تایمز آسیایی درباره دانشگاه‌های ایران چه می‌گوید؟

به گزارش مجله خبری نگار، جدیدترین رتبه‌بندی «تایمز هایر اجوکیشن» پنجشنبه گذشته منتشر شد تا آخرین تحرکات علمی و فناورانه دانشگاه‌های آسیایی از نگاه این مجموعه به علاقه‌مندان آموزش‌عالی معرفی شود. رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیا ۲۰۲۶ بر همان چهارچوب رتبه‌بندی جهانی تایمز (آموزش، پژوهش، انتقال دانش و چشم‌انداز بین‌المللی) استوار است، البته با تغییراتی در وزن‌دهی شاخص‌ها که به‌گونه‌ای تنظیم شده که اولویت‌های دانشگاه‌های آسیایی را بهتر منعکس کند. در این رتبه‌بندی ۱۸ شاخص عملکردی و پنج حوزه اصلی یعنی آموزش (محیط یادگیری)، محیط پژوهشی (حجم، درآمد و اعتبار پژوهش)، کیفیت پژوهش (میزان استناد، قدرت و تأثیر پژوهش)، چشم‌انداز بین‌المللی (اعضای هیئت علمی، دانشجویان و همکاری‌های پژوهشی) و صنعت (درآمد‌های صنعتی و ثبت اختراع) بررسی‌شده و از داده‌ها استفاده می‌شود تا مقایسه‌ای جامع و متوازن ارائه کند؛ البته شاخص تحصیل در خارج از کشور در‌حال‌حاضر وزن صفر دارد؛ اما در آینده در محاسبات لحاظ خواهد شد.

بررسی عملکرد ۹۲۹ دانشگاه در تایمز آسیایی ۲۰۲۶

در نسخه جدید رتبه‌بندی دانشگاه‌های آسیا، ۱۴۰۵ دانشگاه بررسی و در نهایت، ۹۲۹ دانشگاه از ۳۶ کشور حضور دارند، ۷۶ دانشگاه و یک کشور بیشتر از فهرست ۲۰۲۵. یمنی‌ها برای نخستین‌بار وارد این رتبه‌بندی شده‌اند. هند با ۱۲۸ دانشگاه بیشترین نماینده را در این رتبه‌بندی دارد؛ پس از آن ژاپن با ۱۱۵ و ترکیه با ۱۰۹ دانشگاه قرار دارند. ایرانی‌ها هم از حیث تعداد پس از چین (با ۹۷ دانشگاه) با اضافه شدن ۵ مجموعه آموزش عالی نسبت به نسخه قبلی با ۹۰ دانشگاه در جایگاه ششم جدول کشور‌ها حضور دارند.

در نگاهی به ترین‌های این رتبه‌بندی نام دو دانشگاه تازه‌وارد از هنگ‌کنگ به چشم می‌خورد که مستقیماً وارد جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر شده‌اند. ماکائو برای نخستین‌بار به جمع ۳۰ دانشگاه برتر راه یافته است و مالزی نیز برای نخستین‌بار وارد جمع ۴۰ دانشگاه برتر شده و تعداد دانشگاه‌هایش در میان ۱۰۰ دانشگاه برتر دو برابر شده است.

۱۰ دانشگاه نخست آسیا بدون تغییر ماند

براساس آخرین نسخه این رتبه‌بندی (۲۰۲۶) دانشگاه چینهوا همچنان رتبه نخست را در اختیار دارد و البته در مجموع، پنج جایگاه از ۱۰ رتبه برتر در اختیار دانشگاه‌های چینی است. سنگاپور و هنگ‌کنگ هرکدام دو دانشگاه و ژاپن تنها یک نماینده در میان ۱۰ دانشگاه برتر دارد؛ دانشگاه توکیو بهترین جایگاه خود در یک دهه اخیر را کسب کرده است.

در جایگاه ۱۰ رتبه برتر، تغییر چندانی رخ نداده است. دو دانشگاه برتر سنگاپور، یعنی دانشگاه ملی سنگاپور و دانشگاه فناوری نانیانگ، به‌ترتیب در رتبه‌های سوم و چهارم مشترک باقی مانده‌اند. در همین حال، دانشگاه توکیو در ژاپن با یک پله صعود به رتبه چهارم مشترک رسیده است، در حالی که دانشگاه چینی هنگ‌کنگ با یک پله سقوط به رتبه دهم تنزل یافته و جای خود را با دانشگاه شانگهای جیاو تونگ که اکنون در رتبه نهم قرار دارد جابه‌جا کرده است.

چینی‌ها کماکان می‌تازند

دانشگاه‌های چین بار دیگر در برای دانشگاه‌های آسیایی در سال ۲۰۲۶ برتری خود را تثبیت کردند و هم‌زمان با افزایش رقابت در سراسر منطقه، جایگاه خود را در صدر جدول حفظ کردند.

چین مانند سال گذشته، پنج دانشگاه در میان ۱۰ دانشگاه برتر و ۲۰ دانشگاه در میان ۵۰ دانشگاه نخست دارد. این نتایج نشان‌دهنده تداوم قدرت نظام آموزش عالی چین است؛ نظامی که حتی با وجود پیشرفت سریع‌تر سایر کشور‌های آسیایی، همچنان جایگاه خود را در قله حفظ کرده است.

سایمون مارگینسون، استاد آموزش عالی در دانشگاه‌های بریستول و آکسفورد، معتقد است صعود مستمر چین در رتبه‌بندی‌های جهانی بازتاب سرمایه‌گذاری پایدار دولت این کشور در حوزه پژوهش و دانشگاه‌هاست.

او می‌گوید چین در همه رتبه‌بندی‌ها، چه در سطح جهانی و چه منطقه‌ای، به پیشرفت خود ادامه می‌دهد؛ صرف‌نظر از اینکه این رتبه‌بندی‌ها چگونه طراحی شده باشند و به‌ویژه در رتبه‌بندی لیدن - که بر تولیدات علمی و میزان استناد تمرکز دارد - عملکردی چشمگیر داشته‌اند.

او معتقد است که عملکرد پژوهشی، بیش از هر چیز، با میزان تأمین مالی دولتی ارتباط مستقیم دارد و همواره چنین بوده است. به همین دلیل، پیش‌بینی می‌کند که در سال آینده فاصله چین با دو قدرت دیگر یعنی آمریکا و اروپا به‌طور قابل‌توجهی افزایش یابد.

کره و ژاپن رشد کردند، اما از رقابت جاماندند

رقابت فشرده‌تر در سطح منطقه، به‌ویژه در شرق آسیاست. هرچند بسیاری از دانشگاه‌های ژاپن و کره‌جنوبی در رتبه‌بندی سقوط کرده‌اند، داده‌ها نشان می‌دهد که این موضوع بیشتر یک افت نسبی است تا کاهش واقعی عملکرد.

کاترین توشابه، دانشمند علم داده، توضیح می‌دهد که بسیاری از دانشگاه‌های این دو کشور توانسته‌اند امتیاز کلی خود را اندکی بهبود دهند؛ اما با وجود این پیشرفت، جایگاهشان در رتبه‌بندی کاهش یافته است. در واقع اگرچه میانگین امتیاز مؤسسات در ژاپن و کره جنوبی افزایش یافته، این افزایش کمتر از میانگین جهانی بوده و در نتیجه، پیشرفت آنها با روند جهانی همگام نشده است.

به گفته توشابه، کاهش در شاخص‌هایی مانند محیط پژوهشی، کیفیت پژوهش و تعامل با صنعت، از مهم‌ترین روند‌های منفی در هر دو کشور بوده است.

جرارد پُستیگلیونه، استاد آموزش در دانشگاه هنگ‌کنگ، معتقد است ژاپن و کره‌جنوبی به همان دلیلی دچار افت شده‌اند که آمریکا در رتبه‌بندی جهانی تایمز جایگاه خود را از دست داده است؛ یعنی گسترش گسترده نظام دانشگاهی چین که از بازگشت نخبگان، افزایش بودجه پژوهش‌های پایه و هدف‌گذاری دولت برای تبدیل‌شدن به قدرت پیشرو جهانی در آموزش عالی بهره می‌برد.

در ژاپن، نتایج ترکیبی است. دانشگاه توکیو بهترین جایگاه خود را از سال ۲۰۱۵ تاکنون کسب کرده و مؤسسه تازه‌ادغام‌شده علوم توکیو نیز با قرار گرفتن در رتبه ۳۴، بالاترین جایگاه را در میان تازه‌وارد‌ها به دست آورده است. این مؤسسه از ادغام دو دانشگاه یعنی دانشگاه علوم پزشکی و دندان‌پزشکی توکیو و مؤسسه فناوری توکیو تشکیل شده است. با این حال، این موفقیت‌ها در برابر روند کلی ثبات یا افت کم‌رنگ می‌شود؛ به‌طوری‌که ۱۰ دانشگاه ژاپنی در میان ۲۰۰ دانشگاه برتر یا در جایگاه خود باقی مانده‌اند یا سقوط کرده‌اند.

کره‌جنوبی نیز روندی مشابه دارد. چندین دانشگاه، از جمله مؤسسه علم و فناوری دِگو-گیونگ‌بوک، دانشگاه ملی کیونگ‌بوک و دانشگاه اولسان، شش پله یا بیشتر سقوط کرده‌اند و در مقابل، تنها تعداد اندکی از مؤسسات توانسته‌اند پیشرفت قابل‌توجهی ثبت کنند.

مالزی قدرت نوظهور آموزش عالی آسیا؟

در مقابل، دانشگاه‌های هنگ‌کنگ موقعیت خود را تقویت کرده‌اند. هر شش دانشگاهی که سال گذشته در رتبه‌بندی حضور داشتند، همچنان در میان ۵۰ دانشگاه برتر باقی مانده‌اند و دانشگاه باپتیست هنگ‌کنگ نیز از رتبه ۵۰ به ۴۰ صعود کرده است. علاوه بر این، دو دانشگاه تازه‌وارد نیز وارد جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر شده‌اند.

مالزی نیز به‌عنوان یک نظام آموزش عالی قابل‌توجه در حال ظهور است. دانشگاه برتر این کشور جایگاه خود را بهبود داده و چندین دانشگاه دیگر نیز توانسته‌اند به جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر راه پیدا کنند. در این میان، دانشگاه فناوری پتروناس با جهشی چشمگیر از رتبه ۴۳ مشترک به رتبه ۳۵ مشترک صعود کرده است.

جرارد پُستیگلیونه معتقد است پیشرفت مالزی بازتاب رویکردی راهبردی‌تر در تعیین جایگاه منطقه‌ای این کشور است. به گفته او، مالزی با الهام‌گیری هوشمندانه از همسایه کوچک خود، سنگاپور، و بهره‌گیری از جمعیت بزرگ‌ترش، توانسته به بزرگ‌ترین شریک چین در میان کشور‌های آسه‌آن در پروژه‌های مشترک دانشگاهی فرامرزی تبدیل شود.

جیمز چین، استاد مطالعات آسیایی در دانشگاه تاسمانیا (استرالیا)، نیز پیشرفت‌های اخیر مالزی را نتیجه تلاش‌های بلندمدت این کشور برای تبدیل‌شدن به یک قطب آموزشی منطقه‌ای می‌داند. به گفته او، بخش مهمی از این موفقیت به عملکرد قوی دانشگاه‌های خصوصی بازمی‌گردد؛ مؤسساتی که توجه ویژه‌ای به بهبود جایگاه خود در رتبه‌بندی‌های جهانی دارند.

او تأکید می‌کند که نقطه قوت اصلی این نظام آموزشی در همین موضوع نهفته است؛ اینکه دانشگاه‌های خصوصی با جدیت به رقابت رتبه‌بندی نگاه می‌کنند و برای ارتقای جایگاه خود برنامه‌ریزی هدفمند دارند. به همین دلیل، روند پیشرفت مالزی تدریجی، اما پیوسته بوده و اکنون این کشور به مرحله‌ای نسبتاً بالغ در آموزش عالی رسیده است.

کاترین توشابه نیز اشاره می‌کند که میانگین افزایش امتیاز دانشگاه‌های مالزی به‌مراتب بالاتر از میانه جهانی بوده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد عملکرد این کشور سریع‌تر از روند کلی جهانی بهبود یافته است؛ هرچند همه دانشگاه‌ها ارتقا نیافته‌اند، این روند صعودی به‌تدریج به حضور پررنگ‌تر مالزی در سطوح بالای جدول منجر شده است.

در مجموع، این نتایج تصویری از یک چشم‌انداز رقابتی در حال تغییر در آموزش عالی آسیا ارائه می‌دهد. سلطه مداوم چین نشان‌دهنده توانایی این کشور در حفظ عملکرد در مقیاس وسیع است، در حالی که پیشرفت پایدار هنگ‌کنگ و رشد سریع مالزی از تقویت سایر بازیگران منطقه حکایت دارد.

در مقابل، افت نسبی ژاپن و کره‌جنوبی بیانگر افزایش شدت رقابت است؛ به‌گونه‌ای که حتی بهبود‌های محدود نیز دیگر برای حفظ جایگاه کافی نیست. با شتاب گرفتن پیشرفت در نظام‌های مختلف، حفظ رتبه به‌اندازه دستیابی به آن دشوار شده است.

افت ایرانی‌ها به روایت تایمز آسیایی ۲۰۲۶

در نسخه جدید تایمز آسیایی، ایرانی‌ها ۵ نماینده بیشتر از سال گذشته دارند و ۱۰۱ موسسه آموزش عالی از ایران در این فهرست قرار گرفته‌اند؛ البته با احتساب دانشگاه‌هایی که اطلاعات ارسال کردند؛ اما به لحاظ نواقصی که داشتند در رتبه‌بندی جایگاهی نگرفتند (Reporter).

بهترین دانشگاه ایرانی تایمز کماکان دانشگاه صنعتی شریف است که با افت ۷ پله‌ای در رده ۷۶ جدول قرار گرفته است. ایران از این حیث از رقبای منطقه‌ای خود عقب افتاده؛ چراکه دانشگاه نفت و مواد معدنی ملک فهد از عربستان در جایگاه ۳۲ و دانشگاه ترکیه‌ای کوچ در رده ۷۳ بالاتر از بهترین دانشگاه ایرانی ایستاده است. اگر نگاهی به جدول کشور‌ها و بهترین دانشگاه‌ها داشته باشیم، ایران از حیث بهترین جایگاه کسب شده در رده ۱۵ کشور‌ها قرار می‌گیرد.

پس از شریف، به مانند سال ۲۰۲۵، دانشگاه صنعتی امیرکبیر با ۹ پله افت جایگاه در رده ۷۹ و دانشگاه علم و صنعت با ۱۰ پله افت در جایگاه ۸۷ جدول (به صورت مشترک) قرار گرفته‌اند. دانشگاه تهران هم که سال گذشته در جایگاه چهارم ایران و ۹۷ آسیا حضور داشت، هم از جمع ۱۰۰ دانشگاه برتر آسیا خارج شده و رقابت داخلی را به دانشگاه علوم پزشکی تهران واگذار کرده است. امسال دانشگاه تهران با ۲۳ پله افت در رده ۱۲۰ آسیا پس از علوم پزشکی تهران ایستاد که با دو پله افت، یکصد و یازدهمین دانشگاه آسیا شد.

دانشگاه صنعتی اصفهان جایگاه سال قبل خود را به دانشگاه علوم پزشکی کرمانشاه داد و با ۲۲ پله افت در رده ۱۳۷ آسیا قرار گرفت. علوم پزشکی کرمانشاه هم در رده ۱۳۱ جای گرفته است. دانشگاه تربیت مدرس، غایب بزرگ رتبه‌بندی سال قبل، امسال در جایگاه هشتم ایران و ۱۶۲ آسیا قرار دارد. دانشگاه صنعتی شیراز جایگاه داخلی خود را حفظ کرده، اما در سطح آسیا با ۱۱ پله افت در رده ۱۶۶ قرار گرفت. فهرست ۱۰ دانشگاه برتر ایران با دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی بسته می‌شود، دانشگاهی که نسبت به سال گذشته دو پله در بین ایرانی‌ها و ۱۸ پله در بین آسیایی افت کرده و در جایگاه ۱۷۲ آسیا قرار گرفته است.

منبع: فرهیختگان-ابوالفضل مظاهری