احیاگر ایده فردوسی

به گزارش مجله خبری نگار، برای صحبت از زبان فارسی و نگهبان بزرگ آن یعنی حکیم فردوسی، شاید هیچ نقطه آغازی جذاب‌تر از بازخوانی یک رفاقت دیرینه نباشد؛ رفاقتی میان بلندپایه‌ترین مقام سیاسی کشور و یکی از قله‌های شعر نو ایران. آیت‌الله خامنه‌ای بار‌ها در خاطرات خود به دوران جوانی در مشهد و دوستی صمیمانه با مهدی اخوان ثالث (م. امید) اشاره کردند. ایشان با وجود تفاوت در نگاه‌های سیاسی، همواره اخوان را به‌خاطر تسلط بی‌نظیرش بر زبان فارسی و پیوند عمیق شعرش با سنت‌های حماسی ستایش می‌کردند. اما رهبر شهید انقلاب و اخوان، یک نقطه مشترک عمیق‌تر هم داشتند که پیوندشان را ناگسستنی می‌کرد؛ شاهنامه. هر دو، فردوسی را نه‌فقط یک شاعر، بلکه ستون خیمه هویت ایرانی می‌دانستند. این دوستی، در واقع نمادی از پیوند میان سنت و مدرنیته در بستر زبان فارسی است. اخوان ثالث کسی بود که توانست شکوه و جلال زبان شاهنامه را به کالبد شعر نیمایی بدمد. رهبر انقلاب در توصیف اخوان، او را شاعری می‌دانستند که در زبان فارسی صاحب‌سبک بود و شاید همین ریشه در خاکِ طوس داشتن باعث شد حتی در تندباد‌های حوادث، احترام به جایگاه ادبی او حفظ شود، تا جایی که پیکر اخوان به سفارش ایشان در کنار مقبره حکیم طوس به خاک سپرده شد تا برای همیشه در پناه فردوسی آرام بگیرد. فردوسی برای ما ایرانی‌ها تنها شاعر نیست؛ او معمار هویت ملی ماست که با پی‌افکندن کاخی بلند از نظم، زبان فارسی را از گزند فراموشی مصون داشت. زبان فارسی برای ما تنها وسیله ارتباطی نیست، بلکه وطن است. در این گزارش به سراغ دیدگاه‌های رهبر شهید انقلاب رفتیم؛ شخصیتی که در تمام دهه‌های گذشته، زبان فارسی و پاسداشت نام فردوسی برایش فراتر از یک موضوع ادبی، یک دغدغه استراتژیک و ملی بوده است. ایشان همواره بر این باور بودند که شناسنامه فرهنگی هر ایرانی با کلمات شاهنامه گره خورده و حفظ این زبان، حفظ مرز‌های هویتی ماست.

حکمت فردوسی

وقتی از دغدغه‌های رهبر شهید انقلاب پیرامون زبان فارسی سخن می‌گوییم، به یک کلیدواژه اساسی برمی‌خوریم که ایشان بار‌ها بر آن تأکید داشته‌اند: «حکمت فردوسی». ایشان در تحلیل‌های خود، تمایز ظریفی میان یک حماسه‌سرا و یک حکیم قائل می‌شوند و معتقدند لقب حکیم برای ابوالقاسم فردوسی، نه یک تعارف تاریخی، بلکه برآمده از عمق اندیشه اوست. آیت‌الله خامنه‌ای در دیدار با شعرا در سال ۱۳۹۰ در مورد فردوسی می‌گویند: «فردوسی، حکیم ابوالقاسم فردوسی است. به یک آدم داستان‌سرا، اگر صرفاً داستان‌سرا و حماسه‌سرا باشد، حکیم نمی‌گویند. این «حکیم» را هم ما نگفتیم؛ صاحبان فکر و اندیشه در طول زمان او را حکیم نامیدند. شاهنامه فردوسی پر از حکمت است. او انسانی بوده برخوردار از معارف ناب دینی.» یا در دیدار دیگری با شعرا و اهالی فرهنگ در سال ۹۷ می‌گویند: «شعر فارسی در طول زمان نقش‌آفرینی کرده است در تولید اندیشه و تعمیق اندیشه. شما اگر نگاه کنید، در شعر فارسی حکمت زیاد است؛ ما فردوسی را می‌گوییم «حکیم فردوسی»، نظامی را می‌گوییم «حکیم نظامی»، سنائی را می‌گوییم «حکیم سنائی» و از این قبیل؛ سعدی یک حکیم واقعی است، حافظ یک حکیم و عارف واقعی است؛ یعنی اینها شعر خودشان را ظرفی قرار دادند برای حکمت، آن‌هم حکمت اسلامی، حکمت قرآنی، حکمت معنوی و پیامبرانه. شعر فارسی مملو از حکمت است؛ بایستی این روحیه و این حالت حکمت و اخلاق، در شعر امروز ما برجسته بشود.» از منظر رهبر شهید، حکمت فردوسی یک حکمت الهی است که در عمق داستان‌های اساطیری گنجانده شده. فردوسی شعر فارسی را نه‌فقط برای سرگرمی یا فخرفروشی ملی، بلکه به‌عنوان ظرفی برای انتقال حکمت اسلامی، قرآنی و معنوی به کار گرفته است. همین نگاه پیامبرگونه به شعر است که باعث شده شاهنامه در طول قرن‌ها، ستون فقرات اخلاق و معرفت ایرانی باقی بماند.

ماجرای تخریب آرامگاه فردوسی

برای درک عمق ارادت آیت‌الله خامنه‌ای به فردوسی، باید به روز‌های پرالتهاب اوایل انقلاب بازگشت؛ روز‌هایی که گاه شور انقلابی با بی‌اطلاعی درمی‌آمیخت و میراث ملی را در معرض خطر قرار می‌داد. ایشان در خاطره‌ای نقل شده در سال ۱۳۷۰ از واقعه‌ای یاد می‌کنند که نشان‌دهنده نقش میانجی‌گر و هوشمندانه ایشان در حفظ آرامگاه فردوسی بود. در آن سال‌ها، عده‌ای از سر اخلاص، اما از روی بی‌اطلاعی، به قصد تخریب آرامگاه فردوسی راهی طوس شده بودند. در آن لحظه بحرانی، دست‌نوشته و شهادت ادبی و شرعی رهبر شهید انقلاب بود که به‌عنوان سدی در برابر این تندروی عمل کرد. ایشان در این باره می‌گویند: «وقتی من مطلع شدم، چیزی نوشتم و فوراً به مشهد فرستادم که آن را بردند و بالای قبر فردوسی نصب کردند... بچه‌هایی که به آنجا می‌رفتند، چشمشان که به شهادت بنده می‌افتاد، لطف می‌کردند و می‌پذیرفتند...» این واقعه ثابت کرد که از نگاه ایشان، شاهنامه نه در تقابل با ارزش‌های الهی، بلکه دقیقاً در جهت آنهاست. ایشان با قاطعیت تأکید می‌کنند که لقب حکیم برای فردوسی یک تعارف نیست؛ بلکه ریشه در حکمت الهی و اسلامی او دارد که صد‌ها سال است بر تارک تاریخ ما می‌درخشد.

نگاه پسر مثل پدر

می‌توان صفحه‌های بسیاری از نگاه ژرف رهبر شهید انقلاب به شاهنامه و فردوسی نوشت؛ اما شاید زنده‌ترین گواه بر اهمیت این موضوع، پیامی باشد که امروز به مناسبت بزرگداشت فردوسی و روز پاسداشت زبان فارسی از سوی آیت‌الله مجتبی خامنه‌ای، رهبر انقلاب منتشر شد. نکته تأمل‌برانگیز اینجاست که این نگاه، ریشه‌ای عمیق در یک عقبه فکری دارد؛ نگاهی که از پدر به فرزند رسیده. رهبر انقلاب، همانند مشی پدر بزرگوارشان، در میانه نبرد فرهنگی و رسانه‌ای که در آن هستیم، برای حکیم فردوسی بزرگ و روز زبان فارسی پیامی صادر می‌کنند. این اقدام نشان‌دهنده آن است که زبان فارسی و چهره تابناکی، چون فردوسی، برای هویت ایرانی یک موضوع فرعی نیست، بلکه ستون خیمه‌ای است که باید در هر نسلی و توسط هر شخصی که دغدغه ایران را دارد، صیانت شود. این پیام در حقیقت یادآور همان غیرت و ایستادگی است که دهه‌ها پیش، از تخریب آرامگاه فردوسی جلوگیری کرد. نشان به آن نشان که اگر دیروز آن دست‌نوشته، طوس را از تندروی حفظ کرد، امروز نیز آیت‌الله سیدمجتبی خامنه‌ای با تأسی به مشی پدر بزرگوارشان، در روزگاری که دشمنان به ایران چشم طمع دوخته‌اند، با پیام خود درباره حکیم طوس به مردم یادآوری می‌کنند که فردوسی و حماسه‌اش همچنان زنده‌اند. ایشان نشان دادند که در میانه این جنگ و فشار‌های سخت، فردوسی صرفاً متعلق به تاریخ نیست، بلکه روح شاهنامه همچنان به ما کمک می‌کند تا از مرز‌های این وطن دفاع کنیم. این توجه و پیام‌ها، نه‌تنها زبان فارسی را در برابر شبیخون واژگان بیگانه و فراموشی تاریخی محافظت می‌کند، بلکه به ما یادآور می‌شود که در سخت‌ترین شرایط، این حکمت حماسی است که می‌تواند ملت را برای ایستادگی و صیانت از خاک ایران متحد نگاه دارد.

منبع: فرهیختگان-عاطفه جعفری