چرا نبض اقتصاد دنیا در خلیج‌فارس است؟

به گزارش مجله خبری نگار، این روز‌ها مردم در اغلب نقاط جهان نام خلیج فارس و تنگه هرمز را مدام از رسانه‌ها می‌شنوند و روزانه در زندگی شخصی خود آن را حس می‌کنند. بالا رفتن لحظه‌ای قیمت‌های نفت، گاز، بنزین و گازوئیل، قیمت بلیت‌های هواپیما (به‌خاطر سوخت جت)، قیمت‌های مواد غذایی (به واسطه قیمت کود‌های شیمیایی) و افزایش قیمت طیف گسترده‌ای از لوازم مرتبط با حوزه شیمیایی و پتروشیمی (همچون وسایل دندانپزشکی، اسباب‌بازی، لوازم جانبی تلفن و الکترونیک، پلاستیک و فریزر، شوینده‌ها، انواع نوشیدنی‌ها (به‌خاطر افزایش قیمت بطری)، شامپو) و صد‌ها اقلام دیگر، دقیقاً نقطه اتصال ذهن جهانیان با موضوع مهم و استراتژیکی به نام خلیج فارس و تنگه هرمز است. در گزارش پیش رو به اهمیت خلیج فارس در معادلات اقتصادی جهان پرداخته شده است. قبل از اینکه به این موضوع پرداخته شود، لازم است به مقدمه‌ای اشاره شود. اهمیت خلیج فارس را به‌خوبی می‌توان در روند‌های تاریخی جهان مشاهده کرد. این منطقه نماد مقاومت تاریخی ملت ایران از دوره‌های تاریخی ازجمله نماد پیروزی ایرانیان بر استعمار پرتغالی‌ها و هلندی‌ها و انگلیسی‌ها و سرانجام نماد مقاومت ایرانیان در جنگ ۴۰ روزه در برابر آمریکایی‌ها و صهیونیست‌ها است. در حال حاضر سهم خلیج فارس از صادرات جهان بیش از ۱۲۰۰ میلیارد دلار و از تولید ناخالص جهان بیش از ۳ هزار میلیارد دلار است. در نگاه اول اعداد مذکور در مقابل حجم عظیم تجارت جهانی شاید ناچیز به نظر برسد. اما همان‌طور که در ادامه به آن اشاره می‌شود، اهمیت خلیج فارس در حجم اقتصاد و تجارتش نیست، بلکه این منطقه با تولید حدود ۳۰ درصد از نفت جهان و ارسال روزانه بیش از ۲۰ میلیون نفت و فراورده‌های نفتی و سهم ۲۰ درصدی از صادرات گاز جهان، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان است که این روز‌ها با بسته شدن تنگه هرمز، توانسته همه معادلات اقتصاد جهانی را به هم بریزد.

سهم ۳۳ درصدی در تولید نفت جهان

بر اساس گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی، خلیج‌فارس با ذخایر کم‌هزینه و با عمر طولانی (حدود ۴۸ تا ۵۲ درصد از ذخایر نفت اثبات‌شده) و تولید متغیر (حدود ۳۰ تا ۳۳ درصد از عرضه نفت خام) و با در اختیار داشتن بخش عمده‌ای از ظرفیت مازاد جهان و کنترل گلوگاه‌های دریایی کلیدی، نقش مهمی در بازار نفت جهانی ایفا می‌کند. بر اساس این گزارش، صادرات نفت خام دریایی حدود ۲۰ تا ۲۲ میلیون بشکه در روز، عمدتاً به آسیا با شاخص‌های نفت ترش است. در این منطقه حدود ۱۱ تا ۱۳ میلیون بشکه در روز تقطیر با تبدیل عمیق (هیدروکراکینگ، ارتقای پسماند) و ادغام فزاینده تبدیل نفت خام به مواد شیمیایی صورت می‌گیرد.

این منطقه با حدود یک‌سوم عرضه جهانی و بیشترین ظرفیت مازاد، تغییرات سیاستی در منطقه، قیمت نهایی، نوسانات و چرخه‌های موجودی را تعیین می‌کند. هزینه‌های پایین استخراج و بهره‌وری بالای چاه، پایین‌ترین نقطه منحنی هزینه جهانی را تثبیت می‌کنند و در دوران رکود، بشکه‌های پرهزینه‌تر را از میدان به در می‌کنند.

طیف گسترده‌ای از گرید‌های ترش متوسط-سنگین که با معیار‌های منطقه‌ای قیمت‌گذاری شده‌اند، از فعالیت‌های پالایشگاه‌های آسیایی و اختلاف قیمت ترش-شیرین پشتیبانی می‌کنند. همچنین صادرات نفت، کسری بودجه‌های مالی و سرمایه‌گذاری‌های دولتی را تأمین می‌کند و ثبات بلندمدت بالادستی و برنامه‌های ظرفیت ضدچرخه‌ای را تقویت می‌کنند.

براساس برآورد‌های آژانس بین‌المللی انرژی سهم خلیج‌فارس از تولید نفت جهانی در سال گذشته بین ۳۱ تا ۳۳ درصد بوده و تا سال ۲۰۵۰ به ۴۰ درصد افزایش خواهد یافت و صادرات به آسیا بر جریان تجارت نفت و گاز غالب خواهد شد. آژانس بین‌المللی انرژی تخمین می‌زند تولید نفت خام خلیج‌فارس در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۰.۲ میلیون بشکه در روز از مجموع ۹۷.۵ میلیون بشکه در روز تولید جهانی باشد. در این گزارش آمده که تولید منطقه در سال ۲۰۳۵ به ۳۳.۶ میلیون بشکه در روز و در سال ۲۰۵۰ به کمی کمتر از ۴۴ میلیون بشکه در روز افزایش خواهد یافت که طبق محاسبات مؤسسه خبری-مطالعاتی AGBI، به ترتیب ۳۳ و ۴۰ درصد از تولید جهانی را تشکیل می‌دهد.

آژانس بین‌المللی انرژی تخمین می‌زند این افزایش تولید، خلیج‌فارس را قادر می‌سازد تا همچنان صادرکننده برتر نفت باقی بماند و در سال ۲۰۳۵، سه برابر بیشتر از آمریکای شمالی، دومین صادرکننده بزرگ، نفت صادر کند.

طبق گزارش AGBI، تولید گاز طبیعی خاورمیانه نیز از سال ۲۰۱۰ تا ۲۰۲۴ افزایش قابل توجهی یافته و در سال گذشته به ۷۱۷ میلیارد مترمکعب رسیده که ۱۷ درصد از تولید جهانی را تشکیل می‌دهد. این رقم در سال ۲۰۳۵ به ۱۰۹۲ میلیارد مترمکعب و در سال ۲۰۵۰ به ۱۳۹۳ میلیارد مترمکعب خواهد رسید. AGBI بر اساس پیش‌بینی‌های IEA محاسبه کرده که این سطوح تولید به ترتیب ۲۲ و ۲۵ درصد از تولید جهانی را تشکیل خواهد داد.

اقتصاد ۳ هزار میلیارد دلاری

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های خلیج‌فارس، سهم بالای آن از تأمین انرژی جهان است. این اغراق نیست که اگر بگوییم در دنیای پیش رو، خلیج‌فارس یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های استقرار تجهیزات و زیرساخت‌های هوش مصنوعی و فناوری‌های نوین خواهد بود و همچنین منابع انرژی ارزان آن، سوخت این فناوری‌ها در دیگر نقاط جهان خواهد بود. این موضوعی است که ایلان ماسک (Elon Musk) ثروتمندترین کارآفرین جهان با انتشار یک تصویر به ظاهر طنز، اما پر از معنا منتشر کرده است. ایلان ماسک در میان انبوه تحلیل‌های پیچیده درباره آینده اقتصاد جهانی، یک تصویر ساده منتشر کرد که توانست بحثی جدی را دوباره به مرکز توجه بازگرداند. آن هم، وابستگی عمیق اقتصاد مدرن به گلوگاه‌های ژئوپلیتیک بود. این تصویر با عنوان «برنامه استراتژیک بلندمدت» مجموعه‌ای از مفاهیم پیشرفته مانند هوش مصنوعی، تحلیل داده، شبکه‌های عصبی، رایانش ابری و چشم‌انداز ۲۰۴۰ را به‌صورت یک سازه پیچیده به تصویر می‌کشد؛ سازه‌ای که نماد اقتصاد آینده و فناوری‌های پیشرو است. اما نکته کلیدی در پایه این ساختار نهفته است؛ جایی که همه این لایه‌های پیچیده بر یک عامل بنیادین استوار شده‌اند، خلیج‌فارس و تنگه هرمز.

پیام این تصویر، فراتر از یک طنز ساده اینترنتی، بازتاب‌دهنده یک واقعیت مهم در اقتصاد جهانی است: با وجود پیشرفت‌های چشمگیر فناوری، زیرساخت‌های حیاتی همچنان به منابع انرژی و مسیر‌های انتقال آن وابسته‌اند. تنگه هرمز به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی جهان، نقشی تعیین‌کننده در انتقال نفت و گاز طبیعی ایفا می‌کند و هرگونه اختلال در آن می‌تواند پیامد‌هایی فوری بر قیمت انرژی، تورم و رشد اقتصادی در سطح جهانی داشته باشد.

این نگاه، یادآور آن است که حتی پیشرفته‌ترین صنایع از هوش مصنوعی گرفته تا زیرساخت‌های دیجیتال درنهایت بر پایه‌هایی سنتی‌تر همچون انرژی و امنیت زنجیره تأمین بنا شده‌اند. به بیان دیگر، آینده‌ای که با داده و الگوریتم تعریف می‌شود، همچنان به جغرافیا و ژئوپلیتیک گره خورده است.

بر اساس داده‌های سازمان تجارت جهانی (وب سایت trademap) در سال ۲۰۲۴ حجم صادرات کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس بیش از ۱۲۰۰ میلیارد دلار و حجم اقتصاد کشور‌های (تولید ناخالص داخلی) نیز بیش از ۳ هزار میلیارد دلار بوده است. در نگاه اول شاید این اعداد در مقابل اعداد درشت تجارت و تولید ناخالص داخلی کشور‌های جهان ناچیز به نظر برسد، اما خیلج‌فارس گوهر‌های نابی در دل خود دارد که بستن تنگه هرمز نشان داد این منطقه یکی از حساس‌ترین نقاط استراتژیک جهان در حوزه انرژی است که در ادامه به بخش‌هایی از آن اشاره می‌شود.

۲۰ میلیون بشکه نفت و فراورده

بر اساس گزارش‌های مختلف، خلیج‌فارس تقریباً و تنگه هرمز با پنج عضو سازمان کشور‌های صادرکننده نفت (اوپک) یعنی عربستان سعودی، ایران، عراق، کویت و امارات و همچنین دو تولیدکننده دیگر، قطر و عمان، هم‌مرز است. داده‌های مؤسسه کپلر از اهمیت تنگه هرمز به خوبی نشان می‌دهد خلیج‌فارس چه جایگاهی در اقتصاد جهانی دارد. بر اساس این داده‌ها، درمجموع ۲۵ درصد از کل تجارت جهانی نفت خامی عبوری از دریا، از طریق تنگه هرمز عبور می‌کند. طبق گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، در سال ۲۰۲۵، جریان نفت و محصولات نفتی از طریق این تنگه ۲۰ میلیون بشکه در روز یا معادل ۲۰ درصد از مصرف جهانی نفت بوده است. از رقم ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فراورده‌های نفتی، حدود ۱۵ میلیون بشکه مربوط به نفت خام و نزدیک به ۵ میلیون بشکه نیز مربوط به فراورد‌های نفتی بوده است.

در سال ۲۰۲۵، نزدیک به ۱۵ میلیون بشکه در روز نفت خام از تنگه هرمز عبور کرده که بیشتر این صادرات به مقصد آسیا بود. چین و هند روی هم رفته ۴۴ درصد از این صادرات را دریافت کردند. کشور‌های عضو آژانس بین‌المللی انرژی حدود ۲۹ درصد از نفت خام عبوری از تنگه را وارد می‌کنند و ژاپن و کره به ویژه به جریان‌های نفتی عبوری از تنگه متکی هستند. حدود ۶۰۰ هزار بشکه در روز یا فقط ۴ درصد از جریان‌های نفت خام منطقه به اروپا هدایت می‌شود.

طبق این داده‌ها، چین با روزانه ۴.۶ میلیون بشکه، هند با ۲.۱ میلیون بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۶.۲ میلیون بشکه، سهم بالایی از واردات نفت خلیج‌فارس دارند. اروپا با ۶۰۰ هزار بشکه، آمریکا با ۵۰۰ هزار و آفریقا با ۲۰۰ هزار بشکه در رتبه‌های بعدی قرار دارند. در بخش فراورده‌های نفتی نیز چین با ۸۰۰ هزار بشکه، هند با ۷۰۰ هزار بشکه، آفریقا با ۶۰۰ هزار، اروپا با ۵۰۰ هزار، قاره آمریکا با ۲۰۰ هزار بشکه و دیگر خریداران آسیایی با ۲.۱ میلیون بشکه، خریداران فراورد‌های نفتی خیلج‌فارس هستند.

از صادرات محصولات شیمیایی تا کود و سیمان

بر اساس آمار‌های کپلر، سهم تنگه هرمز از تجارت دریایی محصولات/مواد شیمیایی در سال ۲۰۲۴ حدود ۱۵.۴ درصد بوده است. طبق آمار‌ها ۱۵.۲ درصد از تجارت دریایی محصولات بر پایه پلی‌پروپیلن در جهان از تنگه هرمز عبور می‌کند. کاهش جریان محصولات بر پایه پلی‌پروپیلن به ویژه به کشور‌های آسیایی عضو OECD و اروپا آسیب خواهد رساند، زیرا دومی جایگزین گازوئیل تحریم‌شده روسیه با حجم‌های خاورمیانه (و سایر کشور‌ها) می‌شود. کاهش صادرات محصولات بر پایه نفت خام بیشتر بر پالایشگاه‌ها در جنوب شرقی آسیا و ایالات متحده تأثیر می‌گذارد که از سال ۲۰۲۲ تا حدودی واردات از روسیه را با نمونه‌های خاورمیانه جایگزین کرده‌اند. همچنین، مرکز بانکرینگ فجیره امارات متحده عربی که در خارج از تنگه هرمز واقع شده، با کمبود شدید سوخت‌های کشتیرانی مواجه خواهد شد. بر اساس آمار‌های کپلر در سال ۲۰۲۴ روزانه ۲۳۳ هزار بشکه محصولات بر پایه نفت خام از این منطقه عبور کرده است.

شاید تا قبل از جنگ و جهش ۵۰ تا ۶۰ درصدی قیمت کود‌ها (عمدتاً اوره و گوگرد) کسی نشنیده بود که منطقه خاورمیانه یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان کود شیمیایی و مواد اولیه آن است. بر اساس داده‌های کپلر در سال گذشته میلادی حدود ۱۶.۵ درصد از کل صادرات دریایی کود در جهان از تنگه هرمز عبور کرده است. دریافت‌کنندگان اصلی شامل هند، برزیل و چین هستند.

این منطقه حجم قابل توجهی از صادرات سنگ آهک به هند و بنگلادش و همچنین سیمان و کلینکر به آفریقا را ارائه می‌دهد. بر اساس آمار‌ها، طی سال گذشته ۲۷.۵ درصد از مواد معدنی صادراتی جهان از طریق دریا مربوط به تنگه هرمز بوده است. همچنین حدود ۸.۸ درصد از کک نفتی و ۸ درصد از صادرات سیمان و کلینکر از طریق تنگه هرمز صادر شده است.

منبع یک‌پنجم تجارت جهانی LNG

خلیج فارس یکی از ستون‌های اصلی امنیت انرژی جهان بوده و تنگه هرمز گلوگاهی است که بدون آن، بخش بزرگی از گاز جهان عملاً به بازار نمی‌رسد. اهمیت صادرات LNG (گاز طبیعی مایع) در خلیج فارس و به‌ویژه تنگه هرمز حتی از نفت هم در حال مهم‌تر شدن است؛ چراکه بازار جهانی انرژی به سمت گاز حرکت کرده است. وابستگی شدید آسیا و اروپا به LNG خلیج فارس این منطقه را بار دیگر بر سرزبان‌ها انداخته است. کشور‌های صنعتی همچون ژاپن و کره جنوبی به طور قابل‌توجهی به منطقه وابسته‌اند. چین و هند برای رشد سریع صنعتی و اروپا نیز پس از جنگ اوکراین وابستگی زیادی به LNG پیدا کرده است. طی سال جاری میلادی وقوع جنگ تحمیلی علیه ایران، منجر به اختلال در صادرات LNG خلیج فارس شده که خروجی آن، افزایش شدید قیمت گاز، افزایش هزینه برق و صنایع و بالارفتن تورم در کشور‌های واردکننده انرژی بوده است.

بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی ایالات متحده، بانک جهانی، گلوبال انرژی مانیتور و ردیاب زیرساخت‌های جهانی گاز در سال ۲۰۲۵ حدود ۲۰ درصد از تجارت جهانی گاز طبیعی مایع (LNG) از تنگه هرمز ترانزیت شد. این تنگه همچنین مسیری حیاتی برای نفت و فرآورده‌های نفتی است. قطر در سال ۲۰۲۵ حدود ۱۰.۳ میلیارد فوت مکعب در روز (Bcf/d) گاز طبیعی مایع (LNG) از طریق تنگه هرمز صادر کرد و سهم امارات متحده عربی نیز حدود ۰.۷ میلیارد فوت مکعب در روز بوده که این دو تقریباً تمام جریان LNG صادرات شده از خلیج فارس از طریق تنگه هرمز را تشکیل می‌دهند.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا تخمین می‌زند ۸۳ درصد از LNG که در سال ۲۰۲۵ از طریق تنگه هرمز منتقل شده، از کشور‌های خلیج فارس به بازار‌های آسیایی رفته است. چین، هند و کره جنوبی مقاصد اصلی LNG منتقل شده از طریق تنگه هرمز بودند که ۵۲ درصد از کل جریان LNG هرمز را در سال ۲۰۲۵ تشکیل می‌دادند. در سال ۲۰۲۴، اختلالات در جریان LNG از طریق تنگه باب المندب - که دریای سرخ را به خلیج عدن و دریای عرب متصل می‌کند و صادرات بیشتر LNG ایالات متحده به اروپا را شامل می‌شود - صادرات LNG از قطر را از اروپا به آسیا سوق داد.

به‌صورت جزئی‌تر، در سال ۲۰۲۵ از کل ۱۱.۵ میلیارد فوت مکعب LNG صادراتی در روز، حدود ۲۳.۳ درصد آن به چین صادر شده، ۱۹.۲ درصد به هند، ۹.۸ درصد به تایوان، ۸.۶ درصد به کره جنوبی، ۷.۹ درصد به پاکستان، ۶.۳ درصد به ایتالیا، ۱۶.۹ درصد به سایر کشور‌های آسیایی، ۷.۱ درصد به سایر کشور‌های اروپایی و درنهایت کمتر از یک درصد نیز به سایر کشور‌ها در خارج از اروپا و آسیا بوده است.

منبع: فرهیختگان-مهدی عبداللهی