ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران در منطقه جایگزین ندارد

به گزارش مجله خبری نگار/ایران-سبحان محمدی(کارشناس مسائل بین‌الملل): انرژی و سرمایه‌گذاری، مهم‌ترین اهدافی است که چین در غرب آسیا به‌دنبال آن است. سفر اخیر رئیس جمهور چین به عربستان را باید متغیری از شرایط جدید بین‌المللی دانست. این رویداد را می‌توان دلیلی مضاعف بر تغییر در نظم سنتی نظام بین‌الملل تفسیر کرد. عربستان سعودی سال‌هاست که در حوزه‌های نظامی، حمل‌ونقل و توسعه زیرساخت‌های انرژی از کمک‌های چین بهره می‌برد و متعاقباً عربستان سعودی هم با حمایت از مواضع چین در قبال مسائلی منطقه‌ای و داخلی مانند تایوان و سین کیانگ، همچنین سرمایه‌گذاری‌ها در چین، به این حمایت‌ها پاسخ داده است.

اما نکته مهم در تقویت این روابط، مواضع اخیر عربستان سعودی در قبال امریکا در بحث سیاست اوپک پلاس است. سعودی‌ها که با درخواست امریکا مبنی بر افزایش تولید (در جهت تضعیف موقعیت روسیه در بازار انرژی) همراهی نکردند، به‌دنبال تنوع بخشی در صادرات خود هستند. از طرف دیگر، چین هم به‌عنوان بزرگترین واردکننده نفت در جهان در قبال عربستان سعودی، قصد دارد این شراکت را ادامه و تقویت کند.

سفر اخیر شی جین پینگ به ریاض، بخشی از برنامه بزرگ اقتصادی چینی‌ها در قبال غرب آسیاست که سال‌های گذشته نیز پیگیری شده است (برای مثال سفر سال ۲۰۱۶ رئیس جمهـور چین به عربستان و متعاقباً، بازدید بن سلمان از پکن در ۲۰۱۹). چینی‌ها که یک دوره رکود اقتصادی پیرامون پاندمی کرونا را پشت سر گذاشته‌اند، علاقه‌مندند با سرمایه‌گذاری بیشتر در حوزه‌های جدید، مسیر و هدف برنامه‌ریزی شده بلندمدت و بین‌المللی اقتصادی خود را که دچار وقفه‌ای کوتاه شده است سریع‌تر به پیش ببرند.

سایر حوزه‌های علاقه‌مندی‌های مشترک دو کشور عبارتند از:

۱- تکنولوژی‌های جدید در حوزه انرژی و ارتباطات

۲- پیرامون برنامه «افق ۲۰۳۰» عربستان سعودی، نقش جدی‌تر عربستان در طرح کمربند و جاده

۳- علاقه‌مندی عربستان به ارتقای وضعیت خود در سازمان شانگ‌های از شریک گفتگو به عضو ناظر

۴- توسعه زیرساخت‌های هسته‌ای عربستان از جمله توان و ظرفیت غنی‌سازی

۵- حضور جدی‌تر غیرنظامی چین در خلیج فارس

۶- مواضع سیاسی نزدیک به هم دو کشور در قبال مسائل داخلی و تمایل شورای هماهنگی خلیج فارس به رهبری عربستان به مسأله گسترش روابط با شرق

به نظر می‌آید بیانیه اخیر پیرامون توافق‌های راهبردی حضور رئیس جمهـور چین در عربستان بیش از آنکه مخاطب منطقه‌ای داشته باشد، پیامی بین‌المللی است، چرا که بسیاری از کارشناسان افزایش حضور چین در غرب آسیا و خلیج فارس را، پیامد مستقیم تیرگی روابط عربستان سعودی و امریکا می‌دانند که از زمان حضور بایدن در کاخ سفید تشدید شد.

از سوی دیگر، باید توجه داشت که اعلام مواضع مثبت بن فرحان، وزیر خارجه سعودی در حاشیه نشست شورای همکاری خلیج فارس مبنی بر تمایل به تجدید روابط با ایران و دست دراز کردن به سوی تهران را می‌توان یک سیگنال ایجابی از سوی این کشور پس از برگزاری نشست‌های چندگانه گفتگو‌های امنیتی ایران و عربستان دانست و این موضوع در کنار حضور اخیر رئیس جمهور چین در ریاض دارای اهمیت است. برخی تحلیل‌ها به اشتباه سوء برداشت‌هایی از این همراهی داشتند و آن را نوعی اعلام موضع مشترک در قبال ایران تلقی کردند؛ در حالی که چین به قطعنامه اخیر حقوق بشر مجمع عمومی سازمان ملل علیه ایران رأی منفی داد.

چین شریک راهبردی ایران است. کشوری که در بحبوحه تحریم‌ها به خرید نفت از ایران ادامه داد و در دوران پاندمی کرونا با کمک‌های فنی خود، در کنار ایران ایستاد. چین بهتر از هر موجودیت سیاسی دیگری می‌داند که ظرفیت ژئوپلیتیکی ایران قابل جایگزینی با هیچ کشوری در منطقه نیست.

چند نکته درباره سفر رئیس‌جمهور چین به عربستان

اول اینکه روابط کشور‌ها با یکدیگر در مقیاس کلان باید مورد ارزیابی قرار بگیرد، مثلاً روسیه حملات ایران به عراق را محکوم می‌کند، یا ایران در جنگ اوکراین الحاق مناطق جداشده از اوکراین و الحاق آن به روسیه را نپذیرفت، اما هیچ یک از این کنشگری‌ها منجر به پایان روابط راهبردی این دو کشور نشده و هرچه جلوتر برویم این روابط راهبردی عمیق‌تر می‌شود.

دوم اینکه چینی‌ها بخوبی می‌دانند که در مسیر دگرگونی نظم جهانی چالش‌های مختلفی وجود دارد که همسویی و همگرایی شرکای راهبردی خود در بلوک شرق یعنی روسیه و ایران را می‌طلبد، بنابراین هرگز نقد را با نسیه معاوضه نخواهد کرد.

اتفاقات بزرگی که در جهان شاهد آن هستیم این نکته را به ما یاد‌آوری می‌کند که کشور‌های قدرتمند و تأثیرگذار جهان هرگز دست از شرکای راهبردی خود بر نمی‌دارند. چینی‌ها در مسیر کریدور شرق به غرب، تنها از راه ایران عبور خواهند کرد. این یعنی چینی‌ها در سطح کلان هرگز به دنبال تغییر راهبرد خود نسبت به ایران نیستند.

سوم اینکه هر کشوری این حق را دارد که متناسب با منافع راهبردی خود با سایر کشور‌ها ارتباط برقرار کند، چین نیز از این قاعده مستثنی نیست، چینی‌ها در راه‌اندازی روابط راهبردی با عربستان درصدد تضعیف رقیب سنتی خود یعنی امریکا برآمده اند نه ایران، البته سعودی‌ها و رسانه‌های آن‌ها سفر رئیس‌جمهور چین را در ابعاد دیگری وارد کرده اند و آن را برای تضعیف ایران مصادره می‌کنند.

نکته پایانی اینکه مقامات کشور باید متناسب با سطح اظهارات چینی‌ها موضعگیری کنند؛ اظهاراتی که فاقد ضمانت اجرایی است نباید روابط راهبردی را تحت الشعاع قرار دهد.