حسنوند: تهدید ترامپ درباره انفجار تأسیسات نفتی ایران، بلوف سیاسی است

به گزارش مجله خبری نگار، مهدی حسنوند، رئیس اندیشکده نفتی پویا در گفت‌و‌گو با فرهیختگان در خصوص تهدید‌های ترامپ پیرامون انفجار قریب‌الوقوع زیرساخت‌های نفتی ایران اظهار داشت: در پاسخ به ادعای مطرح‌شده، ضروری است ابتدا فرآیند تولید نفت به‌صورت دقیق و فنی تبیین شود.

نفت از یک لایه زمین‌شناسی یا توده سنگی که دارای فشار و دمای بالا است، از طریق مجرایی عمودی موسوم به چاه به سطح زمین منتقل می‌شود. در محل سر چاه، تأسیساتی تحت عنوان «تاج چاه» نصب شده که از مهم‌ترین کارکرد‌های آن می‌توان به کنترل جریان، باز و بسته کردن چاه، و امکان توقف یا کاهش تولید اشاره کرد.

پس از استخراج، سیال تولیدی که عمدتاً به‌صورت دوفازی و شامل مخلوطی از نفت و گاز است، به واحد‌های فرآورش منتقل می‌شود. در این واحدها، معمولاً تولید چندین چاه—برای مثال بین ۱۰ تا ۲۰ حلقه چاه—به‌صورت تجمیعی دریافت و پردازش می‌شود. وظیفه اصلی واحد فرآورش، جداسازی نفت و گاز از یکدیگر و رساندن آنها به شرایط نزدیک به فشار اتمسفریک است. در نتیجه، نفت در خروجی این واحد‌ها به‌صورت مایع و بدون فشار قابل‌توجه در اختیار قرار می‌گیرد.

در ادامه، نفت خام وارد مخازن ذخیره‌سازی می‌شود. این مخازن، که در برخی موارد ظرفیت آنها از دو میلیون تا حتی بیست میلیون بشکه متغیر است، نقش مهمی در مدیریت جریان و تنظیم ارسال نفت به پالایشگاه‌ها ایفا می‌کنند. به‌عنوان نمونه، اگر تولید یک چاه حدود ۲۰۰۰ بشکه در روز باشد، یک مخزن با ظرفیت دو میلیون بشکه می‌تواند تولید چندین ماه آن چاه را ذخیره کند. علاوه بر این، مخازن با ظرفیت‌های پایین‌تر نظیر ۱۰۰ هزار یا ۵۰۰ هزار بشکه نیز بسته به شرایط میدان نفتی مورد استفاده قرار می‌گیرند.

پس از مرحله ذخیره‌سازی، نفت از طریق خطوط لوله و با استفاده از ایستگاه‌های تقویت فشار به سمت پالایشگاه‌ها یا پایانه‌های صادراتی منتقل می‌شود. در این پایانه‌ها نیز مخازن ذخیره‌سازی با ظرفیت بالا وجود دارد، زیرا برای بارگیری نفتکش‌های بزرگ، از جمله نفتکش‌های بسیار بزرگ (VLCC)، لازم است حجم قابل‌توجهی از نفت از پیش ذخیره شده باشد. در تمامی این مراحل—از سر چاه گرفته تا واحد‌های فرآورش، مخازن ذخیره‌سازی، خطوط انتقال و پایانه‌های صادراتی نفت در شرایطی نزدیک به فشار اتمسفریک جریان دارد و امکان کنترل، کاهش یا توقف تولید در هر بخش از این زنجیره به‌صورت کامل فراهم است.

بر این اساس، قیاس سیستم تولید و انتقال نفت با یک شیلنگ آبیاری که با انسداد انتهای آن فشار افزایش یافته و موجب بروز مشکل می‌شود، قیاسی نادرست و فاقد مبنای علمی است. چنین برداشتی نشان‌دهنده درک غیرتخصصی از سازوکار‌های مهندسی صنعت نفت است.

در خصوص این پرسش که آیا توقف تولید سابقه داشته و آیا می‌تواند منجر به بروز خطراتی نظیر انفجار شود، باید تصریح کرد که در طول تاریخ صنعت نفت، بار‌ها تولید در میادین مختلف به دلایل ژئوپلیتیکی، اقتصادی یا شرایط اضطراری کاهش یافته یا متوقف شده است.

به‌عنوان مثال، در جریان جنگ اعراب و اسرائیل در سال ۱۹۷۳، جنگ‌های عراق و کویت، و همچنین سایر درگیری‌های منطقه‌ای، کاهش یا توقف تولید در مقیاس‌های قابل‌توجه رخ داده است. علاوه بر این، در سال ۲۰۲۰ و هم‌زمان با شیوع همه‌گیری جهانی، تولید نفت در بسیاری از کشور‌ها به‌طور چشمگیری کاهش یافت، بدون آن‌که پیامد‌های ایمنی قابل‌توجهی به همراه داشته باشد. این امر نشان‌دهنده وجود تمهیدات مهندسی و ایمنی پیش‌بینی‌شده برای چنین شرایطی است.

در پاسخ به ادعای احتمال وقوع انفجار در اثر توقف تولید، باید تأکید کرد که چنین احتمالی از منظر فنی بسیار بعید و عملاً منتفی است. حتی در شرایطی که کاهش تولید برای مدت طولانی ادامه یابد، تجربه نشان داده که بازگشت به سطح تولید قبلی امکان‌پذیر است. برای نمونه، پس از رفع محدودیت‌ها در سال ۱۳۹۴، تولید نفت کشور از حدود ۲.۲ میلیون بشکه در روز به حدود ۳.۵ میلیون بشکه افزایش یافت.

البته لازم به ذکر است که برخی چاه‌ها پس از دوره توقف ممکن است به‌دلیل تشکیل رسوبات آلی مانند واکس و آسفالتین یا رسوبات معدنی نیازمند عملیات‌های فنی همچون اسیدکاری یا شست‌وشو باشند. با این حال، بخش قابل‌توجهی از چاه‌ها بدون مشکل خاص و در مدت زمانی کوتاه به مدار تولید بازمی‌گردند و تنها درصد محدودی نیازمند زمان بیشتر و تجهیزات تخصصی هستند.

در بسیاری از موارد، ۵۰ تا ۶۰ درصد چاه‌ها ظرف مدت حدود یک هفته به تولید بازمی‌گردند و سایر چاه‌ها بسته به شرایط، ممکن است بین چند هفته تا چند ماه زمان نیاز داشته باشند.

در بدترین سناریو، در خطوط لوله با ظرفیت بالا، در صورت توقف یکی از ایستگاه‌های تقویت فشار، امکان هماهنگی سریع میان ایستگاه‌ها وجود دارد و جریان ورودی به‌سرعت کنترل می‌شود. در چنین شرایطی، حداکثر مقداری از نفت موجود در خط لوله ممکن است بلااستفاده باقی بماند که آن نیز ظرف مدت کوتاهی مدیریت شده و مشکل خاصی ایجاد نمی‌کند.

در خصوص امکان استفاده از ظرفیت‌های داخلی در صورت توقف صادرات نیز باید گفت که مجموع تولید هیدروکربنی کشور، شامل نفت و گاز، معادل حدود ۹ میلیون بشکه نفت در روز است. از این میزان، حدود ۴ میلیون بشکه مربوط به نفت خام و حدود ۵ میلیون بشکه معادل نفت مربوط به گاز طبیعی است. بخش عمده‌ای از این تولید در داخل کشور مصرف می‌شود؛ از جمله در نیروگاه‌ها، صنایع و مصارف خانگی. سهم صادراتی در بهترین شرایط حدود ۱.۵ تا ۲ میلیون بشکه در روز است.

همچنین ظرفیت‌های ذخیره‌سازی در پایانه‌های صادراتی به‌گونه‌ای است که امکان ذخیره‌سازی نفت تولیدی برای مدت قابل‌توجهی، در حدود ۶۰ روز، وجود دارد. این امر فرصت مناسبی برای مدیریت تولید و تطبیق با شرایط جدید فراهم می‌آورد. افزون بر این، در صورت کاهش صادرات، می‌توان از نفت تولیدی برای تأمین سوخت مایع مورد نیاز صنایع و نیروگاه‌ها استفاده کرد، به‌ویژه در شرایطی که بخشی از ظرفیت گاز طبیعی با محدودیت مواجه شده باشد.

در مجموع، ساختار صنعت نفت کشور به‌گونه‌ای طراحی شده که از انعطاف‌پذیری بالایی در مواجهه با شرایط مختلف برخوردار است. از این‌رو، ادعا‌های مطرح‌شده در این خصوص، فاقد پشتوانه فنی و کارشناسی بوده و با واقعیت‌های مهندسی و عملیاتی صنعت نفت هم‌خوانی ندارد.