خلاقیت کودکان چگونه بیشتر میشود؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهداشت نیوز، کردفلاحت با اشاره به اینکه خلاقیت ویژگی مخصوص گروه خاصی از کودکان نیست، عنوان کرد: همه کودکان ظرفیت خلاق بودن را دارند، اما اینکه این ظرفیت تا چه اندازه شکوفا شود، به محیطی بستگی دارد که در آن رشد می‌کنند. هرچه کودک فرصت بیشتری برای بازی کردن، سوال پرسیدن، تجربه کردن و حتی اشتباه کردن داشته باشد، احتمال شکوفایی خلاقیت او نیز بیشتر خواهد بود.

این روانشناس در خصوص اینکه والدین باید خلاقیت کودک را در خانه تقویت کنند، اظهار کرد: راه‌های زیادی برای تقویت خلاقیت کودکان وجود دارد و اینکه کدام روش موثرتر باشد، تا حد زیادی به ویژگی‌های کودک، شیوه فرزندپروری والدین و محیطی که کودک در آن رشد می‌کند بستگی دارد، اما آنچه همه روان‌شناسان بر آن اتفاق نظر دارند این است که خلاقیت در محیطی رشد می‌کند که کودک احساس امنیت کند و فرصت فکر کردن، تجربه کردن و کشف کردن داشته باشد.

بازی آزاد؛ مهم‌ترین ابزار پرورش خلاقیت

به گفته وی، یکی از مهم‌ترین کار‌هایی که والدین می‌توانند انجام دهند این است که به کودک فرصت بازی آزاد بدهند. لازم نیست همیشه برای بازی او برنامه‌ریزی کنند یا همه چیز را از قبل مشخص کنند، گاهی یک جعبه مقوایی، چند تکه لگو یا خمیربازی می‌تواند خلاقیت کودک را بیشتر از اسباب‌بازی‌های پیچیده تقویت کند، چون کودک باید خودش تصمیم بگیرد با آنها چه بسازد و به جای دادن پاسخ آماده، بیشتر سوال بپرسیم مثلا از کودک بپرسیم «به نظرت چه راه دیگری وجود دارد؟» یا «اگر جور دیگری امتحان کنیم چه می‌شود؟» این نوع سوال‌ها ذهن کودک را به سمت ایده‌پردازی و پیداکردن راه‌حل‌های مختلف هدایت می‌کند.

کردفلاحت اضافه کرد: اشتباه کردن را بخشی طبیعی از یادگیری بدانیم. بسیاری از ایده‌های خلاقانه بعد از چند بار آزمون و خطا شکل می‌گیرند. اگر کودک از اشتباه کردن بترسد، به مرور جرات تجربه کردن و متفاوت فکر کردن را از دست می‌دهد، پس کنجکاوی کودک را جدی بگیریم. وقتی سوال می‌پرسد یا ایده‌ای متفاوت مطرح می‌کند، بهتر است به جای اینکه سریع پاسخ بدهیم یا نظرش را رد کنیم، او را به ادامه فکر کردن تشویق کنیم. در واقع، مهم‌ترین وظیفه والدین این نیست که همیشه پاسخ درست را به کودک یاد بدهند، بلکه این است که فضایی ایجاد کنند که کودک در آن با خیال راحت سوال بپرسد، تجربه کند، اشتباه کند و از کشف کردن لذت ببرد. چنین محیطی بهترین بستر برای شکوفایی خلاقیت است.

وی با بیان اینکه تشویق و تحسین والدین در رشد خلاقیت کودک نقش دارد، عنوان کرد: آنچه اهمیت دارد نوع تشویق است. از نگاه روان‌شناسی، بهترین نوع تشویق «تحسین فرایندمحور» است نه «تحسین نتیجه‌محور». منظور از تحسین فرایندمحور این است که والدین به جای تمرکز بر نتیجه نهایی، به تلاش کودک، شیوه فکر کردن او و کنجکاوی‌اش توجه کنند مثلا به جای اینکه بگویند چه نقاشی قشنگی کشیدی، بهتر است بگویند دوست دارم بدانم چطور به این ایده رسیدی؟ یا جالب بود که این رنگ‌ها را کنار هم انتخاب کردی. این نوع تشویق به کودک یاد می‌دهد که فکر کردن، تجربه کردن و آزمون و خطا ارزشمند است. در مقابل، اگر همیشه با جملاتی مثل تو خیلی باهوشی یا تو نابغه‌ای کودک را تحسین کنیم، ممکن است ناخواسته این پیام را منتقل کنیم که ارزش او به کامل بودن و نتیجه بی‌نقص وابسته است. در این شرایط، کودک برای اینکه این تصویر را حفظ کند کمتر ریسک می‌کند و از امتحان کردن ایده‌های جدید می‌ترسد، چون نگران شکست است.

بازی‌های موثر برای تقویت خلاقیت

این روانشناس با اشاره به اینکه چه نوع بازی‌ها و فعالیت‌ها برای افزایش خلاقیت کودکان مناسب‌تر است، تصریح کرد: اگر بخواهم فقط یک ویژگی را برای بازی‌های موثر در پرورش خلاقیت نام ببرم، آن ویژگی «آزادی» است. هر فعالیتی که به کودک فرصت بدهد خودش تصمیم بگیرد، تجربه کند، اشتباه کند یا چیزی خلق کند، بیشتر از هر چیز دیگری به رشد خلاقیت او کمک می‌کند. برای مثال، بازی‌های ساختنی مثل لگو، مکعب‌های چوبی، خمیر بازی یا حتی ساختن وسایل با جعبه‌های مقوایی و وسایل دورریختنی و… از بهترین فعالیت‌ها هستند، چون کودک الگوی از پیش تعیین‌شده‌ای ندارد و باید با کمک تخیل خودش چیزی را خلق کند.

وی ادامه داد: بازی‌های نمایشی هم نقش بسیار مهمی دارند. وقتی کودک نقش پزشک، معلم، آشپز یا فروشنده را بازی می‌کند یا برای عروسک‌هایش داستان می‌سازد، فقط در حال بازی نیست بلکه تخیل، حل مسئله و مهارت‌های اجتماعی خود را هم تمرین می‌کند. قصه‌گویی هم یکی از ساده‌ترین و موثرترین راه‌های تقویت خلاقیت است. می‌توانیم یک داستان را نیمه‌کاره رها کنیم و از کودک بخواهیم پایان آن را تعریف کند یا از او بپرسیم «اگر حیوان‌ها می‌توانستند حرف بزنند چه می‌شد؟» این سوال‌های باز ذهن کودک را به سمت ایده‌پردازی و تفکر خلاق هدایت می‌کنند.

کردفلاحت با بیان اینکه فعالیت‌های هنری مثل نقاشی آزاد، کاردستی، موسیقی و حتی بازی در طبیعت هم فرصت‌های بسیار خوبی برای رشد خلاقیت در کودکان است، گفت: نکته مهم این است که در این فعالیت‌ها نباید کودک را مجبور کنیم همه چیز را شبیه یک الگو انجام دهد. گاهی یک نقاشی که از نگاه بزرگسالان نامنظم به نظر می‌رسد، حاصل تخیل ارزشمند کودک است. در کنار انتخاب بازی، نحوه برخورد والدین هم اهمیت زیادی دارد. بهتر است کمتر در بازی کودک دخالت کنند، به جای دادن پاسخ آماده از او سوال بپرسند و اجازه بدهند خودش راه‌حل پیدا کند. همچنین خوب است کودک در طول روز زمانی برای بازی آزاد و بدون برنامه داشته باشد، چون بسیاری از ایده‌های خلاقانه در همین لحظه‌های به ظاهر ساده و بی‌برنامه شکل می‌گیرند. در نهایت باید بگویم خلاقیت با اسباب‌بازی‌های گران‌قیمت به وجود نمی‌آید. خلاقیت زمانی رشد می‌کند که کودک فرصت داشته باشد با ساده‌ترین وسایل، بزرگ‌ترین ایده‌ها را در ذهنش بسازد.

به گفته وی، استفاده بیش از حد از تبلت و موبایل می‌تواند به طور غیرمستقیم بر خلاقیت کودک تاثیر منفی بگذارد. البته خود فناوری مشکل اصلی نیست، بلکه نوع استفاده و مدت زمانی که کودک با آن سپری می‌کند اهمیت دارد. خلاقیت زمانی رشد می‌کند که کودک فرصت بازی آزاد، خیال‌پردازی، داستان‌سازی و تجربه کردن داشته باشد. اگر بخش زیادی از زمان او صرف صفحه‌نمایش شود، طبیعتا فرصت کمتری برای این فعالیت‌ها باقی می‌ماند. در واقع یکی از مهم‌ترین دلایل کاهش خلاقیت این است که بازی‌های آزاد و تخیلی جای خود را به محتوای آماده می‌دهند.

این روانشناس ادامه داد: نکته دیگری که باید به آن توجه شود این است که بسیاری از بازی‌ها و برنامه‌های دیجیتال همه چیز را از قبل برای کودک طراحی کرده‌اند؛ یعنی شخصیت‌های داستان و حتی راه‌حل‌ها مشخص هستند و کودک بیشتر دریافت‌کننده است تا آفریننده، در حالی که در بازی‌های واقعی، کودک باید خودش داستان بسازد، نقش‌آفرینی کند و برای مسائل راه‌حل پیدا کند. استفاده بیش از حد از صفحه‌نمایش همچنین می‌تواند تعامل کودک با والدین و همسالان را کاهش دهد. بخش مهمی از خلاقیت در جریان گفت‌و‌گو، قصه‌گویی، بازی‌های گروهی و ارتباط با دیگران شکل می‌گیرد. وقتی این تعامل‌ها کمتر شود، فرصت‌های یادگیری و ایده‌پردازی نیز کاهش پیدا می‌کند. از طرف دیگر، گاهی والدین از اینکه کودکشان حوصله‌اش سر می‌رود نگران می‌شوند، در صورتی که از نگاه روان‌شناسی، کسالت همیشه چیز بدی نیست. اتفاقا بسیاری از ایده‌های خلاقانه زمانی شکل می‌گیرند که کودک برای مدتی سرگرمی آماده در اختیار ندارد و ذهنش شروع به خیال‌پردازی و خلق کردن می‌کند.

کردفلاحت در پایان تاکید کرد: خود تبلت یا موبایل ذاتا مضر نیست. اگر کودک از برنامه‌هایی استفاده کند که او را به نقاشی، ساختن، داستان‌پردازی یا حل مسئله تشویق می‌کنند و این استفاده هم محدود و متناسب با سن او باشد، می‌تواند مفید هم باشد؛ بنابراین توصیه ما حذف کامل فناوری نیست، بلکه ایجاد تعادل است. هیچ صفحه‌نمایشی نمی‌تواند جای بازی آزاد، قصه‌گویی، گفت‌و‌گو با خانواده، بازی با همسالان و تجربه‌های واقعی را بگیرد. اینها همان تجربه‌هایی هستند که بیشترین نقش را در پرورش خلاقیت کودک دارند.