از یک کلیک تا باور آخرالزمانی؛ وقتی شبکه‌های اجتماعی برای ظهور تاریخ تعیین می‌کنند!

به گزارش مجله خبری نگار، تا همین چند سال پیش، پاسخ پرسش‌های مهدوی را باید در کتاب‌های معتبر جست‌و‌جو می‌کردی یا از عالمان دینی می‌پرسیدی؛ اما امروز کافی است چند کلمه درباره ظهور جست‌و‌جو کنی تا سیلی از کلیپ‌ها، پیش‌بینی‌ها و ادعا‌های رنگارنگ روی صفحه گوشی‌ات سرازیر شود. در این میان، تشخیص روایت معتبر از ادعای بی‌سند، زیر سایه تصاویر هیجان‌انگیز و تیتر‌های وسوسه‌کننده دشوارتر شده است؛ جایی که گاهی یک کلیک، آغاز مسیری از باور‌های نادرست می‌شود.

سیدمحمدحسین موحد در مقاله «دجال‌وارگی دیجیتال و رسانه» که در ۱۷ سپتامبر ۲۰۲۶ منتشر شده، به نقش الگوریتم‌های شبکه‌های اجتماعی در مهندسی توجه، تقویت رفتار کاربران و ایجاد چالش‌های شناختی برای انسان معاصر پرداخته است؛ مسئله‌ای که در حوزه باور‌های دینی نیز می‌تواند پیامد‌های جدی داشته باشد.

کاربری که یک‌بار روی کلیپی درباره «نشانه‌های ظهور» کلیک می‌کند، ممکن است خیلی زود با انبوهی از ویدئو‌های مشابه روبه‌رو شود؛ محتوا‌هایی که در آنها جذابیت بصری و هیجان، جای سند و استدلال را گرفته است.

سرعت در برابر انتظار

«انتظار» در فرهنگ شیعی صرفاً چشم‌دوختن به آینده نیست؛ مفهومی است که با صبر تاریخی، شناخت تکلیف و حرکت مسئولانه پیوند خورده است. در مقابل، منطق شبکه‌های اجتماعی بر سرعت، نتیجه فوری و دریافت پاسخ در کوتاه‌ترین زمان بنا شده است.

حجت‌الاسلام مهدی امیری، کارشناس امور دینی و مسوول دفتر نمایندگی ولی‌فقیه در ناحیه مقاومت سپاه شهرستان قلعه‌گنج، یکی از چالش‌های نسل امروز را تمایل به یافتن پاسخ‌های فوری و قطعی برای پرسش‌هایش می‌داند؛ درحالی‌که برخی موضوعات اعتقادی، از جمله مهدویت و ظهور، نیازمند شناخت عمیق، صبر و پرهیز از نتیجه‌گیری‌های شتاب‌زده‌اند.

نمونه روشن این مسئله، پرسش درباره زمان ظهور است. کاربری که در فضای مجازی می‌پرسد «ظهور چه زمانی اتفاق می‌افتد؟» ممکن است به‌جای مواجهه با اصل دینیِ نامعلوم بودن زمان ظهور و ضرورت عمل به تکلیف، با ده‌ها کلیپ روبه‌رو شود که برای ظهور تاریخ تعیین می‌کنند.

در برخی مطالب رسانه‌ای عربی از مفهومی با عنوان «متلازمة الاستعجال» یا «سندرم شتاب‌زدگی» سخن گفته شده است؛ تعبیری برای توصیف وضعیت فردی یا اجتماعی گرفتار عجله و نیاز به ارضای فوری خواسته‌ها، نه یک تشخیص پزشکی مستقل و تأییدشده. در چنین فضایی، حتی انتظار نیز ممکن است به مطالبه‌ای برای «نتیجه فوری» تبدیل شود.

دکان شیادان در بازار الگوریتم

فضای مجازی در کنار همه ظرفیت‌هایش، می‌تواند بستری برای فعالیت مدعیان دروغین مهدویت نیز باشد. در این میدان، ادعا ممکن است در چند دقیقه منتشر شود، هزاران بار دیده شود و پیش از آنکه فرصتی برای بررسی سند و منبع آن فراهم شود، به باور بخشی از مخاطبان راه پیدا کند.

حجت‌الاسلام امیری بر ضرورت نظارت خانواده‌ها بر فعالیت مجازی فرزندان و ارتقای سواد رسانه‌ای تأکید می‌کند؛ رویکردی که نشان می‌دهد مقابله با انحرافات اعتقادی در فضای جدید، تنها با پاسخ‌گویی سنتی ممکن نیست و مخاطب باید ابزار تشخیص محتوای معتبر از جعلی را نیز بیاموزد.

در فضای مجازی، صفحاتی با ادعای ارتباط با امام زمان (عج) یا ارتباط با شخصیتی مانند «سید یمانی» دیده می‌شوند؛ نمونه‌هایی که نشان می‌دهند چگونه یک مفهوم روایی می‌تواند از بستر علمی و اعتقادی خود جدا شود و به ابزاری برای جذب مخاطب تبدیل شود.

در این میان، یک اصل اساسی نباید فراموش شود؛ وجود نام یک شخصیت در روایات، به معنای امکان تطبیق هر فرد یا حادثه معاصر با آن شخصیت نیست. فاصله میان «روایت» و «تطبیق» همان نقطه‌ای است که می‌تواند به میدان سوءاستفاده مدعیان تبدیل شود.

وقتی ادعای دروغین، ابزار جذب دنبال‌کننده می‌شود

یکی از جلوه‌های نگران‌کننده سوءاستفاده از شبکه‌های اجتماعی، فعالیت افرادی است که با طرح ادعا‌های بی‌اساس درباره مهدویت، در پی جلب توجه و افزایش مخاطبان خود هستند.

در سپتامبر ۲۰۲۴، گزارش‌هایی از انتشار ویدئو‌هایی در تیک‌تاک منتشر شد که در آنها فردی خود را «مهدی منتظر» معرفی می‌کرد و از کاربران می‌خواست با لایک‌کردن مطالب و دنبال‌کردن صفحه‌اش، ادعای او را تأیید کنند.

گزارش‌هایی نیز درباره فردی در مصر منتشر شده است که با معرفی خود به‌عنوان «المهدی المنتظر»، از مخاطبان می‌خواست با تعامل بیشتر، به گسترش پیامش کمک کنند.

این نمونه‌ها، فارغ از میزان اعتبار هر گزارش، نشان می‌دهند که چگونه برخی افراد می‌توانند از باور عمیق مردم به امام زمان (عج) برای جلب توجه در فضای مجازی بهره‌برداری کنند؛ درحالی‌که ادعا‌های مربوط به مهدویت، نه با تعداد دنبال‌کنندگان و میزان بازدید، بلکه با معیار‌های معتبر دینی و مستندات قابل بررسی سنجیده می‌شوند.

از کلیپ هیجان‌انگیز تا باور نادرست

یکی از خطر‌های انتشار بی‌ضابطه محتوای مهدوی، عادی‌شدن تطبیق‌های شتاب‌زده است؛ اینکه هر جنگ، بحران سیاسی، حادثه طبیعی یا تحول اجتماعی، بدون بررسی دقیق منابع، به نشانه‌ای قطعی از ظهور تعبیر شود.

چنین رویکردی نه‌تنها می‌تواند زمینه نگرانی و سردرگمی مخاطبان را فراهم کند، بلکه با تکرار پیش‌بینی‌های بی‌پایه و محقق‌نشدن آنها، اعتماد عمومی به مباحث معتبر مهدوی را نیز خدشه‌دار می‌کند. نشانه‌های ظهور موضوعی اعتقادی است که بررسی آن به شناخت منابع، توجه به اعتبار روایات و پرهیز از تطبیق‌های خودسرانه نیاز دارد.

از سوی دیگر، تصویر، تدوین حرفه‌ای، موسیقی تأثیرگذار و بیان قاطع یک گوینده، به‌خودی‌خود دلیلی بر صحت ادعا نیست. حتی محتوایی که با آیات، روایات یا نقل‌قول‌هایی از عالمان دینی همراه شده، باید از نظر منبع و زمینه نقل بررسی شود؛ زیرا ممکن است عبارتی ناقص، روایتی ضعیف یا سخنی خارج از زمینه اصلی، به شکلی گمراه‌کننده عرضه شود.

سواد رسانه‌ای؛ سپر باور‌های مهدوی

در برابر این جریان، سواد رسانه‌ای یکی از ابزار‌های ضروری برای صیانت از باور‌های دینی است. پیش از بازنشر یک کلیپ یا پذیرفتن ادعایی درباره ظهور، باید پرسید: گوینده کیست؟ منبع سخن کجاست؟ آیا روایت نقل‌شده در منبع معتبر آمده است؟ آیا عالمان متخصص آن را تأیید کرده‌اند؟ و آیا میان متن روایت و تطبیق آن بر یک شخص یا حادثه معاصر، فاصله‌ای نادیده گرفته شده است؟

خانواده‌ها نیز در این مسیر نقش مهمی دارند؛ نه با ایجاد هراس از فضای مجازی، بلکه با گفت‌و‌گو درباره محتوای دیده‌شده، تشویق فرزندان به پرسشگری و آموزش این نکته که تعداد بازدید‌ها و دنبال‌کنندگان، معیار اعتبار یک ادعا نیست.

در کنار این اقدامات، حضور فعال کارشناسان دینی در فضای مجازی و ارائه پاسخ‌های مستند، روشن و متناسب با زبان نسل جوان می‌تواند از خالی‌ماندن میدان برای مدعیان و محتوای بی‌پایه جلوگیری کند. پاسخ‌گویی به پرسش‌های اعتقادی، اگر به‌موقع، مستند و قابل فهم باشد، قدرت تشخیص مخاطب را افزایش می‌دهد.

حرف آخر ...

باور به امام زمان (عج) برای شیعیان صرفاً یک موضوع رسانه‌ای یا دستاویزی برای جلب توجه نیست؛ اعتقادی ریشه‌دار است که با امید، عدالت‌خواهی و انتظار مسئولانه پیوند دارد. از همین رو، هر ادعای بی‌سند درباره ظهور، هر تطبیق شتاب‌زده و هر تلاش برای کسب شهرت از مسیر باور‌های مردم، نیازمند بررسی و نقد دقیق است.

در روزگاری که یک ویدئو می‌تواند در چند دقیقه هزاران بار بازنشر شود، صیانت از باور مهدوی بیش از همیشه به دقت، آگاهی و مراجعه به منابع معتبر نیاز دارد. قرار نیست هر کلیپ، حقیقتی تازه درباره ظهور آشکار کند؛ گاهی مهم‌ترین وظیفه مخاطب این است که پیش از باورکردن و بازنشر، مکث کند، بپرسد و سند بخواهد.