نصایح و احادیثی از امام حسن (ع)

چندین حدیث و نصیحت سازنده از امام حسن (ع)

مجله خبری-سبک زندگی نگار: امام حسن علیه السلام فرزند امام اول شیعیان و دخت نبی گرامی اسلام است که در نیمه ماه مبارک رمضان سال سوم هجری به دنیا آمد. امام حسن مجتبی (ع) نسبت به دردمندان و تیره بختان جامعه بسیار دلسوز بودند و تمام توان خویش را در راه انجام امور نیک و خداپسندانه به کار می‌گرفت و اموال فراوانی در راه خدا می‌بخشید. آن حضرت را به دلیل کرامت‌ها و بخشش‌های کم نظیر کریم اهل بیت لقب داده اند. 

قالَ الإمامُ الْحَسَنُ الْمُجتبی عَلَیْهِ السَّلام

یَا ابْنَ آدْم! عَفِّ عَنِ مَحارِمِ اللّهِ تَکُنْ عابِداً، وَ ارْضِ بِما قَسَّمَ اللّهُ سُبْحانَهُ لَکَ تَکُنْ غَنِیّاً، وَ أحْسِنْ جَوارَ مَنْ جاوَرَکَ تَکُنْ مُسْلِماً، وَ صاحِبِ النّاسَ بِمِثْلِ ما تُحبُّ أنْ یُصاحِبُوکَ بِهِ تَکُنْ عَدْلاً. (نزهه النّاظر و تنبیه الخاطر، ص ۷۹ - بحارالأنوار، ج ۷۸، ص ۱۱۲)‌

ای فرزند آدم! نسبت به محرّمات الهی عفیف و پاکدامن باش تا عابد و بنده خدا باشی.

راضی باش بر آنچه که خداوند سبحان برایت تقسیم و مقدّر نموده است، تا همیشه غنی و بی نیاز باشی.

نسبت به همسایگان، دوستان و همنشینان خود نیکی و احسان نما تا مسلمان محسوب شوی.

با افراد (مختلف) آنچنان بر خورد کن که انتظار داری دیگران همانگونه با تو بر خورد نمایند.

سخن امام حسن (ع) درباره نماز

امام حسن علیه السلام:

مَنَ صَلّی، فَجَلَسَ فی مُصَلاّه إلی طُلُوعِ الشّمسِ کانَ لَهُ سَتْرا مِنَ النّارِ. (وافی ج ۴ ص ۱۵۵۳)

هر که نماز - صبح - را بخواند و در جایگاه خود بنشیند تا خورشید طلوع کند، برایش پوششی از آتش خواهد بود.

سخن امام حسن (ع) درباره ماه رمضان

امام حسن علیه السلام:

إنَّ اللّه َ جَعَلَ شَهرَ رَمضانَ مِضمارا لِخَلقِهِ فَیستَبِقونَ فیهِ بِطاعَتِهِ إلی مَرضاتِهِ؛ (تحف العقول، ص ۲۳۶.)

امام حسن علیه السلام: خداوند ماه رمضان را میدان مسابقه‌ای برای آفریدگان خود قرار داده تا با طاعتش برای خشنودی او از یکدیگر پیشی گیرند.

سخن امام حسن (ع) درباره مسجد رفتن

امام حسن (ع):

مَنْ أدامَ الاْخْتِلافَ إلَی الْمَسْجِدِ أصابَ إحْدی ثَمانٍ:آیَةً مُحْکَمَةً، أَخاً مُسْتَفادا، وَ عِلْما مُسْتَطْرَفا، وَ رَحْمَةً مُنْتَظِرَةً، وَ کَلِمَةً تَدُلُّهُ عَلَی الْهُدی، اَوْ تَرُدُّهُ عَنْ الرَّدی، وَ تَرْکَ الذُّنُوبِ حَیاءً اَوْ خَشْیَةً. (تحف العقول ص ۲۳۵)

هر کس فرصت‌هایی از شب و روز خود را در مسجد قرار دهد یکی از هشت فایده شاملش می‌شود:برهان و نشانه‌ای - برای معرفت - دوست و برادری سودمند، دانش و اطلاعاتی جامع، رحمت و محبّت عمومی، سخن و مطلبی که او را هدایت گر باشد، توفیق اجباری - در ترک گناه به جهت شرم از مردم یا به جهت ترس از عقاب.

سخن امام حسن (ع) درباره ازدواج

امام حسن فرمود:

جَاءَ رَجُلٌ إِلَی الْحَسَنِ ع یَسْتَشِیرُهُ فِی تَزْوِیجِ ابْنَتِهِ فَقَالَ زَوِّجْهَا مِنْ رَجُلٍ تَقِیٍّ فَإِنَّهُ إِنْ أَحَبَّهَا أَکْرَمَهَا وَ إِنْ أَبْغَضَهَا لَمْ یَظْلِمْهَا. (مکارم الأخلاق، ص:۲۰۴.)

مردی خدمت امام حسن علیه السلام آمد تا دربارۀ ازدواج دخترش با ایشان مشورت کند؛ حضرت فرمود:دخترت را به ازدواج مردی با تقوا درآور؛ زیرا اگر دخترت را دوست داشته باشد، گرامی اش می‌دارد و اگر دوستش نداشته باشد به او ظلم نمی‌کند.

سخن امام حسن (ع) درباره دوستی با اهل بیت

امام حسن (ع) فرمود:

وَ إنّ حُبَّنا لَیُساقِطُ الذُّنُوبَ مِنْ بَنی آدَم، کَما یُساقِطُ الرّیحُ الْوَرَقَ مِنَ الشَّجَرِ. (کلمه الامام حسن ج ۷ ص ۲۵)

همانا محبّت و دوستی با ما (اهل بیت رسول الله صلی الله علیه وآله) سبب ریزش گناهان - از نامه اعمال - می‌شود، همان طوری که وزش باد، برگ درختان را می‌ریزد.

سخن امام حسن (ع) درباره امام علی (ع)

امام حسن (ع) پس از شهادت پدرش امیرالمؤمنین علیّ علیه السلام، در جمع اصحاب فرمود:

لَقَدْ فارَقَکُمْ رَجُلٌ بِالاْمْسِ لَمْ یَسبِقْهُ الاْوَّلُونَ، وَلا یُدْرِکُهُ آلاَّْخِرُونَ. (احقاق الحق ج ۱۱ ص ۱۸۳)

شخصی از میان شما‌ها رفت که در گذشته مانند او نیامده است، و کسی در آینده نمی‌تواند هم تراز او قرار گیرد.

سخن امام حسن (ع) درباره خواندن قرآن

امام حسن (ع) فرمود:

مَنْ قَرَءَ الْقُرْآنَ کانَتْ لَهُ دَعْوَةٌ مُجابَةٌ، إمّا مُعَجَّلةٌ وَإمّا مُؤجَلَّةٌ. (دعوات راوندی ص ۲۴)

کسی که قرآن را - با دقّت - قرائت نماید، در پایان آن - اگر مصلحت باشد - دعایش سریع مستجاب خواهد شد - و اگر مصلحت نباشد - در آینده مستجاب می‌شود.

امام حسن (ع) فرمود:

إنّ هذَا الْقُرْآنَ فیهِ مَصابیحُ النُّورِ وَشِفاءُ الصُّدُورِ. (بحار ج ۷۵ ص ۱۱)

همانا در این قرآن چراغ‌های هدایت به سوی نور و سعادت موجود است و این قرآن شفای دل‌ها و سینه هاست.

سخن امام حسن (ع) درباره خداشناسی

امام حسن (ع) فرمود:

مَنْ عَرَفَ اللهَ أحَبَّهُ، وَ مَنْ عَرَفَ الدُّنْیا زَهِدَ فیها. (کلمه الامام حسن ج ۷ ص ۱۴۰)

هرکس خدا را بشناسد، (در عمل و گفتار) او را دوست دارد و کسی که دنیا را بشناسد آن را رها خواهد کرد.

سخن امام حسن (ع) درباره اخلاق نیکو

امام حسن علیه السلام:

إنَّ أَحسَنَ الحَسَنِ الخُلُقُ الحَسَنِ. (الخصال، ص ۲۹)

نیکوترین نیکو، خُلق نیکو است.

سخن امام حسن (ع) درباره صبر و بردباری

امام حسن مجتبی علیه السلام می‌فرماید: «جَرَّبْنا وَ جَرَّبَ الْمُجَرِّبُونَ فَلَمْ نَرَ شَیئا اَنْفَعُ وِجْدانا وَ لا اَضَرُّ فِقْدانا مِنَ الصَّبْرِ تُداوی بِهِ الاُْمُورُ. (شرح نهج البلاغه، ج ۱، ص ۳۲۰.)

تجربه ما و دیگران نشان می‌دهد که چیزی نافع‌تر از داشتن صبر و زیان بارتر از نداشتن بردباری دیده نشده است، صبری که به وسیله آن تمام امور درمان می‌شود».

سخن امام حسن (ع) درباره جوانمردی

وَ سُئِلَ عَنِ الْمُرُوَّةِ؟ فَقالَ علیه السلام: شُحُّ الرَّجُلِ عَلی دینِهِ، وَ إصْلاحُهُ مالَهُ، وَ قِیامُهُ بِالْحُقُوقِ. (تحف العقول ص ۲۳۵)

از حضرت سلام الله علیه پیرامون مُروّت و جوان مردی سوال شد، فرمود:

جوان مرد کسی است که در نگهداری دین و عمل به آن تلاش نماید، در اصلاح دارایی و ثروت خویش همّت گمارد، و در رعایت حقوق طبقات مختلف پا بر جا باشد.

سخن امام حسن (ع) درباره بخل

امام حسن سلام الله علیه: اَلبُخلُ أن یَرَی الرَّجُلُ ما أنفَقَهُ تَلَفاً و ما أمسَکَهُ شَرَفاً. (بحار الانوار (ط- بیروت) ج ۷۱، ص ۴۱۷، ح ۳۸-)

بخل آن است که آدمی آنچه را بخشیده است، تلف و آنچه را نگه داشته شرف بپندارد.

سخن امام حسن (ع) درباره فراگیری علم و دانش

امام حسن (ع):

تَعَلَّمُوا الْعِلْمَ، فَإنْ لَمْ تَسْتَطیعُوا حِفْظَهُ فَاکْتُبُوهُ وَ ضَعُوهُ فی بُیُوتِکُمْ. (احقاق الحق ج ۱۱ ص ۲۳۵)

علم و دانش را - از هر طریقی - فرا گیرید، و چنانچه نتوانستید آن را در حافظه خود نگه دارید، ثبت کنید و بنویسید و در منازل خود - در جای مطمئن - قرار دهید.

امام حسن (ع):

حُسْنُ السُّؤالِ نِصْفُ الْعِلْمِ. (کلمه الامام حسن ج ۷ ص ۱۲۹)

کسی که عادت سؤال و حالت پرس و جو دارد مثل آن است که نصف علم‌ها را فرا گرفته باشد.

سخن امام حسن (ع) درباره فاصله حق و باطل

امام حسن (ع):

بَیْنَ الْحَقِّ وَالْباطِلِ أرْبَعُ أصابِع، ما رَأَیْتَ بَعَیْنِکَ فَهُوَ الْحَقُّ وَ قَدْ تَسْمَعُ بِأُذُنَیْکَ باطِلاً کَثیرا. (تحف العقول ص ۲۲۹)

بین حقّ و باطل چهار انگشت فاصله است، آنچه که را با چشم خود ببینی حقّ است؛ و آنچه را شنیدی یا آن که برایت نقل کنند چه بسا باطل باشد.

سخن امام حسن (ع) درباره مشورت کردن

امام حسن علیه السلام:

ما تَشاوَرَ قَومٌ إلاّ هُدُوا إلی رُشدِهِ. (تحف العقول، ص ۲۳۳)

هیچ قومی با یکدیگر مشورت نکردند مگر آن که به راه پیشرفت خود رهنمون شدند.

سخن امام حسن (ع) درباره رفتار کردن با مردم

صاحِبِ النّاسَ مِثلَ ما تُحِبُّ أن یُصاحِبوکَ بِه. (أعلام الدّین، ص ۲۹۷)

با مردم به گونه‌ای رفتار کن که دوست داری با تو آن گونه رفتار کنند.

سخن امام حسن (ع) درباره نابودی ایمان

امام حسن (ع) می‌فرماید:

هَلاک الْمَرْءِ فی ثَلاث:اَلْکبْرُ، وَ الْحِرْصُ، وَ الْحَسَدُ; فَالْکبْرُ هَلاک الدّینِ، وَ بِهِ لُعِن إبْلیسُ. وَ الْحِرْص عَدُوّ النَّفْسِ، وَ بِهِ خَرَجَ آدَمُ مِنَ الْجَنَّهِ. وَ الْحَسَدُ رائِدُ السُّوءِ، وَ مِنْهُ قَتَلَ قابیلُ هابیلَ. (اعیان الشیعه، ج ۱، ص ۵۷۷)

هلاکت و نابودی دین و ایمان هر شخص در سه چیز است:تکبر، حرص و حسد. تکبر سبب نابودی دین و ایمان شخص است و به وسیله تکبر شیطان با آن همه عبادت، ملعون گردید. حرص و طمع، دشمن شخصیت انسان است، همان طوری که حضرت آدم (ع) به وسیله آن از بهشت خارج شد. حسد سبب همه خلاف‌ها و زشتی هاست و به همان جهت، قابیل برادر خود هابیل را به قتل رساند.

سخن امام حسن (ع) درباره مزاح و شوخی بی جا

امام حسن (ع) می‌فرماید:

الْمِزاحُ یأْکلُ الْهَیبَهَ، وَ قَدْ أکثَرَ مِنَ الْهَیبَهِ الصّامت (بحارالانوار، ج ۷۵، ص ۱۱۳، ح ۷.)

مزاح و شوخی‌های زیاد و بی جا، شخصیت و وقار انسان را از بین می‌برد، و چه بسا افراد ساکت دارای شخصیت و وقار عظیمی می‌باشند.

سخن امام حسن (ع) درباره رفع مشکل مردم

امام حسن (ع) می‌فرماید:

لَقَضاءُ حاجَهِ أخ لی فِی اللهِ أحَبُّ مِنْ إِعْتِکاف شَهْر (کلمه الامام الحسن (ع)، ص ۱۳۹)

هر آینه برآوردن حاجت و رفع مشکل دوست و برادرم، از یک ماه اعتکاف، در مسجد ـ و عبادت مستحبی، نزد من ـ بهتر و محبوب‌تر است.

سخن امام حسن (ع) درباره نادان‌ترین مردم

امام حسن (ع) فرمود:

اءکْیَسُ الْکَیِّسِ التُّقی، وَ اءحْمَقُ الْحُمْقِ الْفُجُورَ، الْکَریمُ هُوَ التَّبَرُّعُ قَبْلَ السُّؤالِ. (بحارالا نوار:ج ۴۴، ص ۳۰.)

زیرک‌ترین و هوشیارترین افراد، شخص باتقوا و پرهیزکار می‌باشد؛ احمق و نادان‌ترین افراد، کسی است که تبه کار و اهل معصیت باشد؛ گرامی‌ترین و باشخصیّت‌ترین افراد، آن کسی است که به نیازمندان پیش از اظهار نیازشان، کمک نماید.

سخن امام حسن (ع) درباره زندگی

امام حسن می‌فرماید:

وَاعْمَلْ لِدُنْیاکَ کَاءنَّکَ تَعیشُ اءبَدا، وَاعمَلْ لاَِّخِرَتِکَ کَاءنّکَ تَمُوتُ غدَا. (بحارالا نوار:ج ۴۴، ص ۱۳۸، ح ۶)

فرمود: در دنیا چنان برنامه ریزی کن - از نظر اقتصاد و صرفه جوئی و... - مثل آن که می‌خواهی همیشه دوام داشته باشی، و نسبت به آخرت به نوعی حرکت و کار کن مثل این که فردا خواهی مُرد.

سخن امام حسن (ع) درباره خصوصیات دوست

امام حسن می‌فرماید:

القَریبُ مَنْ قَرَّبَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إنْ بَعُدَ نَسَبُهُ، وَالْبَعیدُ مَنْ باعَدَتْهُ الْمَوَدَّةُ وَ إنْ قَرُبُ نَسَبُهُ. (تحف العقول ص ۲۳۴)

بهترین دوست نزدیک به انسان آن کسی است که در تمام حالات دلسوز و با محبّت باشد گرچه خویشاوندی نزدیک نداشته باشد؛ و بیگانه‌ترین افراد کسی است که از محبّت و دلسوزی بعید باشد گرچه از نزدیک‌ترین خویشاوندان باشد.

منبع: نمناک