حل مسئله ستون دانشگاه پساجنگ

به گزارش مجله خبری نگار، در سال‌های اخیر، بازاندیشی در شیوه‌های ارزیابی علمی و جهت‌گیری پژوهش‌های دانشگاهی، به‌ویژه حرکت از «مقاله محوری» به سمت «مسئله‌محوری» به یکی از بحث‌های جدی در فضای آموزش عالی کشور تبدیل شده است. رویکردی که در کنار تأکید بر نقش اجتماعی دانشگاه، بر ضرورت ارتباط بیشتر پژوهش‌ها با نیاز‌های واقعی جامعه و صنعت و همچنین تقویت جایگاه دانشگاه در حل مسائل کشور در دوران پساجنگ نیز تأکید دارد. این موضوع بهانه‌ای شد تا زمینه‌های تغییر رویکرد دانشگاه‌ها به سمت حل مسائل و چالش‌ها در فضای فعلی کشور را با استادان سرآمد دانشگاه آزاد به گفت‌و‌گو بنشینیم که در ادامه سخنان آنان را از نظر می‌گذرانید.

اصلاح قوانین، لازمه حمایت از محققان در رویکرد حل مسئله است

سید مرتضی سیفتی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد و سرآمد آموزشی در جهت‌گیری الهی فرهنگی در تدریس دروس تخصصی، دانشیار رشته ژنتیک این واحد دانشگاهی است.

او در گفت‌و‌گویی با بیان اینکه در چند سال اخیر به‌تدریج به این نتیجه رسیدیم که بسیاری از این مقالات ممکن است در داخل کشور کاربرد چندانی نداشته باشند، تصریح کرد: «بسیاری از استادان معتقد بودند که با استفاده از هزینه‌ها و بودجه‌های کشور به تولید علم می‌پردازند، اما در بسیاری از موارد نتایج این تحقیقات در داخل کشور مورداستفاده قرار نمی‌گیرد.»

سیفتی در ادامه تأکید کرد: «در سال‌های اخیر تأکید بر این بوده است که مقالات و پژوهش‌هایی انجام شود که بتواند مشکلات کشور را حل کند. در برخی موارد استادانی داشتیم که فعالیت‌های بسیار خوبی انجام می‌دادند، اما به دلیل آنکه امکان چاپ مقاله در مجلات خارجی فراهم نمی‌شد، تلاش‌های آنان به‌درستی دیده نمی‌شد. رویکردی که اکنون در حال شکل‌گیری است، حرکت تدریجی به سمت انتشار مقالات در مجلات داخلی یا انجام فعالیت‌هایی است که نتیجه عملی و فناورانه داشته باشد و به نظر من این تغییری است که باید سال‌ها پیش اتفاق می‌افتاد.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد یزد درباره تفاوت پژوهش‌های سنتی با رویکرد مسئله‌محور گفت: «در گذشته موضوعی انتخاب می‌شد که لزوماً با مهم‌ترین نیاز‌های کشور ارتباط نداشت، اما امروز باید به سمت حوزه‌هایی حرکت کنیم که کشور در آنها نیاز اساسی دارد. در حوزه‌هایی مانند درمان‌های پزشکی اکنون در منطقه حرف‌های زیادی برای گفتن داریم و این موفقیت نتیجه تمرکز بر نیاز‌های اصلی کشور و حل آنها به‌جای تأکید صرف بر چاپ مقاله است.»

سیفتی در ادامه در پاسخ به این سؤال که لازمه حرکت دانشگاه‌ها در دوره پساجنگ به سمت مسئله‌محوری چیست اظهار کرد: «برای‌آنکه این رویکرد به یکی از ارکان اصلی دانشگاه تبدیل شود، لازم است بروکراسی‌هایی که دست محققان و فناوران را بسته است کاهش یابد، قوانین اصلاح شود، کار‌های مهم تعریف شود و حمایت‌های لازم برای رسیدن به نتیجه فراهم شود. اگر قوانین در این حوزه اصلاح شود، می‌تواند بسیار کارساز و کمک‌کننده باشد.»

سیفتی در خصوص نقش استادان برای حل مسائل کشور گفت: «یکی از بخش‌های مهم، فراهم‌کردن آزمایشگاه‌ها و امکانات پژوهشی برای استادان است. در برخی موارد امکانات وجود دارد، اما دسترسی همه استادان به این امکانات به‌راحتی امکان‌پذیر نیست. باید شرایطی فراهم شود که امکانات پژوهشی و فناورانه در دسترس استادان قرار گیرد تا بتوانند با همکاری دانشجویان تحصیلات تکمیلی تیم‌سازی کنند. یکی از دیدگاه‌هایی که همواره مطرح می‌کنم این است که در حوزه تحصیلات تکمیلی باید به سمت نیاز‌های داخلی حرکت کنیم و به دانشجویان آموزش دهیم که چگونه از پتنت‌های خارجی برای توسعه تولید داخل استفاده کنند.»

لزوم تعامل با صنعت در حرکت به سمت حل مسائل واقعی

زهرا انجم شعاع، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان و سرآمد آموزشی در جهت‌گیری الهی فرهنگی در تدریس دروس تخصصی، با تأکید بر ضرورت عبور از کمیت‌گرایی در تولید مقاله، گفت: «مسئله‌محوری در واقع به این معناست که مشکلات جامعه و مسائلی را که امروز در جامعه وجود دارد، شناسایی کنیم. تحقیقات میدانی انجام دهیم، وارد میدان شویم و در نهایت مشکلی از جامعه حل شود.»

او اضافه کرد: «اگر خروجی رساله‌های دکتری یا پژوهش‌هایی که استادان انجام می‌دهند، کاربرد عملی نداشته باشد و نتواند مسئله‌ای را برطرف کند، طبیعتاً در قفسه‌ها باقی می‌ماند و بدون استفاده خواهد ماند. در این مسیر باید ارتباط دانشگاه و صنعت تقویت شود تا پژوهش‌ها به سمت حل مسائل واقعی جامعه حرکت کنند.»

انجم شعاع با تأکید بر این که مسئله‌محوری به معنای کم‌اهمیت شدن مقاله علمی نیست توضیح داد: «مسئله‌محوری کارکرد مقاله را تغییر می‌دهد و چه‌بسا اهمیت آن را بیشتر نیز می‌کند. زمانی که ما مسئله‌ای از جامعه، صنعت یا هر حوزه دیگری را شناسایی و برای حل آن تلاش می‌کنیم، ارزش و اهمیت پژوهش و مقاله نیز افزایش می‌یابد.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کرمان در ادامه تصریح کرد: «طرح جهت‌گیری الهی فرهنگی که در دانشگاه‌ها در حال اجراست، موضوعی بسیار جدی است و می‌تواند بسیاری از تصمیم‌ها و پژوهش‌های ما را متحول کند. در این رویکرد، تنها به سود کوتاه‌مدت یا رشد ظاهری سازمان توجه نمی‌شود، بلکه این پرسش مطرح است که آیا تصمیمات ما کرامت انسان را ارتقا می‌دهد یا تضعیف می‌کند، امید ایجاد می‌کند یا اضطراب و به فرهنگ جامعه کمک می‌کند یا آن را فرسوده می‌سازد.»

انجم شعاع در پاسخ به این سؤال که لازمه تحقق مسئله‌محوری به‌عنوان یکی از پایه‌های رویکرد جدید دانشگاه آزاد اسلامی در دوران پساجنگ چیست اظهار کرد: «استادان باید همگام با فناوری‌های روز حرکت کنند و از طریق کمیته‌ها و جلسات مشترک، تعامل و همکاری بیشتری با یکدیگر داشته باشند. در شرایط پس از جنگ، لازم است اعضای خانواده بزرگ دانشگاه آزاد اسلامی با انجام آسیب‌شناسی دقیق و کار تیمی، در کنار یکدیگر قرار گیرند و برای شناسایی و حل مسائل اساسی کشور به‌صورت مشترک اقدام کنند.»

تحقق رویکرد حل مسئله در گروی تأمین امکانات آزمایشگاهی است

سعید دانشمند، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان و سرآمد آموزشی و نوآوری، با اشاره به سخنان دکتر رنجبر مبنی بر حرکت دانشگاه‌ها به سمت حل مسئله گفت: «دانشگاه ۲ وظیفه اصلی دارد؛ یکی آموزش بهتر و تربیت نیرو‌های متخصص و دیگری ایجاد مرجعیت علمی. اما الان مسیر به سمت پژوهش‌های کاربردی حرکت کرده است. اگر بررسی بکنید در ۱۰ سال اخیر دانشگاه‌ها یک وظیفه اصلی داشتند؛ یکی ارتقای آموزش و دیگری تربیت نیروی متخصص. اما در شرایط فعلی، حرکت به سمت پژوهش‌های کاربردی است. اگر در کشور نگاه کنیم، می‌بینیم که نیاز‌های صنعتی بسیار زیادی وجود دارد و در دانشگاه آزاد اسلامی نیز کارگاه‌ها و آزمایشگاه‌های متعددی داریم که می‌توانیم از آنها برای رسیدن به پژوهش‌های کاربردی استفاده کنیم و این مسیر را از مرجعیت علمی به سمت کاربردی شدن هدایت کنیم.»

او در ادامه اضافه کرد: «این هدف اصلی در کشور‌هایی است که پیشرفت‌های خوبی داشته‌اند؛ یعنی تقویت ارتباط صنعت و دانشگاه. تفاوت پژوهش‌های کاربردی با پژوهش‌های سنتی در این است که در پژوهش‌های کاربردی، هدف نهایی حل مسئله و کاربردی‌بودن نتایج است، درحالی‌که در مدل‌های سنتی این موضوع کمتر دیده می‌شود.»

دانشمند در ادامه خاطرنشان کرد: «اگر بتوانیم مرجعیت علمی را به پژوهش‌های کاربردی متصل کنیم، نقش بسیار کلیدی برای کشور ایجاد خواهد شد. استاد دانشگاه در مدل جدید باید هم آموزش دهد، هم نیروی متخصص تربیت کند و هم در پروژه‌های صنعتی نقش داشته باشد. همچنین استاد باید در پروژه‌های تقاضامحور، پروژه‌های منطقه‌ای و ملی و طراحی برنامه‌های علمی و کاربردی برای دانشجویان مشارکت داشته باشد.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان خاطرنشان کرد: «حل مسئله می‌تواند یکی از پایه‌های رویکرد جدید دانشگاه در دوران پساجنگ باشد و تحقق آن نیازمند فراهم‌شدن امکانات آزمایشگاهی و صنعتی است. در حال حاضر دانشگاه آزاد اسلامی در این زمینه اقدامات مؤثری انجام داده و ریاست دانشگاه نیز در توسعه این زیرساخت‌ها نقش داشته است.»

اصلاح فرایند آموزش و ارزیابی، پیش‌نیاز پژوهش واقعی است

مریم تقوایی یزدی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری و سرآمد آموزشی در حوزه علوم تربیتی است که روز گذشته به‌عنوان یکی از استادان برتر مورد تقدیر قرار گرفت. او در ابتدای این گفت‌و‌گو اظهار کرد که مقاله‌نویسی بخشی از نظام آموزشی و پژوهشی است و دانشجویان باید در فرایند تحصیلات تکمیلی آن را بیاموزند و توان تولید و انتشار مقاله را کسب کنند.

تقوایی یزدی با بیان این که مقاله‌نویسی لازمه نظام آموزشی و بخشی از فعالیت پژوهشی است تأکید کرد: «باید در مسیر تحصیلات تکمیلی هم آموزش داده شود و هم دانشجویان توان استخراج و چاپ مقاله را پیدا کنند. اهمیت موضوعی که در سال‌های اخیر، از جمله با تأکید دکتر رنجبر مطرح شده، این است که یادگیری دانشجویان باید به سمت یادگیری معنادارتر حرکت کند، زیرا در مقاطع تحصیلات تکمیلی، به‌ویژه دکترا، برخی دانشجویان به‌جای انجام مستقیم پژوهش و تفکر علمی، به مراکزی مراجعه می‌کنند که انجام مقاله و تحقیق را برای آنها انجام می‌دهند و این موضوع می‌تواند فرایند یادگیری را دچار آسیب کند.»

او اضافه کرد: «به همین دلیل پیشنهاد می‌شود با بازنگری در واحد‌های درسی مرتبط با پژوهش، فرایند آموزش و ارزیابی اصلاح شود تا دانشجویان به‌صورت واقعی درگیر پژوهش شوند.»

او در خصوص موضوع مسئله‌محوری در دانشگاه پساجنگ توضیح داد: «بنده شخصاً تجربه انجام طرح‌های پژوهشی مسئله‌محور در سازمان‌ها و شرکت‌های مختلف را داشته‌ام و این تجربه نشان داده که پژوهش واقعی زمانی شکل می‌گیرد که مسئله واقعی وجود داشته باشد. این موضوع باید به یک فرهنگ تبدیل شود و استاد به‌عنوان الگو و سرمشق در این مسیر نقش اساسی دارد تا دانشجو بتواند از طریق مشاهده و تعامل، این نگاه را یاد بگیرد.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ساری در ادامه خاطرنشان کرد: «در این چهارچوب، دانشجویان باید یاد بگیرند که حل مسئله یک فرایند علمی است و نیاز به آموزش، تمرین و تجربه دارد و این موضوع باید در ساختار دروس دانشگاهی گنجانده شود. برای عملیاتی‌شدن این رویکرد، ایجاد انگیزه و رغبت در دانشجویان ضروری است و این وظیفه تا حد زیادی بر عهده استادان و کارگاه‌های آموزشی است.»

تقوایی یزدی با بیان این که تأکید من بر ارجحیت کیفیت بر کمیت است خاطرنشان کرد: «در شرایطی که آموزش‌ها به‌صورت مجازی برگزار می‌شود، حفظ کیفیت آموزش اهمیت بیشتری پیدا کرده است. در نظام آموزشی باید برنامه‌ریزی به‌گونه‌ای باشد که حتی در کلاس‌های مجازی نیز کیفیت آموزش در سطح کلاس حضوری حفظ شود و این موضوع بسیار اهمیت دارد. نقش استاد در این میان بسیار مهم است و ایجاد انگیزه و رغبت در استادان نیز از طریق حمایت‌ها، تقدیر‌ها و برنامه‌های تشویقی می‌تواند به بهبود نظام آموزشی کمک کند.»

مقاله مهم است؛ اما نباید رکن اصلی ارتقا باشد

داوود ثنایی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم پزشکی، متخصص بیماری‌های داخلی و معاون آموزشی بیمارستان فرهیختگان است که امروز در مراسم بزرگداشت مقام استاد و سرآمدان آموزشی دانشگاه آزاد اسلامی به‌عنوان یکی از استادان برتر و سرآمد آموزشی دانشگاه در مسئولیت‌پذیری اجتماعی و دفاع میهنی مورد تقدیر قرار گرفت. او از جمله استادان برجسته حوزه علوم پزشکی است که سال‌ها در زمینه آموزش دانشجویان پزشکی، ارائه خدمات درمانی و ارتقای آموزش بالینی فعالیت داشته است.

ثنایی، با اشاره به رویکرد جدید در نظام ارزیابی و آسیب‌شناسی بحث مقاله‌محوری گفت: «باتوجه‌به شرایط کنونی بین‌المللی، دشواری‌های موجود در مسیر چاپ مقالات علمی از سوی پژوهشگران کشور و همچنین پولی‌شدن انتشار بسیاری از مقالات، استمرار تأکید صرف بر مقاله‌نویسی با محدودیت‌ها و چالش‌های جدی همراه شده است.»

او بیان کرد: «در حوزه علوم پزشکی، بخش عمده فعالیت اعضای هیئت‌علمی در بیمارستان و بر بالین بیماران متمرکز است و مسئولیت اصلی آنان ارائه خدمات درمانی و آموزش دانشجویان پزشکی است. در چنین شرایطی اختصاص زمان کافی برای پژوهش و مقاله‌نویسی بسیار دشوار است و این فرایند زمان قابل‌توجهی از اعضای هیئت‌علمی می‌گیرد و آنان را از مأموریت اصلی خود، یعنی آموزش فراگیران و انتقال مهارت‌های بالینی، دور می‌کند.»

ثنایی تأکید کرد: «مقاله‌نویسی و انتشار مقالات علمی همچنان دارای اهمیت است و باید در نظام ارتقا موردتوجه قرار گیرد، اما مقاله نباید به‌عنوان رکن اصلی و شرط اساسی ارتقای اعضای هیئت‌علمی، به‌ویژه در حوزه علوم پزشکی، در نظر گرفته شود.»

او در تشریح روش‌های جایگزین برای ارزیابی و ارتقای اعضای هیئت‌علمی گفت: «جای تمرکز صرف بر تولید مقالات علمی، می‌توان شاخص‌هایی همچون حضور مؤثر استادان در بالین بیماران، کیفیت آموزش بالینی، میزان رضایت دانشجویان، سخنرانی در کنفرانس‌های داخلی و بین‌المللی، حضور در گردهمایی‌های علمی و میزان فعالیت آنان در حوزه آموزش را مبنای ارزیابی قرار داد.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم پزشکی با اشاره به شرایط کنونی کشور و ضرورت اتخاذ رویکرد‌های جدید در نظام آموزش عالی اظهار کرد: «مسئله‌محوری یکی از پایه‌های اساسی رویکرد جدید دانشگاه آزاد اسلامی به شمار می‌رود. تحقق این رویکرد مستلزم تقویت مهارت‌های دانشجویان و گسترش ارتباط مؤثر آنان با استادان است تا بتوانند در مواجهه با مسائل مختلف، قدرت تصمیم‌گیری و توانایی حل مسئله را کسب کنند.»

او درباره راهکار‌های تقویت مهارت‌های دانشگاهی تصریح کرد: «حضور مستمر دانشجویان در بالین بیماران، تشویق آنان به مشارکت در فعالیت‌های بالینی، ارتقای کیفیت آموزش‌های عملی و فراهم‌کردن فرصت‌های بیشتر برای تجربه مستقیم در محیط‌های درمانی، از مهم‌ترین عوامل مؤثر در این زمینه است.»

ثنایی نقش استاد را در این فرایند تعیین‌کننده دانست و خاطرنشان کرد: «اگر استاد از مهارت بالینی مناسب برخوردار نباشد، فرصت کافی برای حضور در کنار دانشجویان نداشته باشد و ارتباط مؤثری با آنان برقرار نکند، فرایند مسئله‌سازی و حل مسئله با چالش‌های جدی مواجه خواهد شد.»

تعریف گرنت‌های ویژه، مسئله‌محوری را تقویت می‌کند

پزشکی و عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد یکی از استادانی است که در مراسم روز استاد به‌عنوان استاد سرآمد آموزشی و حل مسئله، مورد تقدیر قرار گرفت.

او با اشاره به موضوع مقاله‌محوری اظهار کرد: «در سال‌های گذشته، به دلیل نیاز کشور به ارتقای جایگاه علمی در رتبه‌بندی‌های بین‌المللی، گرایشی در میان اعضای هیئت‌علمی شکل گرفت تا پژوهش‌ها به تولید مقالات معتبر منجر شود. اگرچه این روند موجب افزایش تولیدات علمی شد، اما لزوماً به معنای حل مسائل واقعی جامعه نبود.»

او بیان کرد: «بسیاری از پژوهش‌های علمی در جهان ممکن است بر مسائل کشور‌های دیگر یا موضوعات زیربنایی متمرکز باشند؛ موضوعاتی که فاصله‌ای با مسائل عملی و روز جامعه دارند. به‌تدریج مشخص شد که با وجود ارتقای رتبه علمی دانشگاه‌ها و بالارفتن رتبه دانشگاه در حوزه مقاله، فارغ‌التحصیلان در بسیاری موارد توانایی کافی برای حل مسائل واقعی صنعت را ندارند و صنایع نیز ارتباط مؤثری با مقالات صرفاً علمی برقرار نمی‌کنند.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد مشهد اضافه کرد: «در نتیجه این تجربه، رویکرد پژوهشی به سمت مسئله‌محوری تغییر کرده است؛ به‌گونه‌ای که پژوهشگر ابتدا بر حل یک مسئله واقعی تمرکز می‌کند و در جریان این مسیر، تولید مقاله به‌عنوان خروجی جانبی و طبیعی پژوهش شکل می‌گیرد، نه هدف اصلی آن.»

کبروی در پاسخ به این سؤال که مسئله‌محوری می‌تواند یکی از پایه‌های رویکرد جدید دانشگاه ایرانی در پساجنگ باشد، لازمه تحقق این رویکرد چیست، توضیح داد: «تحقق رویکرد مسئله‌محور نیازمند دو عامل اساسی است. نخست، انگیزه درونی اعضای هیئت‌علمی و اینکه تلاش علمی را به‌عنوان یک رسالت انسانی نگاه کنند. نکته دوم، حمایت‌های دانشگاه به لحاظ مادی و اجرایی است که ایجاد انگیزه کند. بااین‌حال، تجربه شخصی من نشان می‌دهد که اعتقاد درونی اعضای هیئت‌علمی نقش تعیین‌کننده‌ای در پیشبرد این رویکرد دارد و باید با مشوق‌های لازم همراه شود.»

او بیان کرد: «در دانشگاه آزاد اسلامی برخی گرنت‌ها به‌صورت هدفمند برای حمایت از فعالیت‌های مسئله‌محور اختصاص داده می‌شود. خوشبختانه رویکرد‌های جدیدی که در معاونت پژوهشی شکل‌گرفته، فضای حمایتی را گسترش داده و این مجموعه اقدامات کاملاً در جهت حمایت از طرح‌های درون‌دانشگاهی و تسهیل ارتباط دانشگاه با بیرون دانشگاه حرکت می‌کند.»

کبروی در پایان گفت: «بااین‌وجود، اگر این حمایت‌ها تقویت شود، به‌ویژه از طریق تعریف گرنت‌های ویژه برای فعالیت‌های خاص و شاخص، می‌تواند اثرگذاری بیشتری داشته باشد. همچنین ایجاد حساب‌های اختصاصی در مراکز تحقیقاتی و افزایش استقلال این مراکز از ساختار دانشگاه می‌تواند به بهبود عملکرد پژوهشی کمک کند.»

استاد دانشگاه در عصر هوش مصنوعی باید حل مسئله را آموزش دهد

عبدالمجید موسوی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین و سرآمد آموزشی در حوزه کارآفرینی و تولید است که چاپ مقاله را به‌خودی‌خود امر بدی نمی‌داند؛ اما معتقد است، مسئله اصلی در نحوه استفاده از آن در نظام آموزشی و پژوهشی کشور است.

او در ابتدای سخنان خود گفت: «من یک مسئله‌ای را خیلی سال‌هاست در دانشگاه همیشه با همکاران مطرح می‌کنم و به آن اعتقاد قلبی دارم و آن هم در خصوص مقالاتی است که برای مجلات خارج از کشور ارسال می‌شود. وقتی مقاله در اولویت‌های پژوهشی ما نیست، درحالی‌که بالاترین امتیاز برای دفاع دانشجوی دکترا و ارتقای استادان همان مقاله از خارج از کشور است، این مسئله یک چالش ایجاد می‌کند.» او اضافه کرد: «این وضعیت باعث می‌شود استاد دانشگاه مجبور شود موضوعات پایان‌نامه دانشجو را طوری انتخاب کند که در اولویت پژوهشی مجلات خارجی باشد، یعنی عملاً با هزینه دانشجو و هزینه کشور تحقیقاتی انجام می‌دهیم که در واقع اولویت پژوهشی کشور دیگر است.

این تحقیقات شاید به درد ما هم بخورد، اما اولویت آن با کشور دیگر است و این یک معضل بزرگ برای کشور ماست که وقت و انرژی استاد و دانشجو صرف موضوعاتی می‌شود که در اولویت داخلی نیست. علت این موضوع این نیست که کسی مقصر باشد، بلکه ساختار ارتقا این‌گونه طراحی شده که استاد برای گرفتن امتیاز مجبور می‌شود به سمت موضوعاتی برود که پذیرش راحت‌تری در مجلات خارجی دارند.» موسوی تأکید کرد: «در حال حاضر دانشگاه آزاد اسلامی سامانه‌ای دارد که در دوره مدیریت شهید طهرانچی فعال شد و با عنوان «سامانه پایش آزاد» و «برنامه علمی» شناخته می‌شود.

این برنامه علمی با هدف استخراج چالش‌های کشور طراحی شده و به دانشجو امکان می‌دهد بر اساس این چالش‌ها موضوع پژوهشی خود را انتخاب کند. یکی از راهکار‌ها این است که موضوعی که دانشجو و استاد انتخاب می‌کنند، در قالب بررسی و حل یک مسئله واقعی باشد و برای استاد در فرایند ارتقا امتیاز در نظر گرفته شود و در مقابل برای دانشجو الزام به تولید مقاله وجود نداشته باشد.» عضو هیئت‌علمی واحد ورامین در ادامه خاطرنشان کرد: «ازسوی‌دیگر، یکی از مهم‌ترین مسائل کشور تغییر نظام‌های آموزشی است، زیرا مدل‌های سنتی آموزش که مبتنی بر کتاب و جزوه بودند، دیگر پاسخگوی نیاز‌های امروز نیستند. در شرایط فعلی با گسترش هوش مصنوعی، دانشجو می‌تواند با یک جست‌وجوی ساده به بخش زیادی از پاسخ‌ها دست پیدا کند و حتی در انجام پروژه‌ها و پایان‌نامه‌ها نیز از این ابزار‌ها استفاده کند، به‌گونه‌ای که تولید محتوای متنی دیگر مانند گذشته دشوار نیست. در این شرایط نقش استاد از انتقال صرف دانش به نقش مهارتی تغییریافته است و استاد باید به دانشجو شیوه طرح سؤال و حل مسئله را آموزش دهد.» او گفت: «بنابراین نظام آموزشی باید از آموزش کتاب‌محور و متن‌محور به سمت آموزش‌های مهارتی و فنی حرکت کند تا خلأ‌های موجود در این حوزه به‌تدریج برطرف شود.»

اولویت یافتن حل مسئله به کاربردی‌شدن آموزش منجر می‌شود

رضا شاهی، عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی رشته آمار واحد تبریز و سرآمد آموزشی در جهت‌گیری الهی فرهنگی در تدریس دروس تخصصی است. او در ابتدای سخنان خود گفت: «بحث مقاله بسیار خوب است و مقاله یک اثر علمی است که در ژورنال‌های معتبر چاپ می‌شود و سایر پژوهشگران از آن استفاده می‌کنند. اصرار بر مقاله در کشور ما باعث شده است که بسیاری از افراد به سراغ راه‌های انحرافی بروند. در برخی موارد دانشجو خود مقاله را نمی‌نویسد، بلکه افرادی دیگر آن را تهیه می‌کنند و دانشجو با همان مقاله از رساله خود دفاع می‌کند و مدرک دکتری می‌گیرد، درحالی‌که عملاً خروجی مؤثری ایجاد نشده است.»

او تأکید کرد: «اگر این اجبار حذف شود و استاد واقعاً بر کار دانشجو نظارت کند تا وی اثری مفید برای جامعه ارائه دهد و سپس فارغ‌التحصیل شود، به‌شرط آنکه در این مسیر نظارت کافی وجود داشته باشد و این موضوع نیز دچار آسیب نشود، به نظر من ایده بسیار خوبی خواهد بود. پژوهش‌های حل مسئله با پژوهش‌های سنتی تفاوت اساسی دارند، زیرا به‌تدریج دغدغه‌های جامعه تغییر می‌کند و علوم نیز از حالت صرفاً نظری به سمت کاربردی شدن حرکت می‌کنند. هنگامی که حل مسئله به‌عنوان یک دغدغه ملی مطرح می‌شود، استاد ناگزیر می‌شود دانش خود را کاربردی کند، مطالب جدید ارائه دهد، از چهارچوب کتاب فراتر برود و وارد متن جامعه شود و این در نهایت به نفع جامعه خواهد بود.»

عضو هیئت‌علمی دانشگاه آزاد اسلامی رشته آمار واحد تبریز در پاسخ به این سؤال که برای‌آنکه استادان بتوانند به سمت حل مسئله حرکت کنند، مشوق‌هایی لازم است توضیح داد: «استادی که در تأمین نیاز‌های اولیه زندگی خود با مشکلات معیشتی مواجه است، نمی‌تواند با تمرکز کافی به انجام کار‌های نو و حل مسائل جامعه بپردازد. به نظر من نخستین مسئله، موضوع معیشت است و پس از آن نیز نوع حکمرانی اهمیت دارد. در شرایط کنونی، اگر از ساختار سلسله‌مراتبی به سمت حکمرانی شبکه‌ای حرکت کنیم، بسیاری از مشکلات از طریق میان‌بر‌ها حل خواهد شد، بوروکراسی‌های اداری کاهش می‌یابد و سریع‌تر به مسئله اصلی خواهیم رسید. در چنین شرایطی، استادان می‌توانند با استفاده از دانش و تخصص خود، مسائل اصلی کشور را شناسایی و حل کنند.»

منبع: فرهیختگان-سارا طاهری