سد‌ها ۱۵ درصد پُرتر از پارسال

به گزارش مجله خبری نگار، در روز‌هایی که اتفاقات مرتبط با جنگ تحمیلی، نگاه بسیاری از ما را به اتفاقات روی زمین دوخته است، در آسمان ایران روایتی متفاوت و پرشور در جریان است. بهار امسال با چهره‌ای مقتدر و درعین‌حال بخشنده ظاهر شده و ابر‌های باران‌زا، پس از مدت‌ها انتظار، سخاوتمندانه بر پهنه تشنه سرزمینمان می‌بارند.

در پایتخت، صدای رعد و برق‌های شبانه و بارش‌های رگباری بهاری که گاه با غرش‌های دلهره‌آور خود سکوت شب‌های آتش‌بس را می‌شکنند، به‌یادآورنده قدرت بی‌نظیر طبیعت و نویدبخش روز‌های تازه‌ای برای منابع آبی هستند. این سمفونی باشکوه آسمان، تنها مختص تهران نیست؛ در شمال غرب کشور، تماشای ویدئو‌های پربازدید از قایق‌سواری گردشگران و مردم محلی در دل پهنه آبی دریاچه ارومیه، موجی از شادمانی و امید را در دل دوستداران محیط‌زیست زنده کرده است. بازگشت صدای برخورد امواج به بدنه قایق‌ها در نگین فیروزه‌ای آذربایجان، تصویری است که پس از سال‌ها نگرانی، اکنون به نمادی از بازگشت زندگی و نشاط به یکی از مهم‌ترین زیست‌بوم‌های کشور تبدیل شده است.

نزولات جوی نسبتاً خوب در آمار‌های رسمی و وضعیت مخازن سد‌های کشور نیز بازتابی روشن و امیدوارکننده داشته است. بر اساس تازه‌ترین گزارش‌های منتشر شده، تا پایان ۳۰ فروردین سال آبی کنونی، حجم کل ورودی آب به سد‌های مخزنی کشور با یک جهش خیره‌کننده و پرشدگی ۵۹ درصدی، به رقم قابل‌توجه ۲۷.۹۸ میلیارد مترمکعب رسیده است. این میزان ورودی که به گفته مدیرکل دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور افزایش ۱۴ درصدی نسبت به زمان مشابه در سال گذشته دارد، جان تازه‌ای به شریان‌های آبی کشور در بسیاری از مناطق بخشیده است.

همچنین آمار‌ها نشان می‌دهند کل تخلیه آب از سد‌ها در این مدت ۱۷.۱۲ میلیارد مترمکعب بوده که نسبت به سال گذشته کاهش ۶ درصدی را نشان می‌دهد. این کنترل خروجی‌ها، در نهایت منجر به آن شده که حجم آب موجود در مخازن سد‌های کشور به عدد ۳۵.۵۵ میلیارد مترمکعب برسد و درصد پرشدگی مخازن روی عدد امیدوارکننده ۵۹ درصد بایستد.

بااین‌حال، نگاهی دقیق‌تر به نقشه آبی کشور نشان می‌دهد بارش‌های بهاری توزیع متقارن و یکسانی در پهنه سرزمینی نداشته‌اند. در شرایطی که سد‌های استان‌هایی در غرب، جنوب و جنوب شرق کشور مانند آذربایجان غربی، هرمزگان، کردستان و سیستان و بلوچستان با جهش چشمگیر ذخایر آبی مواجه شده و روز‌های پرآبی را سپری می‌کنند، جغرافیای پهناور مناطق مرکزی و کلان‌شهر‌ها روایتی متفاوت دارد در همین راستا و با نگاهی بلندمدت‌تر، آمار‌ها می‌گویند رتبه بارش‌های سال جاری در مقایسه با دوره بلندمدت، جایگاه ۲۵ در میان ۵۸ سال گذشته را به خود اختصاص داده است.

برای بررسی دقیق‌تر این شرایط، تحلیل وضعیت بارش‌ها و واکاوی چشم‌انداز اقلیمی ایران در سال جاری، «فرهیختگان» با احمد وظیفه، رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی سازمان هواشناسی کشور گفت‌و‌گو کرده است.

رکوردشکنی نزولات جوی در استان‌های جنوبی

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی با اشاره به وضعیت کلی بارش‌ها در کشور گفت: «وضعیت بارندگی کشور در شرایط نرمال قرار دارد. میانگین بارش کشوری به حد نرمال رسیده است و اغلب استان‌ها نسبت به سال گذشته وضعیت بهتری دارند. به جز گیلان و مازندران که سال گذشته بارش بیشتری را تجربه کرده بودند، سایر استان‌ها شرایط مناسب‌تری نسبت به سال قبل دارند.»

وی افزود: «برخی استان‌ها مانند کرمان، خراسان جنوبی، هرمزگان و بوشهر، شرایطی فراتر از نرمال را تجربه می‌کنند و وضعیت بارندگی آنها اساساً با سال گذشته قابل‌قیاس نیست. این استان‌ها در سال گذشته طی همین بازه زمانی، بارش بسیار ناچیزی داشتند. برای مثال بارش هرمزگان به ۳۰ میلی‌متر نیز نمی‌رسید، اما امسال معادل و حتی بیشتر از بارش یک سال کامل خود را دریافت کرده‌اند. بنابراین، امسال در این مناطق وضعیت بسیار خوبی داریم.»

وظیفه با تأکید بر تفاوت‌های منطقه‌ای تصریح کرد: «اما در برخی استان‌ها نظیر تهران، قزوین و البرز وضعیت متفاوت است. اگرچه البرز مقداری بهتر از سال گذشته است، اما تهران تفاوت چندانی با سال قبل ندارد و تنها ۱۰ تا ۱۵ میلی‌متر بارش بیشتری را ثبت کرده و همچنان نسبت به شرایط نرمال با کمبود جدی مواجه است. پارسال نیز وضعیت مطلوبی نداشتیم و امسال دومین سال پیاپی خشکسالی انباشته در تهران است. همچنین تهران و برخی استان‌ها مانند یزد، البرز، مرکزی و قم، ششمین سال پیاپی کم‌بارشی را تجربه می‌کنند. بنابراین، علی‌رغم نرمال بودن میانگین بارش کشور، استان‌های تهران، قزوین، مرکزی، قم، سمنان و تا حدودی مازندران و گیلان، با بارش کمتر از نرمال روبه‌رو هستند که این کمبود در تهران باتوجه‌به مصرف، شدیدتر است.»

وی در پاسخ به این پرسش که آیا کشور وارد دوره ترسالی شده، اظهار داشت: «نمی‌توان گفت که تمام کشور وارد دوره ترسالی شده است، اما در استان‌هایی مانند خراسان جنوبی، هرمزگان، بوشهر و کرمان از نظر بارش می‌توان گفت ترسالی رخ داده است. اگر مجموع بارش امسال و سال گذشته را در این مناطق در نظر بگیریم، به شرایط نرمال دوساله می‌رسیم. ما طی سالیان گذشته با کمبود‌های زیاد و خشکسالی‌های شدید و گسترده، به‌ویژه در منابع آب زیرزمینی، مواجه بوده‌ایم. برای مثال، ۹ ماه نخست سال ۱۴۰۱ خشک‌ترین دوره ثبت‌شده در تاریخ هواشناسی کشور بود. بنابراین، این تصور که آب فراوان داریم و می‌توانیم هرگونه که بخواهیم مصرف کنیم، به‌هیچ‌عنوان صحیح نیست.»

افزایش ۹۰ درصدی بارش در حوضه آبریز ارومیه

احمد وظیفه در خصوص وضعیت دریاچه ارومیه و دیگر حوضه‌های آبی مهم کشور گفت: «در اغلب مناطق کشور، به‌ویژه در حوضه زاگرس شامل استان‌های خوزستان، کهگیلویه و بویراحمد، چهارمحال‌وبختیاری، لرستان، کرمانشاه و ایلام، وضعیت بارش تفاوت چشمگیری با سال گذشته دارد. همچنین حوضه آبریز دریاچه ارومیه تقریباً ۸۰ تا ۹۰ درصد بارندگی بیشتری نسبت به سال گذشته دریافت کرده است.»

وی در پاسخ به سؤالی درباره امید به تداوم این روند در دریاچه‌ها و رودخانه‌ها بیان کرد: «پیش‌بینی می‌شود طی دو هفته آینده بارش‌های نسبتاً خوبی در غرب و فلات مرکزی کشور داشته باشیم، اما این بارش‌ها نمی‌تواند کم‌بارشی شدید استان‌های مرکزی مانند قم، تهران و قزوین را جبران کند. امسال نیز ما با کم‌بارشی قابل‌ملاحظه و شدیدی به‌خصوص در تهران مواجه هستیم که کمبود منابع آبی را رقم می‌زند. علاوه‌بر این، اثرات خشکسالی سال گذشته که طی آن تهران با ۵۰ درصد و البرز با حدود ۴۰ درصد کم‌بارشی مواجه بودند، همچنان پابرجاست. ضمن اینکه در منطقه‌ای مانند تهران با تراکم بالای جمعیت، حتی با بارش نرمال نیز با کمبود آب مواجه هستیم، زیرا منابع موجود، کفاف استاندارد‌های تأمین آب سرانه را نمی‌دهد.»

رئیس مرکز ملی اقلیم در مورد جزئیات وضعیت دریاچه ارومیه افزود: «همان‌طور که اشاره شد، بارش‌ها در حوضه دریاچه ارومیه ۸۰ تا ۹۰ درصد بیشتر از سال گذشته و حدود ۳۰ درصد بالاتر از میانگین بلندمدت (نرمال) است. بااین‌حال، این حجم بارش هنوز نتوانسته دریاچه را به طور کامل احیا کند. طبق آخرین اخبار، از ۵۵۰۰ کیلومترمربع مساحت دریاچه، تنها ۲۰ درصد آن آبگیری شده و ۸۰ درصد آن همچنان خشک است. اگرچه در شمال غرب کشور تا خردادماه فرصت بارش وجود دارد، اما دوره اصلی بارندگی سپری شده است. این موضوع که حتی با بارش ۳۰ درصد فراتر از نرمال، دریاچه همچنان با کمبود جدی آب مواجه است، باید مسئولان را نسبت به بازنگری در توزیع آب و کاهش سطح زیر کشت محصولات آب‌بر در این حوضه حساس‌تر کند؛ در غیر این صورت، این دریاچه به کانون گردوغبار تبدیل شده و آسیب‌های جدی به محیط‌زیست و کشاورزی منطقه وارد خواهد کرد.»

بازنگری در برداشت از منابع آبی برای کشاورزی و باغداری در حوضه زاینده‌رود

وی در ادامه به وضعیت زاینده‌رود پرداخت و گفت: «در مورد زاینده‌رود، بارندگی در سرشاخه‌های آن واقع در استان چهارمحال‌وبختیاری و غرب اصفهان، نسبت به سال گذشته تقریباً دوبرابر شده است؛ بنابراین وضعیت بارش منطقه بسیار بهتر از سال قبل است، اما همچنان حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد از شرایط نرمال بلندمدت کمتر است که امیدواریم در هفته‌های آینده جبران شود. بااین‌وجود، به دلیل کاربری‌های متعدد و برداشت‌های فراوان برای مصارف کشاورزی و باغداری، فشار بر منابع آبی این حوضه فراتر از پتانسیل اقلیمی آن است. در اینجا نیز لازم است با تدبیری همه‌جانبه و با مشارکت تمام کاربران آب، بازتعریفی در تخصیص منابع صورت گیرد. علی‌رغم انتقال آب از منابع دیگر، میزان مصارف تعریف‌شده در استان اصفهان با توان تأمین آب حوضه زاینده‌رود همخوانی ندارد و همین امر موجب برداشت‌های بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و فرونشست‌های زمین شده که اکنون بافت شهری و ابنیه تاریخی اصفهان را تهدید می‌کند.»

پُر آبی دریاچه‌های فارس و تداوم ورود آب‌های مرزی به تالاب هامون

این مقام مسئول در سازمان هواشناسی در خصوص وضعیت تالاب‌ها و منابع آبی در دیگر نقاط کشور بیان کرد: «در سایر مناطق کشور، به‌ویژه در بخش‌های جنوبی، وضعیت دریاچه‌ها باتوجه‌به بارش‌های مناسب در حوضه زاگرس بسیار خوب ارزیابی می‌شود؛ به‌خصوص دریاچه‌های واقع در استان فارس. همچنین بر اساس گزارش‌ها، وضعیت تالاب هامون با ورود آب از افغانستان بهتر از سال گذشته است؛ هرچند همچنان با کمبود‌های زیادی روبه‌روست. خوشبختانه امسال وضعیت بارش در افغانستان نیز مناسب بوده و بارش استان سیستان و بلوچستان نیز در شرایط نرمال قرار دارد و امیدواریم رهاسازی آب از سوی افغانستان قابل‌توجه باشد.»

وظیفه در ادامه به وضعیت شمال شرق کشور اشاره کرد و گفت: «لازم به ذکر است که در خراسان رضوی، به دلیل کنترل آب در بالادست و سدسازی‌ها، سد دوستی وضعیت مناسبی ندارد و تأمین آب کلان‌شهر مشهد یکی از چالش‌های بزرگ است.»

بهبود ۱۰ تا ۱۵ درصدی حجم سد‌های تهران

رئیس مرکز ملی اقلیم و مدیریت بحران خشکسالی در پاسخ به سؤالی در مورد وضعیت سد‌های استان تهران گفت: «بر اساس آخرین اطلاعات، وضعیت سد‌های تهران کم‌وبیش اندکی بهتر از سال گذشته است. همان‌طور که اشاره کردم بارش‌ها در تهران نسبت به سال گذشته حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد بهبود یافته که تغییر چشمگیری محسوب نمی‌شود.» وی با اشاره به شرایط تأمین آب پایتخت افزود: «در مورد تهران باید اشاره کنم که سال گذشته، برداشت آب از سد طالقان به مدیریت توزیع آب در تهران و البرز در انتهای تابستان کمک شایانی کرد و مانع از قطعی گسترده آب شد، اما متأسفانه امسال ذخیره آب سد طالقان به مراتب کمتر از سال گذشته است و به کمتر از نصف رسیده که این نکته مهمی برای تأمین آب تهران و البرز محسوب می‌شود.»

کلید طلایی پایداری منابع آبی

احمد وظیفه در بخش پایانی صحبت‌های خود با تأکید بر اهمیت استراتژیک آب و لزوم قدردانی از نزولات جوی، به تشریح راهکار‌های تداوم این مسیر پرداخت و گفت: «نکته اساسی این است که آب یک موضوع بسیار کلیدی است که با تمام بخش‌های جامعه، از اشتغال و صنعت و کشاورزی گرفته تا حفظ محیط‌زیست، در ارتباط است. آب کالایی بی‌جایگزین است و اثرات آن منطقه‌ای است؛ یعنی فراوانی آب در گیلان کمکی به تهران نمی‌کند. هر منطقه پتانسیل اقلیمی مشخصی دارد و بارگذاری جمعیت و فعالیت‌ها باید متناسب با همان پتانسیل باشد. بارگذاری بیش از حد، مانند آنچه در تهران و البرز رخ داده، توان پاسخگویی اکوسیستم را از بین برده و منجر به ناپایداری و تخریب سرزمین می‌شود که جبران اثرات بلندمدت آن ناممکن است.»

وی در پاسخ به سؤالی مبنی بر تأثیر خروج شهروندان از تهران در ایام تعطیلات بر منابع آبی، توضیح داد: «در مناطقی مانند تهران، مشهد یا اراک که با کمبود ذاتی آب مواجه هستند، مهم‌ترین رویکرد باید توجه به مدیریت تقاضا و مصرف باشد. این راهکار اصلی است، زیرا در این حوضه‌ها دیگر منبع آب جدیدی برای انتقال وجود ندارد. آب تهران از تمام منابع ممکن، چه از سد لار در شرق و چه از سد طالقان در غرب، تأمین شده است؛ بنابراین داشته‌های ما محدود است و باید آن را به‌گونه‌ای مدیریت کنیم که نیاز‌های بخش شرب، بهداشت، صنعت و محیط‌زیست به طور پایدار تأمین شود.»

وی با تأکید بر نقش امیدبخش تک‌تک شهروندان در حفظ این دستاورد‌ها ادامه داد: «در شرایط کنونی مهم‌ترین اقدام، مدیریت تقاضا و بهینه‌سازی مصرف است. فارغ از اقدامات دولت و رسانه‌ها، هر شهروند باید بداند که اقدامات فردی مانند حلقه‌های یک زنجیر به هم متصل است. اگر همه با هم همکاری کرده و فرهنگ رعایت الگوی مصرف بهینه فراگیر شود، قطعاً مشکلات کمتری در جامعه خواهیم داشت و بهبود ملموسی در دسترسی پایدار به آب شرب برای همگان حاصل خواهد شد.»

منبع: فرهیختگان-فرگاه افشار