چه زمانی میتوانیم به کودک گوشی بدهیم؟

به گزارش مجله خبری نگار/رکنا، یافته‌ها نشان می‌دهد کسانی که نخستین گوشی هوشمند خود را پیش از ۱۳ سالگی دریافت کرده بودند، در بزرگسالی جوان با مشکلات بیشتری در حوزه سلامت روان و بهزیستی مواجه بودند؛ اما متخصصان تاکید می‌کنند که این یافته به معنای اثبات رابطه علت و معلولی میان گوشی و اختلال روانی نیست. هرچه گوشی زودتر وارد زندگی کودک شود، چه اتفاقی می‌افتد؟ مطالعه منتشر شده در Journal of Human Development and Capabilities داده‌های بیش از ۱۰۰ هزار جوان ۱۸ تا ۲۴ ساله را از کشور‌های مختلف بررسی کرده است. پژوهشگران دریافتند دریافت گوشی هوشمند پیش از ۱۳ سالگی با نمره پایین‌تر سلامت ذهنی در اوایل بزرگسالی همراه است و این ارتباط در کسانی که گوشی را در سنین پایین‌تر دریافت کرده بودند، شدیدتر بود. در این پژوهش، پیامد‌های گزارش شده فقط اضطراب و افسردگی نبود؛ افکار خودکشی، پرخاشگری، احساس گسست از واقعیت، دشواری در تنظیم هیجانات و کاهش عزت نفس نیز در میان افرادی که در سن پایین تری صاحب گوشی شده بودند، بیشتر گزارش شد.

یکی از نکات مهم مطالعه این بود که گوشی به تنهایی احتمالا تمام داستان نیست. پژوهشگران دریافتند سن پایین‌تر ورود به شبکه‌های اجتماعی بخش قابل توجهی از ارتباط میان دریافت زودهنگام گوشی و مشکلات بعدی سلامت روان را توضیح می‌دهد. در کنار آن، تجربه قلدری سایبری، اختلال خواب و مشکلات رابطه با خانواده نیز با این مسیر ارتباط داشتند. به بیان ساده تر، شاید مسئله اصلی فقط این نباشد که کودک در ۱۰ یا ۱۱ سالگی گوشی دارد؛ مسئله این است که گوشی او را در چه سنی وارد چه نوع محیط اجتماعی و روانی می‌کند.

چرا ۱۳ سالگی به یک مرز مهم تبدیل شده است؟

۱۳ سالگی در این بحث به یک عدد جادویی تبدیل نشده است. مغز و هویت اجتماعی کودک و نوجوان در حال تغییر است و حساسیت نسبت به تایید اجتماعی، طرد شدن، مقایسه با دیگران و پاداش‌های فوری می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند. وقتی این فرایند با محیطی ترکیب می‌شود که دائما اعلان، لایک، پیام، تصویر و محتوای جدید تولید می‌کند، کودک ممکن است بخش قابل توجهی از تجربه اجتماعی خود را به فضای دیجیتال منتقل کند.

از سوی دیگر، خواب نیز یکی از مسیر‌های مهم است. یک مطالعه منتشر شده در Pediatrics در سال ۲۰۲۶ که بیش از ۱۰ هزار نوجوان را بررسی کرد، نشان داد داشتن گوشی هوشمند در ۱۲ سالگی با احتمال بیشتر افسردگی، خواب ناکافی و چاقی همراه بود. همچنین نوجوانانی که در فاصله ۱۲ تا ۱۳ سالگی برای نخستین بار گوشی هوشمند گرفتند، در مقایسه با کسانی که هنوز گوشی نداشتند، احتمال بیشتری برای رسیدن به سطح بالینی آسیب شناسی روانی و خواب ناکافی داشتند.

یک متخصص می‌گوید گوشی زنگ خطر است، نه تمام علت

Tara Thiagarajan، بنیانگذار و دانشمند ارشد Sapien Labs و از پژوهشگران اصلی مطالعه، معتقد است هرچه کودک در سن پایین تری صاحب گوشی شود، احتمال مشکلات سلامت روان در سال‌های بعد بیشتر می‌شود. از نگاه او، شبکه‌های اجتماعی، قلدری سایبری، اختلال خواب و تضعیف روابط خانوادگی از مسیر‌هایی هستند که می‌توانند این ارتباط را توضیح دهند. او بر این نکته تاکید دارد که سال‌های پیش از ۱۳ سالگی یک دوره حساس رشدی هستند و محیط دیجیتال می‌تواند در این دوره تاثیر تجمعی داشته باشد.

اولین گوشی کودک؛ اولین زخم روانی؟

همه متخصصان درباره اندازه این خطر اتفاق نظر ندارند

Candice Odgers، روانشناس رشد و پژوهشگر سلامت روان نوجوانان، از منتقدان تفسیر‌های بسیار ساده درباره رابطه فناوری و سلامت روان است. او بار‌ها تاکید کرده است که شواهد علمی موجود برای اینکه استفاده از فناوری را به عنوان علت اصلی بحران سلامت روان نوجوانان معرفی کنیم، کافی نیست. پژوهش‌های او و همکارانش نشان داده‌اند که ارتباط میان میزان استفاده از فناوری و مشکلات روانی در بسیاری از موارد کوچک، پیچیده و وابسته به شرایط فردی است و حتی جهت رابطه نیز همیشه روشن نیست؛ یعنی ممکن است نوجوانی که از قبل مشکلات روانی دارد، بیشتر به فضای آنلاین پناه ببرد.

در سوی دیگر این بحث، Jonathan Haidt، روانشناس اجتماعی دانشگاه نیویورک، موضع بسیار هشداردهنده تری دارد. او معتقد است انتقال دوران کودکی از دنیای بازی و ارتباط حضوری به یک زندگی مبتنی بر گوشی و شبکه‌های اجتماعی، یکی از عوامل مهم تغییرات سلامت روان نسل جدید است و بر محدود کردن دسترسی کودکان به گوشی هوشمند و شبکه‌های اجتماعی تاکید می‌کند. دیدگاه او همچنان در میان پژوهشگران محل بحث است، اما در سیاست گذاری و گفت و گوی عمومی درباره سن مناسب دسترسی کودکان به فناوری تاثیر زیادی گذاشته است.

پس آیا اولین گوشی واقعا اولین زخم روانی کودک است؟

چنین تیتر تندی برای جلب توجه رسانه‌ای مناسب است، اما از نظر علمی باید با احتیاط درباره آن حرف زد. مطالعه بیش از ۱۰۰ هزار نفر یک ارتباط مهم را نشان می‌دهد، اما، چون بخش مهمی از اطلاعات بر اساس گزارش افراد درباره گذشته خودشان بوده و مطالعه مشاهده‌ای است، نمی‌توان نتیجه گرفت که گوشی به تنهایی باعث مشکلات روانی در بزرگسالی شده است. خود پژوهشگران نیز محدودیت‌هایی مانند نبود اطلاعات دقیق درباره میزان استفاده از صفحه نمایش در کودکی و نوع محتوایی که افراد مصرف می‌کردند را مطرح کرده‌اند.

کودکی که در ۱۰ سالگی گوشی می‌گیرد ممکن است همزمان در خانواده‌ای با تعارض زیاد، فشار تحصیلی، تنهایی، مشکلات اقتصادی، تجربه خشونت، کمبود خواب یا ضعف ارتباط والد و کودک زندگی کند. در چنین شرایطی، گوشی ممکن است علت، تشدید کننده، پناهگاه یا حتی فقط یکی از نشانه‌های یک محیط پرتنش باشد؛ بنابراین حذف گوشی بدون توجه به محیط روانی کودک، پاسخ کاملی به مسئله نخواهد بود.

گوشی هوشمند؛ خود دستگاه مهمتر است یا جهانی که پشت آن قرار دارد؟

مهمترین پیام این تحقیقات همین جا است. گوشی یک وسیله است، اما چیزی که کودک از طریق آن تجربه می‌کند اهمیت بیشتری دارد. یک کودک ممکن است از گوشی برای تماس با والدین، یادگیری، ارتباط با دوستان و فعالیت‌های خلاقانه استفاده کند؛ کودک دیگری ممکن است ساعت‌ها در معرض مقایسه اجتماعی، قلدری سایبری، محتوای نامناسب، بازی‌های بی پایان یا شبکه‌های اجتماعی قرار بگیرد.

به همین دلیل، مسئله را نمی‌توان فقط با سوالی مانند گوشی را در چه سنی به کودک بدهیم خلاصه کرد. پرسش مهم‌تر این است که کودک در چه سنی وارد چه نوع جهان دیجیتالی شود، چه میزان نظارت و همراهی والدین داشته باشد، خواب و بازی حضوری او چقدر حفظ شود و آیا زندگی واقعی او همچنان از ارتباط انسانی، فعالیت بدنی، تجربه استقلال و بازی آزاد برخوردار است یا نه.

اولین گوشی کودک؛ اولین زخم روانی؟ ۲

نگاه روانشناختی

دکتر مریم سامانی- روانشناس بالینی و خانواده درمانگر می‌گوید: از نگاه روانشناختی، خطر اصلی زمانی شکل می‌گیرد که گوشی هوشمند جای تجربه‌های رشدی مهم کودک را بگیرد. کودک برای ساختن عزت نفس فقط به دریافت تایید در فضای مجازی نیاز ندارد؛ او باید در دنیای واقعی تجربه کند که می‌تواند کاری را انجام دهد، شکست بخورد، دوباره تلاش کند، با همسالان اختلاف پیدا کند و اختلاف را حل کند، مسئولیتی بپذیرد و بدون حضور دائمی والدین از پس بخشی از زندگی خود بربیاید.

اگر گوشی این فرصت‌ها را به تدریج حذف کند، مسئله دیگر فقط زمان صفحه نمایش نیست؛ مسئله تغییر سبک رشد روانی کودک است. از طرف دیگر، والدینی که صرفا گوشی را ممنوع می‌کنند، اما برای کودک رابطه امن، گفت‌و‌گو، بازی، استقلال و حضور واقعی فراهم نمی‌کنند، ممکن است فقط شکل مسئله را تغییر دهند؛ بنابراین به جای اینکه از خودمان بپرسیم اولین گوشی کودک را چه زمانی بخریم، بهتر است یک سوال عمیق‌تر بپرسیم: آیا کودک پیش از ورود به جهان دیجیتال، آنقدر از دنیای واقعی برخوردار شده است که بتواند در برابر فشار‌های جهان آنلاین از خودش مراقبت کند؟

مسئله گوشی نیست؛ مسئله کودکی است که از دست می‌رود

مطالعه جدید یک هشدار جدی است، اما نه برای ایجاد وحشت در والدین. پیام مهمتر این است که سال‌های کودکی و اوایل نوجوانی دوره‌ای نیست که بتوان آن را با یک صفحه نمایش پر کرد و بعد انتظار داشت همه چیز به حالت قبل برگردد.

گوشی می‌تواند ابزار باشد، اما اگر جای خواب، بازی، رابطه خانوادگی، دوستی حضوری، حرکت، تجربه استقلال و گفت‌و‌گو را بگیرد، دیگر فقط یک ابزار نیست؛ به بخشی از محیط رشد کودک تبدیل می‌شود؛ بنابراین سوال درست این نیست که آیا اولین گوشی کودک اولین زخم روانی اوست؟ سوال دقیق‌تر این است که وقتی اولین گوشی وارد زندگی کودک می‌شود، چه چیز‌هایی از زندگی واقعی او را با خود به بیرون می‌برد؟