه‌ای و حتی جهانی گسترش می‌یابد. ذرات ریز گردوخاک می‌توانند صد‌ها و گاه هزاران کیلومتر در جو جابه‌جا شوند و مناطق دور از منبع اولیه را نیز تحت تأثیر قرار دهند. در خاورمیانه، شرایط اقلیمی خاص، افزایش بیابان‌زایی و تداوم خشکسالی‌های شدید در دهه‌های اخیر باعث شده سطوح مستعد فرسایش افزایش یابند. کاهش منابع آبی و تغییر کاربری زمین، زمینه را برای برخاستن ذرات خاک فراهم کرده و این ذرات با باد‌های غالب به شهرها، زیرساخت‌ها و مسیر‌های حمل‌ونقل می‌رسند. به همین دلیل، گردوخاک تنها یک پدیده طبیعی ساده نیست، بلکه به مسئله‌ای چندبعدی با پیامد‌های زیست‌محیطی، اقتصادی و ایمنی تبدیل شده است.

یکی از حوزه‌هایی که به‌شدت از گردوخاک تأثیر می‌پذیرد، صنعت هوانوردی است. کاهش دید افقی در زمان وقوع طوفان‌های گردوخاک می‌تواند ایمنی پرواز را به خطر بیندازد و در مواردی به لغو یا تأخیر پرواز‌ها منجر شود. علاوه بر این، ذرات معلق گردوخاک هنگام ورود به موتور هواپیما یا برخورد با بدنه، فرسایش و آسیب ایجاد می‌کنند و هزینه‌های تعمیر و نگهداری را افزایش می‌دهند. پژوهش‌های پیشین نشان داده‌اند که هم غلظت ذرات و هم مدت‌زمان قرار گرفتن هواپیما در معرض گردوخاک اهمیت دارد و افزایش این عوامل می‌تواند به‌صورت غیرخطی شدت آسیب را بیشتر کند. از این رو، شناخت زمانی و مکانی مناطق پرخطر، به‌ویژه در اطراف فرودگاه‌ها، برای برنامه‌ریزی عملیاتی و کاهش ریسک، ضرورتی جدی به شمار می‌آید.

در همین رابطه، نوشین خدام از مرکز بین‌المللی مطالعات طوفان ماسه و گردوخاک پژوهشگاه هواشناسی و علوم جو، به همراه یکی از همکاران خود، پژوهشی را درباره میزان مواجهه فرودگاه‌های کشور با رخداد‌های گردوخاک انجام داده‌اند. این مطالعه با تمرکز بر شناسایی فرودگاه‌هایی که در فصل‌های مختلف سال بیشتر در معرض این پدیده قرار می‌گیرند، تلاش کرده تصویری کاربردی از وضعیت موجود ارائه دهد. محققان با تکیه بر داده‌های معتبر هواشناسی و سنجش از دور، موضوع را از زاویه‌ای بررسی کرده‌اند که بتواند برای مدیران فرودگاهی و برنامه‌ریزان پرواز قابل استفاده باشد، بدون آن‌که وارد جزئیات پیچیده فنی شود.

روش انجام این پژوهش بر ترکیب چند منبع داده استوار بوده است. محققان از داده‌های هواشناسی ایستگاه‌های کشور و همچنین محصولات ماهواره‌ای استفاده کرده‌اند تا وضعیت گردوخاک را در یک بازه پنج‌ساله، از سال ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳، بررسی کنند. شاخص‌هایی مانند عمق نوری هواویز‌ها که نشان‌دهنده میزان ذرات معلق در جو است، تعداد روز‌هایی که دید افقی کاهش چشمگیر داشته و نیز شاخص طوفان گردوخاک برای همه فرودگاه‌های کشور محاسبه شده است. سپس این اطلاعات به تفکیک فصل تحلیل شده تا مشخص شود در هر فصل کدام فرودگاه‌ها بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

یافته‌های این تحقیق نشان می‌دهند شدت و گستره رخداد‌های گردوخاک در فرودگاه‌های کشور به‌شدت تابع فصل است. در فصل بهار، چند فرودگاه در شرق، جنوب و مرکز کشور بیشترین تأثیر را از این پدیده می‌پذیرند. در تابستان، علاوه بر برخی فرودگاه‌های شرقی، تعدادی از فرودگاه‌های شمال‌شرق و مناطق مرکزی نیز در معرض رخداد‌های نسبتاً شدید قرار دارند. این شرایط می‌تواند احتمال اختلال در برنامه پرواز‌ها را افزایش دهد و نیاز به آمادگی بیشتری در مدیریت فرودگاه‌ها ایجاد کند.

در فصل پاییز و زمستان، هرچند تعداد فرودگاه‌های درگیر کمتر می‌شود، اما همچنان برخی مناطق با رخداد‌های قابل توجه گردوخاک مواجه هستند. بررسی جهت باد غالب در ایستگاه‌های هواشناسی مرتبط با این فرودگاه‌ها نشان می‌دهد که الگو‌های مشخص باد، ذرات گردوخاک را از چشمه‌های فعال داخلی یا خارجی به این مناطق منتقل می‌کند. این انتقال می‌تواند باعث کاهش دید، فرسایش بدنه و افزایش استهلاک موتور هواپیما‌ها شود و ایمنی عملیات پروازی را تحت تأثیر قرار دهد.

طبق اطلاعات تکمیلی، نتایج به‌دست‌آمده بر پایه میانگین‌گیری بلندمدت پنج‌ساله هستند و شدت رخداد‌های گردوخاک می‌تواند در سال‌های مختلف متفاوت باشد. با این حال، الگو‌های کلی به‌دست‌آمده امکان برنامه‌ریزی بهتر را فراهم می‌کند. شناسایی فرودگاه‌های پرخطر به تفکیک فصل، این فرصت را می‌دهد که اقدامات پیشگیرانه، زمان‌بندی مناسب تعمیرات و مدیریت پرواز‌ها با دقت بیشتری انجام شود.

اهمیت این یافته‌ها در آن است که گردوخاک تنها باعث اختلال کوتاه‌مدت در پرواز‌ها نمی‌شود، بلکه می‌تواند هزینه‌های بلندمدت صنعت هوانوردی را نیز افزایش دهد. آگاهی از نقش باد‌های غالب و مسیر انتقال ذرات، به تصمیم‌گیران کمک می‌کند تا با پیش‌بینی بهتر، از خسارت‌های احتمالی بکاهند و ایمنی پرواز‌ها را افزایش دهند. این موضوع به‌ویژه برای فرودگاه‌هایی که به‌طور مکرر در معرض گردوخاک قرار دارند، اهمیت دوچندان دارد.

قابل ذکر است مقاله علمی‌پژوهشی برگرفته از این نتایج ارزشمند در «فصلنامه هواشناسی و علوم جو» وابسته به انجمن علمی هواشناسی ایران منتشر شده است؛ نشریه‌ای تخصصی که به انتشار پژوهش‌های مرتبط با پدیده‌های جوی و کاربرد‌های آنها در حوزه‌های مختلف می‌پردازد.