تنوع زبانی جهان چقدر بوده است؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهار،پژوهشگران در مطالعه‌ای، با استفاده از داده‌های جمعیتی و فرض‌های متفاوت درباره شیوع بیماری‌ها و تحول جوامع، چند مدل طراحی کردند تا برآورد کنند شمار زبان‌های جهان در ۱۲ هزار سال گذشته چگونه تغییر کرده است. نتیجه همه مدل‌ها نشان داد تنوع زبانی حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به اوج رسید و پس از آن به‌سرعت کاهش یافت.

این پژوهش حاصل همکاری یک گروه بین‌المللی از پژوهشگران است که از دانشگاه‌های هاروارد، تگزاس، ییل و موسسه انسان‌شناسی تکاملی ماکس پلانک در آلمان گرد هم آمدند.

کلر باورِن، زبان‌شناس دانشگاه ییل و یکی از پژوهشگران این مطالعه، این دوره را «عصر طلایی تنوع زبانی» توصیف کرد.

یافته‌های این پژوهش نظریه‌ای رایج را به چالش می‌کشد که آغاز بحران انقراض زبان‌ها را به ظهور استعمار در حدود ۵۰۰ سال پیش نسبت می‌دهد. بر اساس مدل تازه، روند گسترده نابودی زبان‌ها احتمالا بسیار زودتر و با گسترش کشاورزی و شکل‌گیری حکومت‌های بزرگ و متمرکز آغاز شده است.

در حال حاضر حدود ۷۵۰۰ زبان گفتاری یا زبان اشاره در سراسر جهان وجود دارد. نیمی از این زبان‌ها در معرض خطرند و هر سال حدود چهار زبان از میان می‌روند.

شمار زبان‌های باستانی چگونه برآورد شد؟

مطالعه زبان‌های باستانی دشوار است، زیرا زبان‌ها بر خلاف بسیاری از پدیده‌های کهن ردی از خود بر جای نمی‌گذارند. خط نیز تنها در ۶۰۰۰ سال گذشته پدید آمده و در این مدت نیز فقط شماری از زبان‌ها به شکل مکتوب ثبت شده‌اند.

پژوهشگران برای برآورد تنوع زبانی در گذشته، ابتدا بیش از ۱۷۰ جامعه شکارچی و گردآورنده معاصر را در سراسر جهان بررسی کردند و ساختار این جوامع را نمونه‌ای مشابه جمعیت‌های پیش از پیدایش کشاورزی در نظر گرفتند.

این جوامع معمولا از چند صد تا بیش از ۱۰۰۰ نفر تشکیل می‌شوند و هر جامعه عمدتا یک زبان مستقل دارد. پژوهشگران نتیجه گرفتند این نسبتِ یک‌به‌یک احتمالا پیش از پیدایش کشاورزی در حدود ۱۲ هزار سال پیش نیز الگوی غالب بوده است.

جمعیت جهان در آن زمان بین چهار میلیون و ۴۰۰ هزار تا هفت میلیون نفر برآورد می‌شود. بر همین اساس، پژوهشگران تخمین زدند در بازه زمانی مورد نظر احتمالا بین ۴۵۰۰ تا ۶۲۰۰ زبان در جهان وجود داشته است.

این برآورد نقطه آغاز مدل را مشخص کرد: حدود ۵۰۰۰ زبان برای شش میلیون نفر در ۱۲ هزار سال پیش. نقطه پایان نیز وضعیت کنونی بود که در آن، هشت میلیارد نفر به حدود ۷۵۰۰ زبان سخن می‌گویند. گذار به کشاورزی این معادله را تغییر داد. افزایش دسترسی به غذا جمعیت جهان و شمار گویشوران هر زبان را به‌شدت افزایش داد. تنوع زبانی نیز بیشتر شد، اما سرعت افزایش آن به اندازه رشد جمعیت نبود.

اگر جمعیتی با یک زبان مشترک به دو گروه تقسیم می‌شد، بین ۵۰۰ تا ۱۰۰۰ سال طول می‌کشید تا زبان دو گروه به اندازه‌ای تغییر کند که به دو زبان متمایز تبدیل شود.

پژوهشگران با استفاده از این داده‌ها، چندین سناریو را با فرض‌های متفاوت درباره رشد جمعیت، شیوع بیماری‌ها و تحول جوامع شبیه‌سازی کردند. نتیجه همه مدل‌ها نشان داد تنوع زبانی حدود ۱۰۰۰ تا ۳۰۰۰ سال پیش به اوج رسید و پس از آن به‌سرعت کاهش یافت.

یافته‌های این مطالعه با نظریه دیگری نیز مغایرت دارد که بیشترین تنوع زبانی را به پیش از پیدایش کشاورزی در حدود ۱۲ هزار سال پیش نسبت می‌دهد.

پژوهشگران تاکید کردند مدل تازه احتمالا به بحث‌ها درباره تاریخ زبان‌ها جهت خواهد داد، اما به اختلاف‌نظر‌های موجود پایان نمی‌دهد. گروه پژوهشگران قصد دارد در مرحله بعد، تغییر تنوع زبانی را در مناطق مختلف جهان و در بازه‌های زمانی مشخص‌تر بررسی کند.

کیارا باربیری، متخصص ژنتیک و پژوهشگر تنوع زبانی در دانشگاه کالیاری ایتالیا، احتمال نابودی ده‌ها هزار زبان در گذر زمان را حیرت‌انگیز خواند.

حتی زبان‌های باقی‌مانده نیز تفاوت‌های چشمگیری دارند؛ از وجود یا نبود جنسیت دستوری و حرف تعریف گرفته تا صدا‌های کلیکی و زیروبمی‌هایی که حامل معنا هستند، اما گویش‌ورانِ غیربومی گاه حتی قادر به تشخیص‌شان نیستند.

باربیری گفت: «آیا مردمانی وجود داشته‌اند که زبان‌هایی با ویژگی‌هایی پدید آورده باشند که اکنون به‌سختی می‌توانیم تصورشان کنیم؟ فکر کردن به این موضوع سرگیجه‌آور است.»