اردوغان میان پوتین و زلنسکی؛ میانجی صلح یا سهم‌خواه از اوکراین پساجنگ؟

به گزارش مجله خبری نگار، در جریان سفر زلنسکی رئیس جمهور اوکراین به ترکیه، اردوغان یک بار دیگر برای میانجیگری اعلام آمادگی کرده و گفت: «برای هموار کردن راه صلح، آماده‌ایم هرگونه تلاشی را که در توان داریم انجام دهیم.».

اما به نظر می‌رسد تلاش‌های آنکارا برای میانجیگری به فرجام روشنی نرسیده و دسترسی ترکیه به روسیه، به معنی توانایی تغییر محاسبات کرملین نیست.

ترکیه در شرایطی میزبان رئیس‌جمهور اوکراین شد که حملات به کشتی‌های تجاری در دریای سیاه افزایش یافته، امنیت کریدور‌های صادراتی زیر سؤال رفته و تلاش‌های تازه‌ای برای بازگشت روسیه و اوکراین به میز مذاکره جریان دارد.

اردوغان در کنفرانس مطبوعاتی مشترک با زلنسکی، اعلام کرد: «مذاکراتی که ما بین اوکراین و روسیه برگزار کردیم نشان داده که می‌توان از طریق دیپلماسی به نتایج ملموسی دست یافت. امروز، ما می‌گوییم: در صلح عادلانه هیچ بازنده‌ای وجود ندارد».

اردوغان با اشاره به اینکه خسارات و ویرانی‌های ناشی از جنگ هر روز در حال افزایش است، گفت: «بار دیگر به آقای زلنسکی و مردم اوکراین به خاطر جان باختگان این جنگ تسلیت می‌گویم. در گفت‌و‌گو‌های امروزمان، تلاش‌های اخیر برای دستیابی به صلح در اوکراین و وضعیت امنیتی در دریای سیاه را به طور کامل بررسی کردیم.

خوشحالیم که ابتکارات برای پایان دادن به جنگ از طریق ابزار‌های دیپلماتیک، به ویژه با تلاش‌های رئیس جمهور آمریکا، ترامپ، دوباره قوت گرفته است. ما به مذاکرات خود با طرفین برای برقراری مجدد امنیت ناوبری در دریای سیاه ادامه خواهیم داد».

اردوغان با تأکید بر اینکه در دیدار با زلنسکی، در مورد تضمین امنیت دریانوردی در دریای سیاه تبادل نظر کردند، گفت: «از آغاز جنگ، ما به طور فعال برای حفظ امنیت و ثبات در دریای سیاه تلاش کرده‌ایم. با این حال، به موازات تشدید اخیر، شاهد گسترش درگیری‌ها به دریای سیاه هستیم.

واضح است که حمله به کشتی‌های غیرنظامی و اقداماتی که باعث تشدید تنش در دریای سیاه می‌شود، به نفع هیچ کس نخواهد بود. ما به هیچ وجه نمی‌توانیم این حملات را بپذیریم، صرف نظر از اینکه چه کسی آنها را انجام می‌دهد یا توجیه آن چیست. ما از همه طرف‌ها می‌خواهیم که در این زمینه مسئولانه عمل کنند.

ما به گفت‌و‌گو‌های خود با طرف‌ها برای برقراری مجدد امنیت دریانوردی در دریای سیاه ادامه خواهیم داد. دستیابی به توافق در مورد این موضوع، انگیزه‌ای برای تلاش‌ها برای دستیابی به صلح پایدار در اوکراین نیز خواهد بود».

رئیس جمهور ترکیه با اشاره به اینکه هدف آنها پیشبرد این روند از طریق گفت‌و‌گو با روسیه نیز هست، گفت: «تعهد خود را به تمامیت ارضی، حاکمیت و استقلال شریک استراتژیک خود، اوکراین، مجدداً تأیید کردیم. لازم‌الاجرا شدن توافقنامه تجارت آزاد که بین کشور‌های ما در سال ۲۰۲۲ از اول اکتبر امضا شد، گامی مهم در روابط اقتصادی و تجاری دوجانبه ما است.

این توافقنامه ما را یک قدم به هدف حجم تجارت ۱۰ میلیارد دلاری نزدیک‌تر کرده است. در نهایت، من معتقدم که شرکت‌های ما که علیرغم شرایط سخت جنگ اوکراین را ترک نکردند، باید سهم قابل توجهی در بازسازی اوکراین داشته باشند».

این بخش از سخنان اردوغان به وضوح نشان می‌دهد که اردوغان از امکان نقش آفرینی دیپلماتیک برای پایان دادن به جنگ بین روسیه و اوکراین نومید شده و دو هدف عمده دارد: تامین امنیت دریای سیاه و گرفتن بیشترین سهم از درآمد‌های بازسازی اوکراین برای شرکت‌های ترکیه‌ای.

زلنسکی نیز ضمن اعلام تشکر از حمایت‌های اردوغان اعلام کرد: «این واقعیت که جلسه ما همزمان با روز جهانی دریای سیاه است، اهمیت نمادین دارد. روسیه، اوضاع در دریای سیاه را گام به گام بدتر می‌کند و ترکیه به طور مداوم از اقدامات ما برای تضمین حاکمیت، تمامیت ارضی و ناوبری ایمن در دریای سیاه و برقراری مجدد شرایط زندگی عادی در منطقه دریای سیاه حمایت می‌کند.»

رئیس جمهور اوکراین، به این نیز اشاره کرده که در مورد برخی ایده‌ها و پیشنهادات جدید با اردوغان گفت‌و‌گو کرده و امنیت غذایی از جمله این موارد است.

وی گفت: «ما با اردوغان توافق کردیم که روی کریدور غلات دریای سیاه کار کنیم. هدف ما تضمین ادامه وجود و عملکرد مؤثر این کریدور است. ما در حال آماده شدن برای قالب سه جانبه بین اوکراین، آمریکا و روسیه هستیم که برای نیمه اول نوامبر برنامه‌ریزی شده است. در مورد چشم‌انداز‌ها و سایر امکانات این قالب، به ویژه امکان گنجاندن ترکیه و تمام اروپا در این فرآیند و همچنین امکان برگزاری جلسات در ترکیه، گفت‌و‌گو کردیم.»

رئیس جمهور اوکراین، با بیان اینکه در این دیدار درباره همکاری‌های دوجانبه بین ترکیه و اوکراین گفت‌و‌گو کردند، افزود: «کشور‌های ما متحدان طبیعی در زمینه دفاع و صنایع دفاعی هستند. این همکاری همچنان تقویت خواهد شد. ما در حال کار روی پروژه‌های صنعتی مشترک جدید و سایر پروژه‌های اقتصادی هستیم. توافقنامه تجارت آزاد بین کشور‌های ما به اجرا درآمده است. این امر فرصت‌های جدیدی را برای مشاغل اوکراینی و ترکی ایجاد می‌کند».

جایگاه ترکیه در صلح‌سازی اوکراین، میانجی یا تسهیل‌گر

در سالیان گذشته، اردوغان از مهمترین حامیان منطقه‌ای زلنسکی بوده است. اردوغان به زلنسکی پهپاد فروخته، از الحاق کریمه انتقاد کرده و در عین حال، همواره به دنبال میانجیگری بوده است.

در مرحله نخست میانجی‌گری سیاسی در سال ۲۰۲۲ میلادی، ترکیه در هفته‌های نخست جنگ توانست میزبان مذاکرات آنتالیا و استانبول باشد. این جایگاه از ترکیب چند عامل حاصل شد: عضویت در ناتو، روابط نزدیک اردوغان با پوتین، حمایت سیاسی و نظامی از اوکراین، کنترل تنگه‌های بسفر و داردانل و تمایل آنکارا به حفظ استقلال عمل در سیاست خارجی.

در آن مقطع، ترکیه می‌خواست از یک قدرت منطقه‌ای به بازیگری تبدیل شود که بدون حضورش امکان شکل‌گیری نظم امنیتی جدید در دریای سیاه دشوار باشد. اما مذاکرات استانبول در مارس ۲۰۲۲ به توافق نهایی منجر نشد.

اختلاف بر سر تضمین‌های امنیتی اوکراین، وضعیت سرزمین‌های اشغالی، محدودیت‌های نظامی مورد مطالبه روسیه و آینده روابط اوکراین با ناتو، موانعی بودند که با تغییر وضعیت میدان جنگ و افزایش بی‌اعتمادی دو طرف عمیق‌تر شدند.

مرحله دوم را باید میانجی‌گری موضوعی و توافق‌های محدود، قلمداد کرد. پس از ناکامی در دستیابی به توافق سیاسی جامع، ترکیه به‌جای آنکه تمام ظرفیت دیپلماتیک خود را به حل یک‌باره جنگ گره بزند، در پرونده‌هایی که امکان توافق محدود وجود داشت فعال ماند.

مهم‌ترین نمونه، ابتکار غلات دریای سیاه در ژوئیه ۲۰۲۲ با مشارکت سازمان ملل بود. این ابتکار امکان صادرات غلات اوکراین از بنادر دریای سیاه را فراهم کرد و استانبول را به مرکز عملیاتی یک سازوکار بین‌المللی تبدیل کرد.

اما خروج روسیه از این توافق در ژوئیه ۲۰۲۳ نشان داد که ترکیه می‌تواند توافق را تسهیل کند، ولی نمی‌تواند یک طرف جنگ را به ادامه آن مجبور سازد. این تفاوت، مرز اصلی قدرت میانجی‌گری آنکاراست.

مرحله سوم، بازگشت به دیپلماسی در پیوند با امنیت دریایی است. دیدار ۳۱ اکتبر ۲۰۲۶ اردوغان و زلنسکی را باید در این مرحله قرار داد.

اکنون موضوع فقط توقف جنگ نیست، جلوگیری از سرایت جنگ به کشتیرانی تجاری، زیرساخت‌های بندری، صادرات غلات و امنیت انرژی نیز اهمیت دارد.

از دید تیم سیاست خارجی اردوغان، ترکیه تنها یک کشور همسایه دریای سیاه نیست، کنترل دو تنگه‌ای را در اختیار دارد که مسیر اتصال دریای سیاه به مدیترانه‌اند.

کنوانسیون مونترو در سال ۱۹۳۶ به آنکارا اختیارات مهمی درباره عبور کشتی‌های جنگی داده است. ترکیه در فوریه ۲۰۲۲ با اعلام اینکه وضعیت موجود مصداق جنگ است، محدودیت‌هایی بر عبور کشتی‌های جنگی طرف‌های درگیر اعمال کرد.

این تصمیم از یک جهت به نفع اوکراین بود، زیرا امکان تقویت ناوگان روسیه در دریای سیاه از طریق انتقال آزادانه کشتی‌های جنگی را محدود کرد. از سوی دیگر، آنکارا با محدودکردن حضور ناوگان کشور‌های غیرساحلی ناتو، از گسترش مستقیم رقابت نظامی قدرت‌های فرامنطقه‌ای در این دریا نیز جلوگیری کرد.

توماس دو وال، پژوهشگر ارشد کارنگی اروپا، معتقد است که هر ترتیبات امنیتی پایدار در دریای سیاه ناگزیر باید با نقش ترکیه و چارچوب مونترو سازگار باشد. او همچنین به ابتکار‌های ترکیه برای شکل‌دادن به ترتیبات دریایی با مشارکت کشور‌های ساحلی، به‌ویژه رومانی و بلغارستان، اشاره کرده است.

ترکیه علاوه بر تلاش برای استفاده از فرصت جغرافیایی، به دنبال همکاری نظامی به شراکت صنعتی بلندمدت با اوکراین است. ترکیه در تولید پهپاد، سامانه‌های دریایی، خودرو‌های زرهی و تجهیزات دفاعی ظرفیت صنعتی دارد؛ اوکراین نیز تجربه جنگی، فناوری‌های موشکی و پهپادی، دانش مهندسی و توانمندی‌هایی در حوزه موتور‌های هوافضا دارد.

موتور‌های اوکراینی در برخی پلتفرم‌های پهپادی ترکیه، از جمله آکینجی، نقش دارند. همکاری دفاعی، به‌ویژه تولید مشترک و توسعه فناوری، می‌تواند ترکیه و اوکراین را به یکدیگر وابسته‌تر کند.

این همکاری دو پیامد دارد: اوکراین می‌تواند بخشی از نیاز‌های صنعتی و دفاعی خود را از طریق یک شریک نزدیک به میدان جنگ تأمین کند؛ ترکیه نیز می‌تواند از تجربه جنگ اوکراین برای ارتقای فناوری‌های دفاعی خود بهره ببرد.

البته همین همکاری، هزینه حفظ تعادل آنکارا با مسکو را افزایش می‌دهد. علاوه بر این، ترکیه به دنبال استفاده از فرصت‌های اقتصادی بازسازی اوکراین است. بازسازی اوکراین یک پرونده اقتصادی معمولی نیست؛ پروژه‌ای چند ده‌ساله در حوزه زیرساخت، انرژی، مسکن، حمل‌ونقل، بنادر، راه‌آهن، ارتباطات و صنایع است.

در پایان باید گفت: با وجود همه چالش‌ها و محدودیت‌ها، اردوغان در اوج عملگرایی، می‌خواهد ترکیه را به یکی از بازیگران نظم امنیتی پساجنگ اروپا تبدیل کند. ولی با وجود روابط خوب بین آنکارا – مسکو، ترکیه نمی‌تواند نگرش و محاسبات کرملین را تغییر دهد و حتی در پرونده کریمه نیز بین ترکیه و روسیه اختلاف بنیادین وجود دارد.