نشست تاریخی ۶ رئیس‌جمهور در حاشیه خزر

به گزارش مجله خبری نگار، از تایمز آسیای مرکزی، نخستین نشست رسمی مشورتی سران آسیای مرکزی پس از پیوستن جمهوری آذربایجان به این سازوکار، روز پنجشنبه در منطقه آوازا در ترکمنستان برگزار می‌شود و شش رئیس‌جمهوری درباره موضوعاتی از جمله حمل‌ونقل، انرژی، تجارت، آب‌وهوا و امنیت منطقه‌ای گفت‌و‌گو خواهند کرد.

قرار است سردار بردی‌محمداف، رئیس‌جمهوری ترکمنستان، روز پنجشنبه میزبان قاسم جومارت توکایف رئیس‌جمهوری قزاقستان، صدیر جباروف رئیس‌جمهوری قرقیزستان، امامعلی رحمان رئیس‌جمهوری تاجیکستان، شوکت میرضیایف رئیس‌جمهوری ازبکستان و الهام علی‌اف رئیس‌جمهوری جمهوری آذربایجان در منطقه گردشگری آوازا باشد.

نشست روز پنجشنبه نخستین نشست رسمی مشورتی سران پس از آن است که جمهوری آذربایجان در نوامبر ۲۰۲۵ به‌عنوان عضو کامل به این سازوکار پیوست. شش رئیس‌جمهوری پیش از این در قالب جدید یک بار در نشست غیررسمی ۳۱ ژوئیه در «چولپون‌آتا» دیدار کرده بودند و در آن نشست بیانیه‌ای برای تقویت همکاری‌ها در حوزه حمل‌ونقل، انرژی، تجارت و امنیت به امضا رسید.

ساخت منطقه آوازا در اواخر سال ۲۰۰۷ و با هدف ایجاد یک مجموعه شاخص ملی در ساحل دریای خزر آغاز شد. هتل‌ها و آسایشگاه‌های این منطقه در میان پارک‌ها و مجموعه‌های تفریحی قرار گرفته‌اند و ۱۱ پل جاده‌ای و عابر پیاده بر فراز یک کانال مصنوعی هفت کیلومتری ساخته شده است. بر اساس آمار رسمی، هتل‌ها و مراکز تفریحی آوازا ظرفیت پذیرش بیش از ۱۰ هزار گردشگر را دارند.

آوازا از نظر اداری منطقه‌ای از شهر ترکمنباشی محسوب می‌شود؛ شهری با حدود ۹۰ هزار نفر جمعیت که در ۵۸۰ کیلومتری غرب عشق‌آباد و در آن سوی صحرای قره‌قوم قرار دارد. اقتصاد ترکمنباشی عمدتا بر پالایش نفت، بندر و حمل‌ونقل استوار است.

بندر بین‌المللی ترکمنباشی سابقه‌ای از سال ۱۸۹۶ دارد و پیش از بازگشایی در شکل کنونی خود در سال ۲۰۱۸، در مقیاسی گسترده بازسازی شد. مجتمع پالایشگاه‌های ترکمنباشی نیز در سال ۱۹۴۳ تاسیس شد و همچنان یکی از مراکز اصلی فرآوری نفت در این کشور است. این شهر تا سال ۱۹۹۳ «کراسنودسک» نام داشت و سپس به «ترکمنباشی»، عنوانی که «صفرمراد نیازاف»، رئیس‌جمهوری وقت ترکمنستان، برای خود به کار می‌برد، تغییر نام داد.

تا سپتامبر ۲۰۲۶، کاهش عمق آب دریای خزر باعث شده بود برخی کشتی‌های باربری با محموله‌های سبک‌تر حرکت کنند و بنادر پیرامون این دریا نیز با هزینه‌های سنگین برای لایروبی و اصلاح اسکله‌ها مواجه شوند. آثار این تغییرات در امتداد ساحلی که سران منطقه در آن دیدار خواهند کرد، قابل مشاهده است.

ترکمنستان همزمان با نشست سران، میزبان مجموعه‌ای از نشست‌های مرتبط با دریای خزر نیز خواهد بود و دستور کار نشست ۸ اکتبر موضوعاتی همچون آب‌وهوا، منابع آب، تجارت، انرژی، حمل‌ونقل و امنیت منطقه‌ای را دربرمی‌گیرد.

در نشست نوامبر ۲۰۲۵ در تاشکند، پنج رئیس‌جمهوری آسیای مرکزی به اتفاق آرا عضویت کامل جمهوری آذربایجان را تصویب کردند و به این ترتیب دامنه این سازوکار از آن سوی دریای خزر تا قفقاز جنوبی گسترش یافت. علی‌اف نیز در دیدار غیررسمی ۳۱ ژوئیه در چولپون‌آتا بر اهمیت این تغییر تاکید کرد و گفت که پیش‌تر به‌عنوان مهمان افتخاری در نشست‌ها شرکت می‌کرد، اما اکنون به‌عنوان عضو کامل در کنار اعضای این گروه حضور دارد.

این سازوکار از سال ۲۰۱۸ شکل گرفته و از ابتدا بر پایه ساختاری کم‌تشریفات و بدون ایجاد یک نهاد دائمی قدرتمند درون‌منطقه‌ای فعالیت کرده است. روسای جمهوری به‌طور منظم با یکدیگر دیدار می‌کردند، اما این نشست‌ها به ایجاد یک ساختار اداری دائمی منجر نشده بود.

با این حال، این روند ممکن است اکنون در حال تغییر باشد. «شوکت میرضیایف» در نشست تاشکند در نوامبر گذشته پیشنهاد کرد نشست‌های سران به «جامعه آسیای مرکزی» تبدیل شود و یک دبیرخانه دوره‌ای و هماهنگ‌کنندگان ملی قدرتمندتر از آن حمایت کنند.

این پیشنهاد هفته گذشته در باکو و در جریان «مجمع منطقه‌ای کامکا» نیز مطرح شد. «صدیق صفایف»، معاون اول رئیس مجلس سنای ازبکستان، در این نشست گفت زمان آن فرا رسیده است که همکاری‌های منطقه‌ای از یک نشست مشورتی فراتر برود. نشست آوازا نخستین دیدار رسمی سران پس از طرح دوباره این پیشنهاد خواهد بود.

پیوستن جمهوری آذربایجان باعث شده هر دو سوی دریای خزر در یک سازوکار منطقه‌ای مشترک قرار گیرند. از ترکمنباشی، محموله‌ها از طریق دریا به جمهوری آذربایجان منتقل می‌شوند و سپس از مسیر قفقاز جنوبی به سمت ترکیه و اروپا ادامه مسیر می‌دهند. در این بخش از «کریدور میانی»، برنامه‌های نامنظم حرکت کشتی‌ها و تاخیر‌های گمرکی می‌تواند حتی در شرایطی که ظرفیت بندری و ریلی وجود دارد، موجب توقف یا کندی انتقال کالا شود.

ترکمنستان نیز توسعه ناوگان حمل‌ونقل دریایی خود را آغاز کرده است. کشتی «گاداملی» که در داخل این کشور ساخته شده و ظرفیت حمل ۲۴۰ کانتینر استاندارد را دارد، در ماه مه وارد بندر باکو شد. کشتی دوم با نام «منزل» نیز قرار است پیش از پایان سال ۲۰۲۶ وارد چرخه فعالیت شود.

بانک جهانی در گزارشی که ۲۸ سپتامبر منتشر کرد، اعلام کرد سرمایه‌گذاری هدفمند و یکپارچه‌سازی بهتر می‌تواند حجم تجارت در مسیر ترانس‌خزر را تا سال ۲۰۴۰ بیش از سه برابر کند و زمان انتقال کالا را به نصف کاهش دهد. بر اساس این گزارش، دست‌کم ۲۵ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های فیزیکی و حدود ۳۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری تکمیلی مورد نیاز است. این بانک همچنین خواستار ایجاد یک سامانه دیجیتال یکپارچه برای کریدور و هماهنگی نزدیک‌تر میان شرکت‌های ریلی و اپراتور‌های کشتیرانی شده است.

رفت‌وآمد‌های دیپلماتیک پس از نشست پنجشنبه نیز ادامه خواهد داشت. آوازا روز ۹ اکتبر میزبان نشست شورای سران کشور‌های مشترک‌المنافع خواهد بود. ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهوری روسیه، در تماس تلفنی ۲۲ سپتامبر با بردی‌محمداف حضور خود در این نشست را تایید کرده و قرار است در نشست زیست‌محیطی دریای خزر نیز شرکت کند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهوری ایران، نیز بنا بر اعلام اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، به‌عنوان مهمان ویژه در نشست سران کشور‌های مشترک‌المنافع حضور خواهد یافت و قرار است در جریان این سفر دیدار‌های دیگری نیز انجام شود.