سرطان قابلیت درمان دارد؟

به گزارش مجله خبری نگار/بهداشت نیوز، با این حال، آنچه همچنان جان میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تهدید می‌کند، نه فقط خود بیماری، بلکه ناآگاهی، بی‌توجهی به علائم اولیه، باور‌های نادرست و مراجعه دیرهنگام به پزشک است.

سازمان جهانی بهداشت نیز در تازه‌ترین گزارش خود هشدار داده است که شمار مبتلایان به سرطان در دهه‌های آینده به‌طور چشمگیری افزایش خواهد یافت. در حال حاضر سالانه حدود ۲۰.۶ میلیون مورد جدید سرطان در جهان ثبت می‌شود و نزدیک به ۱۰ میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست می‌دهند. اگر روند کنونی ادامه پیدا کند، تعداد موارد جدید سرطان تا سال ۲۰۵۰ به حدود ۳۵ میلیون مورد در سال خواهد رسید.

امروزه با افزایش امید به زندگی، تغییر سبک زندگی، گسترش شهرنشینی، آلودگی‌های محیطی، مصرف دخانیات، تغذیه ناسالم، کم‌تحرکی و افزایش چاقی، سرطان بیش از هر زمان دیگری به یکی از مهم‌ترین چالش‌های نظام‌های سلامت جهان تبدیل شده است. این بیماری دیگر محدود به گروه سنی یا جنس خاصی نیست و می‌تواند افراد را در هر سن و موقعیتی درگیر کند. با این حال، متخصصان معتقدند بخش قابل توجهی از موارد ابتلا با رعایت اصول پیشگیری، اصلاح سبک زندگی، واکسیناسیون، انجام آزمایش‌های غربالگری و توجه به علائم هشداردهنده قابل پیشگیری یا تشخیص در مراحل اولیه است؛ مراحلی که درمان در آنها موفق‌تر، کم‌هزینه‌تر و با عوارض کمتر همراه خواهد بود.

در کنار پیشرفت‌های چشمگیر علم پزشکی، توسعه دارو‌های هدفمند، ایمونوتراپی، روش‌های نوین جراحی، پرتودرمانی و پیوند سلول‌های بنیادی، امید تازه‌ای برای بیماران سرطانی ایجاد کرده است. با این وجود، هنوز باور‌های غلطی مانند ترس از نمونه‌برداری، خودداری از مراجعه به پزشک به دلیل نداشتن درد، یا تصور غیرقابل درمان بودن سرطان، از مهم‌ترین موانع تشخیص زودهنگام به شمار می‌روند. بسیاری از بیماران زمانی به مراکز درمانی مراجعه می‌کنند که بیماری وارد مراحل پیشرفته شده و فرصت طلایی درمان تا حد زیادی از دست رفته است.

افزایش آگاهی عمومی درباره ماهیت سرطان، عوامل خطر، نشانه‌های هشداردهنده و روش‌های پیشگیری، یکی از مؤثرترین راهکار‌ها برای کاهش مرگ‌ومیر ناشی از این بیماری محسوب می‌شود. آگاهی نه‌تنها می‌تواند جان افراد را نجات دهد، بلکه با اصلاح نگرش جامعه نسبت به سرطان، ترس جای خود را به امید، دانش و اقدام به‌موقع خواهد داد. در همین راستا، گفت‌وگوی پیش رو با بابک نجاتی، فوق‌تخصص خون و آنکولوژی، نگاهی جامع به واقعیت‌های این بیماری، تازه‌ترین یافته‌های علمی، باور‌های نادرست رایج و راهکار‌های پیشگیری، تشخیص و درمان سرطان دارد؛ گفت‌وگویی که می‌تواند برای هر خانواده‌ای خواندنی و راهگشا باشد.

بابک نجاتی، فوق‌تخصص خون و آنکولوژی در گفت‌و‌گو با ایسنا با اشاره به اهمیت روزافزون بیماری سرطان، اظهار کرد: در حال حاضر سالانه حدود ۲۰ میلیون مورد جدید سرطان در دنیا تشخیص داده می‌شود و حدود ۵۰ میلیون نفر از افرادی که طی پنج سال گذشته به سرطان مبتلا شده‌اند، اکنون به زندگی خود ادامه می‌دهند که بخش قابل‌توجهی از آنها درمان شده‌اند.

وی افزود: با وجود پیشرفت‌های درمانی، سالانه حدود ۱۰ میلیون نفر در جهان بر اثر سرطان جان خود را از دست می‌دهند. در منطقه ما نیز سرطان پس از بیماری‌های قلبی و عروقی، دومین علت مرگ‌ومیر به شمار می‌رود و همین مسئله اهمیت آگاهی بیماران، انجام اقدامات پیشگیرانه و به‌ویژه تشخیص زودرس را دوچندان می‌کند.

سرطان چگونه ایجاد می‌شود؟

وی با اشاره به توضیح چیستی سرطان گفت: سلول‌های بدن در فرایندی به نام میتوز تقسیم و تکثیر می‌شوند. اگر این تقسیم صورت نگیرد، سلول‌های مرده با سلول‌های جدید جایگزین نمی‌شوند. در مقابل، اگر تقسیم سلولی به‌صورت بی‌رویه ادامه پیدا کند، منجر به افزایش تعداد سلول‌هایی می‌شود که مورد نیاز بدن نیستند.

وی ادامه داد: این فرایند تقسیم سلولی تحت تأثیر ژن‌ها قرار دارد، بخشی از ژن‌ها تقسیم سلولی را مهار می‌کنند و بخشی دیگر آن را تحریک می‌کنند که به آنها ژن‌های پیش‌برنده تقسیم گفته می‌شود. در شرایط عادی، بین این ژن‌ها تعادل وجود دارد، اما اگر این تعادل به هم بخورد و ژن‌های مهارکننده غیرفعال شوند و ژن‌های تحریک‌کننده بیش‌فعال شوند، تقسیم سلولی بیش از اندازه رخ می‌دهد.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی افزود: تقسیم بی‌رویه سلول‌ها باعث ایجاد توده‌های سلولی می‌شود که با مصرف غذا و اکسیژن مورد نیاز بافت‌های سالم و ایجاد اختلال در خون‌رسانی، به بدن آسیب می‌زنند.

نجاتی با بیان اینکه دومین ویژگی سرطان، تهاجم موضعی است، خاطرنشان کرد: یعنی سلول‌هایی که افزایش یافته‌اند به بافت‌های اطراف حمله می‌کنند. تعریف سرطان یا بدخیمی، در واقع تقسیم بی‌رویه سلول‌ها همراه با تهاجم به بافت‌های اطراف است.

عضو هئیت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز افزود: این سلول‌های سرطانی می‌توانند از طریق عروق خونی یا لنفاوی به سایر بافت‌های بدن منتقل شوند که به این پدیده متاستاز گفته می‌شود. برای مثال در بدخیمی روده، سلول‌ها از طریق خون به کبد منتقل شده و در آنجا توده‌های جدیدی تشکیل می‌دهند که گفته می‌شود سرطان به کبد متاستاز داده است. این سلول‌ها فقط محدود به یک ناحیه نیستند و اگر به‌موقع تشخیص داده نشوند، می‌توانند مغز، کبد، استخوان‌ها و ریه‌ها را نیز درگیر کنند.

وی تأکید کرد: تشخیص و درمان سرطان یک کار کاملاً تیمی است و با همکاری فوق‌تخصصان خون و آنکولوژی، جراحان و متخصصان رادیوتراپی یا پرتودرمانی انجام می‌شود و بر اساس همین همکاری‌ها، برنامه درمانی بیمار طراحی می‌شود.

نجاتی با بیان اینکه بیماران در صورت مشاهده کوچک‌ترین علائم باید به فوق‌تخصص خون و آنکولوژی مراجعه کنند، گفت: بسیاری از بیمارانی که مراجعه می‌کنند، دیدگاه‌های اشتباهی دارند، از جمله اینکه تصور می‌کنند نمونه‌برداری از توده باعث گسترش سرطان می‌شود، در حالی که این باور کاملاً نادرست است و بدون نمونه‌برداری، امکان تشخیص دقیق و شروع درمان وجود ندارد.

وی ادامه داد: یکی دیگر از باور‌های اشتباه بیماران، تصویر ذهنی بسیار وخیم از سرطان است. در حالی که بیمارانی با نارسایی قلبی یا کبدی وجود دارند که طول عمر کوتاه‌تری نسبت به بسیاری از بیماران سرطانی دارند، اما بیماران سرطانی به دلیل تصورات گذشته، بیماری خود را صعب‌العلاج‌تر و وخیم‌تر می‌دانند.

وی افزود: برخی بیماران تصور می‌کنند با انجام جراحی و برداشتن توده، درمان پایان یافته است و می‌پرسند چرا باید شیمی‌درمانی انجام شود. در حالی که تومور فقط در یک نقطه محدود نیست و سلول‌های سرطانی می‌توانند در گردش خون وجود داشته باشند. در بیشتر تومورها، پس از جراحی باید شیمی‌درمانی انجام شود تا سلول‌های سرطانی سیستمیک از بین بروند و خطر متاستاز یا عود موضعی به حداقل برسد.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی خاطرنشان کرد: برخی بیماران تصور می‌کنند سرطان حتماً با درد بروز می‌کند و به همین دلیل تا زمانی که درد ندارند به پزشک مراجعه نمی‌کنند، در حالی که این بیماری می‌تواند به شکل خال، تنگی نفس یا سرفه، اسهال یا یبوست، گیر کردن غذا در گلو، زردی صورت، دفع خون از ادرار یا مدفوع و علائم دیگر ظاهر شود و لزوماً با درد همراه نیست. هرچند در مراحل پیشرفته، بسیاری از بیماران دچار درد می‌شوند، اما نبود درد به معنای نبود بیماری نیست.

شایع‌ترین سرطان‌ها و علائم هشداردهنده آنها

نجاتی گفت: شایع‌ترین سرطان، سرطان پستان است که حدود ۱۱ درصد از کل سرطان‌ها را تشکیل می‌دهد و معمولاً با ترشحات خونی یا آبکی از پستان، فرورفتگی نوک پستان یا احساس توده بدون درد بروز می‌کند. در مقابل، ممکن است درد وجود داشته باشد، اما توده کیستیک باشد و اصلاً سرطان نباشد.

وی با بیان اینکه سرطان ریه عمدتاً با سرفه و تنگی نفس بروز می‌کند، ادامه داد: سرطان روده می‌تواند با اسهال، یبوست و درد پیچشی هنگام دفع مدفوع همراه باشد.

وی خاطرنشان کرد: سرطان پروستات با علائمی مانند قطره‌قطره آمدن ادرار، سوزش و تکرر ادرار خود را نشان می‌دهد.

وی بیان کرد: سرطان معده با سیری زودرس، کاهش وزن و گاهی خونریزی گوارشی بروز می‌کند.

وی با بیان اینکه در مردان سرطان‌های ریه، پروستات، روده و معده و در زنان سرطان‌های پستان، روده، ریه و دهانه رحم شایع‌تر هستند، گفت: از نظر کشندگی نیز در مردان به ترتیب سرطان ریه، روده، معده، پروستات و لوزالمعده و در زنان سرطان پستان با ۱۵ درصد مرگ‌ومیر، سرطان‌های ریه، روده، دهانه رحم و معده قرار دارند.

نجاتی اظهار کرد: سن بیمار از عوامل مهم بوده و با افزایش سن، شیوع و کشندگی تومور‌ها افزایش می‌یابد. در سنین پایین‌تر، تومور‌های مغزی، استخوانی و بافت نرم (سارکوم‌ها) شایع‌تر هستند و در سنین بالاتر، سرطان‌های پروستات، روده، ریه و پستان بیشتر دیده می‌شوند.

وی افزود: جنسیت نیز نقش مهمی دارد، برای مثال سرطان ملانوما پوستی ۱.۳ برابر و سرطان حنجره حدود هفت برابر در مردان شایع‌تر است، در حالی که سرطان تیروئید سه برابر در زنان و سرطان کیسه صفرا و مقعد نیز در زنان شایع‌تر است.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی گفت: از نظر نژادی، در آسیای شرقی سرطان روده کمتر و سرطان ریه بیشتر دیده می‌شود، اما در آسیای غربی و منطقه ما سرطان روده و معده شایع‌تر است و در استان‌های آذربایجان و گیلان سرطان معده شیوع بالایی دارد.

نجاتی تصریح کرد: مصرف سیگار، کم‌تحرکی در سرطان روده شایع بوده، رژیم‌های غذایی حاوی چربی‌های اشباع، چاقی و افزایش شاخص توده بدنی، خطر ابتلا به سرطان پستان و رحم را افزایش می‌دهد. همچنین قرار گرفتن در معرض اشعه فرابنفش خورشید می‌تواند خطر سرطان پوست را افزایش دهد.

وی گفت: مصرف طولانی‌مدت دارو‌هایی مانند پنتوپرازول و امپرازول که برای سوزش معده استفاده می‌شوند، می‌تواند به‌تدریج موجب آسیب مخاط معده و افزایش خطر سرطان شود. مصرف هورمون‌های مردانه مانند تستوسترون در بدنسازی نیز فرد را مستعد سرطان پروستات می‌کند.

وی با بیان اینکه تماس با عوامل شیمیایی نیز اهمیت زیادی دارد، ادامه داد: تماس با آرسنیک در صنایع ریخته‌گری، فلزکاری و آفت‌کش‌ها، تماس با آزبست در صنایع سیمان، کاشی، کاغذسازی، لنت ترمز و کلاچ، و تماس با بنزن در صنایع پلاستیک، رنگ و مواد شوینده می‌تواند باعث افزایش خطر سرطان‌های ریه، پوست و بدخیمی‌های خونی شود و استفاده از ماسک و تجهیزات ایمنی ضروری است.

نجاتی با بیان اینکه مصرف استروژن‌ها مهم‌ترین فاکتور خطر سرطان پستان است، خاطرنشان کرد: دارو‌های سرکوب‌کننده ایمنی مانند سیکلوسپورین می‌توانند خطر ابتلا به لنفوم یا سرطان غدد لنفاوی را افزایش دهند همچنین ویروس اپشتین‌بار فرد را مستعد سرطان‌های خونی و لنفوم می‌کند.

وی افزود: ویروس (HPV) می‌تواند باعث سرطان دهانه رحم و همچنین برخی سرطان‌های سر و گردن شود. واکسن HPV در دسترس است و انجام پاپ‌اسمیر و بررسی‌های منظم می‌تواند ابتلا به این سرطان را به حداقل برساند.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تبریز گفت: بسیاری از سرطان‌هایی که متاستاز نداده‌اند، در صورت مراجعه به‌موقع و استفاده از دارو‌های جدید قابل درمان هستند. در سرطان‌های متاستاتیک و به‌ویژه سرطان‌های خونی، پیوند سلول‌های بنیادی و مغز استخوان می‌تواند باعث بهبودی حتی در مراحل پیشرفته شود. در برخی سرطان‌هایی که کبد درگیر است نیز پیوند می‌تواند به بیمار کمک کند.

وی افزود: با افزایش سن جمعیت و سالمندی جامعه، احتمال افزایش بروز سرطان در سال‌های آینده وجود دارد. همچنین عوامل محیطی مانند آلودگی هوا و آب و استفاده از کود‌های شیمیایی سرطان‌زا در کشاورزی نقش مهمی دارند. اشعه‌های یونیزان مانند پرتودرمانی یا رادیوگرافی نیز می‌توانند فرد را مستعد سرطان کنند.

نجاتی با بیان اینکه طیفی از سرطان‌ها زمینه ارثی دارد، تاکید کرد: حدود ۱۵ درصد از سرطان‌های روده ارثی هستند. برخی افراد تمایلی به انجام آزمایش‌های ژنتیکی ندارند، در حالی که با این بررسی‌ها می‌توان از درگیری سایر اعضای خانواده جلوگیری کرد.

سرطان پروستات؛ تشخیص زودهنگام با آزمایش PSA

وی افزود: سرطان پروستات دومین سرطان شایع و پنجمین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است. استفاده از آندروژن‌ها، برخی اختلالات ژنتیکی مانند مشکلات کروموزوم ۱۷ و ۸ می‌تواند فرد را مستعد این سرطان کند. این سرطان ارثی نیست، اما زمینه ژنتیکی دارد و با انجام آزمایش‌هایی مانند PSA می‌توان آن را پیش از بروز علائم تشخیص داد. مشکلات ادراری و بزرگی پروستات نیز می‌توانند در تشخیص زودرس و بهبود بیمار مؤثر باشند.

این فوق‌تخصص خون و آنکولوژی درباره سرطان ریه گفت: این سرطان دومین سرطان شایع و مهم‌ترین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و مهم‌ترین عامل خطر آن مصرف سیگار است. با اصلاح سبک زندگی و قطع سیگار، حتی در افرادی که به سرطان مبتلا شده‌اند، طول عمر افزایش می‌یابد.

وی افزود: سرطان معده پنجمین سرطان شایع و چهارمین علت مرگ‌ومیر ناشی از سرطان است و مصرف مواد غذایی حاوی نیترات، غذا‌های دودی و برخی عفونت‌ها از عوامل مهم آن هستند. سرطان کبد نیز به‌طور عمده با عفونت‌های هپاتیت B و C و مصرف الکل مرتبط است.

نجاتی گفت: سرطان دهانه رحم از سرطان‌های شایع زنان است که عامل اصلی آن HPV است و ممکن است به‌صورت زگیل تناسلی بروز کند. سرطان مثانه نیز دهمین سرطان شایع است و انگل شیستوزوما از عوامل مهم آن محسوب می‌شود.

پستان، پروستات و کولورکتال، شایع‌ترین سرطان‌های آذربایجان شرقی

رضا کریمی‌نژاد، کارشناس بیماری‌های غیرواگیر معاونت بهداشت دانشگاه علوم پزشکی تبریز در گفت‌و‌گو با ایسنا، با اشاره به آخرین آمار ثبت سرطان در استان، اظهار کرد: آخرین گزارش منتشرشده از سوی وزارت بهداشت در سال ۱۳۹۸ انجام شده و آمار ارائه‌شده نیز بر اساس اطلاعات همان سال است.

وی افزود: در سال ۱۳۹۸، تعداد هفت هزار و ۵۴۴ مورد جدید سرطان در استان شناسایی شده است. شایع‌ترین سرطان‌ها در استان شامل سرطان پستان، پروستات، کولورکتال، پوست و معده هستند.

وی درباره شایع‌ترین سرطان‌ها به تفکیک جنسیت نیز گفت: بر اساس آمار در مردان، سرطان‌های معده، پروستات، کولورکتال، پوست و مثانه بیشترین شیوع را دارند. در زنان نیز سرطان‌های پستان، کولورکتال، تیروئید، معده و پوست در صدر موارد شایع قرار دارند.

کریمی‌نژاد با بیان اینکه شاخص مورد استناد در حوزه سرطان، میزان بروز استانداردشده سنی است، تصریح کرد: این شاخص در استان ۱۸۰.۴۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر است، در حالی که این رقم در سطح کشور بر اساس آمار سال ۱۳۹۸، ۱۸۸.۹۱ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر گزارش شده است.

وی ادامه داد: برنامه‌های غربالگری سرطان پستان و سرطان کولورکتال در مجموعه بهداشت استان در حال اجراست و برای سرطان دهانه رحم (سرویکس) نیز برنامه‌هایی در دستور کار قرار دارد.

کارشناس بیماری‌های غیرواگیر خاطرنشان کرد: بر اساس آمار سال ۱۳۹۸، استان از نظر شاخص‌های مورد بررسی در رتبه پنجم کشور قرار دارد.

وی با اشاره به جایگاه دانشگاه علوم پزشکی تبریز اظهار کرد: دانشگاه علوم پزشکی تبریز به عنوان دانشگاه قطب فعالیت می‌کند و به همین دلیل بخش قابل توجهی از موارد ثبت‌شده، مربوط به بیماران استان‌های همجوار است که برای دریافت خدمات به این مرکز مراجعه می‌کنند.