ناباروری چگونه شرایطی توصیف میشود؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهداشت نیوز، ناباروری به‌طور استاندارد به حالتی اطلاق می‌شود که بارداری پس از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون پیشگیری در زوجین رخ ندهد. این تعریف، مبنای اصلی تشخیص ناباروری در زوج‌هایی است که سابقه پزشکی شناخته‌شده‌ای ندارند. با این حال، در شرایطی که یک مشکل از قبل تشخیص‌داده‌شده وجود داشته باشد یا شک بالینی پزشک نسبت به ناباروری مطرح شود، به‌ویژه زمانی که سن خانم بالای ۳۵ سال باشد، این بازه زمانی در تعریف ناباروری به شش ماه کاهش می‌یابد.

نکته مهم در این زمینه، درک صحیح تعریف ناباروری و تعمیم آن به «زوج» است، نه صرفاً فرد. در بسیاری از موارد، برخی خانم‌ها به محض آغاز اقدام برای بارداری و عدم موفقیت در چند ماه ابتدایی، دچار استرس و نگرانی می‌شوند. این نگرانی معمولاً تحت تأثیر شنیده‌ها از اطرافیان شکل می‌گیرد؛ برای مثال زمانی که دوستان یا آشنایان از بارداری سریع خود، یک یا دو ماه پس از اقدام، صحبت می‌کنند. در نتیجه، خانمی که پس از سه یا چهار ماه اقدام به بارداری هنوز نتیجه مثبتی دریافت نکرده است، ممکن است با اضطراب مواجه شود.

در همین راستا با خانم آزاده طرفداری استاد تمام گروه زنان و زایمان دانشگاه علوم پزشکی تهران گفتگویی داشته‌ایم.

زمان درست و اصولی بارداری چه زمانی است؟

طرفداری: شانس بارداری در هر سیکل قاعدگی برای یک خانم به‌طور متوسط بین ۲۰ تا ۲۵ درصد است. این احتمال به‌صورت تجمعی در طول زمان افزایش می‌یابد و رسیدن به حداکثر شانس، که می‌توان آن را حدود ۹۵ درصد در نظر گرفت، نیازمند گذشت زمان است. حتی در برخی خانم‌های جوان‌تر، ممکن است پزشک زمان بیشتری را برای اقدام طبیعی به بارداری در نظر بگیرد.

در صورتی که پس از سپری شدن بازه‌ی زمانی یک‌سال در بانوان جوان و دبازه شش ماه در بانوان بالای ۳۵ سال، بارداری رخ ندهد، اصطلاح ناباروری برای زوج به کار می‌رود و بررسی‌های تخصصی آغاز می‌شود. در حوزه ناباروری، با وجود پیشرفت‌های گسترده درمانی، همچنان مهم‌ترین توصیه به تمامی زوج‌ها این است که بارداری را بیش از حد به تعویق نیندازند. این توصیه به‌ویژه در مورد اولین بارداری اهمیت بیشتری دارد و تأکید می‌شود که نخستین بارداری نباید به سن بالای ۳۵ سال موکول شود.

به‌طور معمول، بهترین سن باروری و اوج توان باروری خانم‌ها حدود ۲۵ سالگی در نظر گرفته می‌شود. به تعویق انداختن بارداری، حتی در حداقل حالت، این پیامد را به همراه دارد که در صورت وجود مشکل پنهان، ممکن است زمانی متوجه آن شویم که فرصت طلایی درمان از دست رفته باشد. از نظر فیزیولوژیک، با افزایش سن، به‌ویژه پس از ۳۵ سالگی، کاهش ذخایر تخمدانی آغاز می‌شود و این روند پس از ۴۰ تا ۴۲ سالگی شدت بیشتری پیدا می‌کند.

در این شرایط، حتی موفقیت روش‌های درمانی پیشرفته ناباروری مانند IVF یا میکرواینجکشن نیز به‌طور قابل‌توجهی کاهش می‌یابد. در نتیجه، در برخی موارد، پزشکان ناچار می‌شوند به سراغ روش‌های جایگزین مانند استفاده از تخمک اهدایی بروند. این واقعیت‌ها نشان می‌دهد که آگاهی از تعریف ناباروری، زمان مناسب اقدام برای بارداری و نقش تعیین‌کننده سن، می‌تواند نقش مهمی در تصمیم‌گیری آگاهانه زوجین و حفظ شانس باروری ایفا کند.

درمان‌های ناباروری و پیشرفت‌های داخلی در IVF

طرفداری: حداقل بارداری اول در سن زیر ۳۵ سال اتفاق بیفتد. این موضوع به‌ویژه از آن جهت اهمیت دارد که اگر زوجین پس از اقدام برای بارداری با عدم موفقیت مواجه شوند و نیاز به درمان‌های ناباروری پیدا کنند، زمان طلایی درمان، به‌خصوص برای خانم‌ها، از دست نرود. افزایش سن می‌تواند شانس موفقیت درمان‌های کمک‌باروری را کاهش دهد و فرآیند درمان را پیچیده‌تر کند.

در حال حاضر، انواع تکنیک‌های پیشرفته کمک‌باروری در کشور در دسترس است. روش IVF به‌صورت متداول یا کانوشنال انجام می‌شود و تکنیک ICSI نیز به‌طور گسترده مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر این، روش‌های تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی که اصطلاحاً جزو تکنیک‌های پیشرفته یا پیچیده‌تر محسوب می‌شوند، در مراکز تخصصی ارائه می‌شوند. این روش‌ها به‌ویژه در مواردی کاربرد دارند که یکی از زوجین دارای اختلال ژنتیکی شناخته‌شده باشد و هدف، جلوگیری از انتقال آن اختلال به فرزند است. هرچند بسیاری از این تکنیک‌ها هزینه‌بر هستند و تنها در مراکز خاص ارائه می‌شوند، اما از نظر سطح دانش و پیشرفت‌های مرتبط با IVF، کشور در حال حاضر فاصله معناداری با استاندارد‌های جهانی ندارد.

هزینه‌های درمان ناباروری و IVF در سراسر دنیا بالا است. برای مثال، در کشور‌هایی مانند کانادا و ایالات متحده، هر سیکل IVF ممکن است بین ۲۰ تا ۴۰ هزار دلار هزینه داشته باشد. در ایران، خوشبختانه با اجرای قانون جوانی جمعیت، بخش قابل‌توجهی از این هزینه‌ها برای زوج‌های نابارور تحت پوشش قرار گرفته است. بر اساس این طرح، تا حدود ۹۰ درصد هزینه‌های مربوط به دارو‌ها و سیکل‌های IVF به‌عنوان کمک‌هزینه باروری پوشش داده می‌شود.

این حمایت مالی عمدتاً شامل زوج‌هایی می‌شود که به مراکز دولتی مراجعه می‌کنند، اما در مجموع نقش بسیار مهمی در کاهش فشار اقتصادی درمان ناباروری داشته است. هزینه‌هایی که پیش از این برای برخی زوج‌ها غیرقابل پرداخت بود، اکنون با کمک این پوشش مالی تا حد زیادی قابل مدیریت شده است. هرچند همچنان هزینه‌هایی مانند رفت‌وآمد، ویزیت‌ها و برخی خدمات جانبی وجود دارد، اما این مبالغ قابل مقایسه با هزینه‌های سنگین گذشته نیست. در نتیجه، حداقل این اطمینان وجود دارد که بخش مهمی از استرس زوجین در مسیر درمان ناباروری، یعنی دغدغه مالی، تا حد زیادی کاهش یافته و فشار روانی بیشتر به خود فرآیند درمان محدود شده است.

در سال‌های گذشته، مراکز IVF در کشور وابستگی کامل به تجهیزات وارداتی داشتند. برای انجام فرآیند IVF، ابزار‌های تخصصی مانند سوزن‌های پانکچر یا تخمک‌کشی مورد نیاز بود که توسط شرکت‌های خارجی تولید و با هزینه‌های بالا تهیه می‌شد. همچنین محیط‌های کشت جنین و مواد مصرفی آزمایشگاه‌های IVF نیز به‌طور کامل از خارج از کشور تأمین می‌شد. افزایش هزینه‌ها، به‌ویژه در شرایط تورم و تحریم، این وابستگی را به یک چالش جدی تبدیل کرده بود.

شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی وارد عمل شدند و با تمرکز بر تولید این تجهیزات، گام مهمی در خودکفایی برداشتند. بسیاری از این محصولات با رویکرد مهندسی معکوس تولید شدند. این شرکت‌ها ابتدا با پزشکان و متخصصانی که در حوزه دانشگاهی و درمان ناباروری فعالیت دارند، جلسات مشترک برگزار کردند و نیازسنجی دقیقی انجام دادند. پس از مشخص شدن نیازها، نمونه‌های اولیه تولید و برای تست در اختیار مراکز درمانی قرار گرفت.

بازخورد‌های تخصصی از سوی پزشکان ارائه شد؛ برای مثال، مشکلات احتمالی در طراحی یا عملکرد بخش‌های مختلف سوزن‌ها یا سایر تجهیزات مطرح و اصلاح شد. این فرآیند رفت‌وبرگشتی میان تولیدکنندگان و مراکز درمانی در نهایت به بهبود کیفیت محصولات انجامید. نتیجه این همکاری، تولید تجهیزات باکیفیت داخلی برای IVF بوده است که نقش مهمی در کاهش وابستگی، کنترل هزینه‌ها و توسعه درمان‌های ناباروری در کشور ایفا کرده است.

چند درصد از ابزار‌های درمان ناباروری تولید داخلی است؟

طرفداری: در حال حاضر، مراکز درمان ناباروری کشور تقریباً به‌صورت انحصاری از تجهیزاتی استفاده می‌کنند که توسط شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی تولید شده‌اند. نکته قابل توجه این است که با وجود جایگزینی تجهیزات تولید داخل به‌جای نمونه‌های وارداتی، آمار موفقیت درمان‌های ناباروری، به‌ویژه IVF، نه‌تنها کاهش چشمگیری نداشته، بلکه عملاً در همان سطح موفقیت سال‌های گذشته حفظ شده است. این دستاورد نشان‌دهنده یک موفقیت مهم در حوزه درمان ناباروری کشور است.

امروزه بخش قابل‌توجهی از محیط‌های مورد استفاده در IVF، از جمله محیط‌های کشت جنین، محیط‌های فریز جنین، محیط‌های فریز تخمک و محیط‌های مورد استفاده برای شست‌وشوی اسپرم (اسپرم واش)، در داخل کشور تولید می‌شود. در ابتدای استفاده از این محصولات، به‌دلیل حساسیت بالای فرآیند IVF، مقاومت‌هایی وجود داشت. چراکه هرگونه خطا در هر مرحله از این فرآیند می‌تواند استرس قابل‌توجهی به بیمار و پزشک وارد کند؛ بیماری که دارو‌های متعدد مصرف کرده، هزینه مالی و زمانی زیادی پرداخت کرده و فشار روانی بالایی را متحمل شده است. محصولات داخلی از کیفیت مناسبی برخوردارند و امروز مراکز درمان ناباروری از این نظر به استقلال قابل توجهی رسیده‌اند.

در کنار تجهیزات، دارو‌های مورد استفاده در IVF نیز نقش کلیدی دارند. مهم‌ترین گروه دارویی در این حوزه، گنادوتروپین‌ها هستند؛ دارو‌هایی که وظیفه تحریک تخمدان و رشد فولیکول‌ها را بر عهده دارند. تا سال‌ها، این دارو‌ها به‌طور کامل از کشور‌های اروپایی وارد می‌شدند و هزینه‌های بسیار بالایی به بیماران تحمیل می‌کردند. با ورود شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی به این حوزه، تولید گنادوتروپین در کشور آغاز شد.

در دهه ۹۰، یکی از شرکت‌های پیشرو در این زمینه، با تمرکز بر دارو‌های نوترکیب، تولید داخلی گنادوتروپین را آغاز کرد و امروز این دارو‌ها به‌صورت گسترده و حتی به‌عنوان داروی اصلی در بسیاری از پروتکل‌های درمان ناباروری مورد استفاده قرار می‌گیرند. در ادامه چندین شرکت دانش‌بنیان دیگر نیز به این فرآیند پیوستند و اکنون بخش عمده‌ای از دارو‌های ناباروری توسط شرکت‌های داروسازی داخلی تولید می‌شود.

با داخلی‌سازی تجهیزات و داروها، کمک‌هزینه‌هایی که اکنون تا حدود ۹۰ درصد هزینه‌های درمان ناباروری را پوشش می‌دهد، اثربخشی واقعی پیدا کرده است. حتی برای بخش باقی‌مانده هزینه‌ها نیز تسهیلات و وام‌های ویژه‌ای در نظر گرفته شده که فشار مالی بر زوج‌های نابارور را به حداقل رسانده است. این شرایط باعث شده توازن نسبی میان هزینه‌ها و حمایت‌های مالی برقرار شود.

در مجموع، IVF که پیش‌تر کاملاً متکی به داروها، تجهیزات و مواد مصرفی خارجی بود، امروز به درمانی تبدیل شده که بخش عمده‌ای از اجزای آن در داخل کشور تولید می‌شود. البته همچنان برخی دارو‌های خاص وجود دارند که معادل داخلی ندارند و برای گروهی از بیماران خاص استفاده می‌شوند. این دارو‌ها با سوبسید در اختیار بیماران قرار می‌گیرند، اما باید توجه داشت که جمعیت عمومی بیماران IVF در حال حاضر عمدتاً با دارو‌ها و تجهیزات داخلی درمان می‌شوند.

به تعویق انداختن بارداری چه تبعاتی را برای زوجین به همراه دارد؟

طرفداری: پیشرفت‌های گسترده در درمان ناباروری و پوشش بخش قابل‌توجهی از هزینه‌ها توسط بیمه و حمایت‌های دولتی، نباید به ایجاد امید واهی و در نتیجه به‌تعویق انداختن بارداری منجر شود. واقعیت این است که هیچ روش درمانی در دنیا، از جمله درمان‌های ناباروری، موفقیت صددرصدی ندارد و تأخیر در اقدام برای بارداری ممکن است در نهایت به درمان‌های ناموفق منجر شود.

به‌تعویق انداختن بارداری با این تصور که «درمان‌ها پیشرفته هستند و در صورت نیاز مشکل حل می‌شود»، می‌تواند یک تصمیم پرخطر باشد. چراکه ناباروری اغلب یک مسیر درمانی مزمن، طولانی و گاه خسته‌کننده است و تضمینی برای رسیدن به نتیجه نهایی وجود ندارد. به همین دلیل زوجین، در اولین فرصت مناسب، برای بارداری اقدام کنند. پیشگیری بهتر از درمان است و این اصل در مورد ناباروری نیز صدق می‌کند. بهترین راه پیشگیری از ناباروری و پیچیده شدن مسیر درمان، اقدام به‌موقع برای بارداری است.

مدیریت اضطراب در زمان اقدام برای بارداری است. متأسفانه در سال‌های اخیر این موضوع رواج پیدا کرده که برخی خانم‌ها به محض تصمیم برای بارداری، پیش از طی شدن زمان طبیعی، اقدام به انجام آزمایش‌های متعدد می‌کنند. این آزمایش‌ها تفسیر تخصصی خاص خود را دارند و قرار نیست هر فرد بر اساس مطالب منتشرشده در اینترنت یا فضای مجازی، نتایج آنها را به‌صورت خودسرانه تحلیل کند و برای خود مسیر بیمارگونه‌ای بسازد.

درمان‌های ناباروری در صورت استفاده بی‌مورد و نابجا، ممکن است منجر به بارداری‌های چندقلویی شوند. این نوع بارداری‌ها عموماً در گروه بارداری‌های پرخطر قرار می‌گیرند و با افزایش احتمال عوارض مادری، زایمان زودرس، وزن کم نوزاد هنگام تولد و نیاز به بستری در بخش مراقبت‌های ویژه نوزادان (NICU) همراه هستند. آمار این عوارض در بارداری‌های چندقلویی به‌مراتب بالاتر از بارداری تک‌قلویی است.

ساختار طبیعی بارداری در انسان به‌گونه‌ای است که بارداری تک‌قلویی ایمن‌ترین و ایده‌آل‌ترین حالت محسوب می‌شود. به همین دلیل، متخصصان ناباروری تلاش می‌کنند از انجام درمان‌های غیرضروری که فرد را در معرض خطر عوارض بارداری‌های پرخطر قرار می‌دهد، پرهیز کنند.

زوج‌هایی که قصد بارداری دارند، اقدام بدون استرس و بدون پیش‌داوری منفی است. نگرانی‌هایی از قبیل «حتماً نابارور هستم»، «به مشکل می‌خورم»، «سنم بالا رفته»، «دیر ازدواج کرده‌ام» یا «دیگر شانسی برای بچه‌دار شدن ندارم» در اغلب موارد پایه علمی ندارد. واقعیت این است که بخش قابل‌توجهی از افرادی که حتی در سنین بالاتر برای بارداری اقدام می‌کنند، پس از انجام بررسی‌های لازم، دریافت مجوز پزشکی و بدون درگیر شدن با وسواس‌های رایج، در نهایت باردار می‌شوند.

زوجین باید پس از انجام آزمایش‌های سلامت اولیه و اطمینان از نبود منع پزشکی، بدون گرفتار شدن در حاشیه‌ها و نگرانی‌های غیرضروری، برای بارداری اقدام کنند. اضطراب بیش از حد نه‌تنها کمکی به افزایش شانس بارداری نمی‌کند، بلکه می‌تواند خود به یک مانع روانی تبدیل شود.

اگر سن زوجین بالاتر است یا سابقه‌ای وجود دارد که می‌تواند احتمال ناباروری را افزایش دهد، مراجعه زودهنگام به پزشک ضروری است. سابقه جراحی روی رحم یا تخمدان، سن بالای خانم یا آقا و برخی مشکلات پزشکی شناخته‌شده از جمله عواملی هستند که ایجاب می‌کند زوجین زودتر برای دریافت کمک تخصصی اقدام کنند. در این شرایط، خوددرمانی به‌طور جدی منع می‌شود. استفاده از دارو‌ها یا توصیه‌هایی مانند «فلان قرص را همسایه‌مان خورده و باردار شده» می‌تواند نه‌تنها بی‌اثر، بلکه آسیب‌زا باشد.

اقدام به‌موقع برای بارداری، پرهیز از اضطراب و پیش‌داوری، مراجعه زودهنگام در صورت وجود عوامل خطر، خودداری از خوددرمانی، همدلی کامل زوجین و عدم مداخله غیرعلمی اطرافیان، ارکان اصلی یک مسیر سالم و موفق در بارداری و درمان ناباروری هستند.