ریشه‌های استقرار پشه ناقل تب دنگی در جنوب و راهکارهای مهار آن

به گزارش مجله خبری نگار، تب دنگی یک بیماری ویروسی حاد است که از طریق نیش پشه‌های آلوده به انسان منتقل می‌شود و در دهه‌های اخیر گسترش آن در بافت‌های متراکم شهری و حومه شهرها به معضلی جدی برای سلامت عمومی تبدیل شده است. رشد و بقای این پشه‌ها فقط به ویژگی‌های بدنی و فیزیولوژیکی آن‌ها وابسته نیست، بلکه به عوامل گوناگونی همچون دمای هوا، میزان رطوبت، الگوهای گسترش شهری و نحوه مدیریت پسماند و فاضلاب بستگی دارد. زمانی که این متغیرها در کنار هم قرار می‌گیرند، محیطی ایده‌آل را برای تخم‌گذاری و زادآوری حشره فراهم می‌کنند. به همین سبب، شناخت سازوکار حاکم بر زنجیره حیات این حشرات نقشی حیاتی در مهار انتقال بیماری و طراحی برنامه‌های پیشگیرانه بهداشتی دارد.

بررسی عمیق و همه‌جانبه این معضل در مناطق گرم و مرطوب به دلیل تهدیدات جدی آن برای سیستم‌های سلامت ضرورت دوچندانی پیدا کرده است. مناطقی که با چالش‌هایی همچون جمع‌آوری نامناسب زباله‌ها، وجود آب‌های راکد و کمبود دسترسی پایدار به آب لوله‌کشی روبه‌رو هستند، بیش از دیگران در معرض خطر شیوع تب دنگی قرار دارند. از سوی دیگر، ورود گونه‌های ناقل به نقاط جدید می‌تواند به سرعت چرخه‌های انتقال بومی را کلید بزند. به همین خاطر، درک ابعاد گوناگون این پدیده به مسئولان حوزه سلامت کمک می‌کند تا با مدل‌سازی‌های کاربردی، برنامه‌های نظارتی را بهینه‌سازی کرده و پیش از وقوع بحران‌های بهداشتی گسترده، مداخلاتی کارآمد را در جامعه به اجرا بگذارند.

در همین زمینه، عباس پودات از مرکز تحقیقات بیماری‌های عفونی و گرمسیری در پژوهشکده سلامت هرمزگان واقع در دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان به همراه یک همکار دانشگاهی دیگر، پژوهشی تازه درباره عوامل مؤثر بر جای‌گیری و حضور پشه‌های ناقل تب دنگی در شهرهای جنوب کشور به انجام رسانده‌اند.

این پژوهش و مطالعه علمی در قالب یک نامه به سردبیر تدوین و ارائه شده است که با بهره‌گیری از داده‌ها و مدل‌سازی‌های زیست‌اقلیمی و شواهد حشره‌شناسی موجود به رشته تحریر درآمده است.

یافته‌های این مطالعه که در مجله «طب پیشگیری» متعلق به دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان منتشر شده‌اند، نشان می‌دهند که گسترش بیماری تب دنگی عمدتاً از طریق دو گونه پشه آئدس اجیپتی و آئدس آلبوپیکتوس رخ می‌دهد و پیوند میان شهرنشینی، اقلیم مساعد و رفتارهای جامعه زمینه‌ساز استقرار آن‌ها است. بهینه‌ترین شرایط دمایی برای فعالیت و تکثیر این حشرات بین ۲۰ تا ۳۲ درجه سانتی‌گراد است که هم رشد لارو یا همان نوزاد کرمی‌شکل پشه را سرعت می‌بخشد و هم دوره تکثیر ویروس در بدن پشه را کوتاه‌تر می‌کند. همچنین نارسایی در مدیریت آب و پسماند در کنار تراکم جمعیت، دسترسی پشه به منابع لازم برای بقا را تضمین می‌کند.

در ادامه این نتایج مشخص شده است که پشه آئدس اجیپتی به دلیل تمایل شدید به تغذیه از خون انسان و توانایی تخم‌گذاری پراکنده در چندین محل مختلف، پایداری فوق‌العاده‌ای در بافت متراکم شهری دارد. این حشره تخم‌های مقاومی تولید می‌کند که حتی در شرایط خشکی نیز تا مدت‌ها زنده می‌مانند. ورود این گونه مهاجم به جنوب ایران که احتمالاً از مسیر تبادلات مرزی و بندری صورت گرفته، تهدیدی جدی ایجاد کرده و نمونه بارز پیامدهای بهداشتی فوری آن، ثبت و شناسایی موارد انتقال محلی و بومی بیماری برای مثال در بندرلنگه در سال ۱۴۰۳ بوده است.

پژوهشگران تأکید می‌کنند که برای مقابله با خطرات ناشی از این پشه، اولویت‌های کاربردی ویژه‌ای باید در جنوب ایران به مرحله اجرا درآید. نخستین گام، تقویت نظارت‌های دقیق و بازرسی‌های بهداشتی در بنادر تجاری، به ویژه در محموله‌های کانتینری و لاستیک‌های فرسوده و دست‌دوم است که شناخته‌شده‌ترین مسیر انتقال تخم این حشرات به شمار می‌روند. علاوه بر این، ارتقای پایش‌های حشره‌شناسی در نوار ساحلی و ادغام هشدارهای اقلیمی می‌تواند کانون‌های آلوده را پیش از گسترش شناسایی کند.

از سوی دیگر، آموزش همگانی و پاک‌سازی محیط زندگی از ظروف نگهداری آب، سطل‌های روباز، زیرگلدانی‌ها و پسماندهای پلاستیکی رهاشده، مانع بزرگی در برابر زادآوری حشرات خواهد بود. با توجه به این‌که پشه آئدس اجیپتی تمایل زیادی به زندگی و پنهان شدن در محیط‌های بسته داخل منازل دارد و گونه دیگر در فضاهای بیرونی فعال است، طراحی برنامه‌های کنترلی متناسب با اکولوژی و رفتارشناسی هر گونه، برای محافظت از سلامت همگانی در بنادر و شهرهای جنوبی کاملاً ضروری است.