نابودی‌ها و آسیب‌های هرمز در ایام نوروز کی بازسازی می‌شود؟

به گزارش مجله خبری نگار، تقریباً می‌توان گفت که در تعطیلات عید نوروز شمال تا جنوب و از شرق تا به غرب ایران، مملو از مسافر و گردشگر می‌شود. آمار‌ها می‌گوید که استان هرمزگان امسال با ثبت بیش از سه‌میلیون و ۳۴۰ هزار اقامت شبانه، به یکی از مقاصد اصلی سفر‌های نوروزی کشور تبدیل شده بود؛ اما متأسفانه امسال حواشی سفر به جزایر هرمزگان مانند جزیره هرمز، از شیرینی تعداد بالای مسافرانش در عید نوروز کاست. تصاویر منتشرشده از هرمز نشان می‌دهد که مسافران نوروزی این جزیره، در خلال سفر به هرمز خاک نقره‌ای این جزیره را همراه با خودشان برده‌اند و به اکوسیستم چندهزار ساله سواحل هرمز آسیب جدی زده‌اند. در این میان بسیاری معتقدند که «حرمت امامزاده به متولی آن است» و متولیان و فعالان امر گردشگری در این سال‌ها باید فرهنگ‌سازی لازم برای حفظ و نگه‌داری اکوسیستم طبیعی اماکن مختلف کشور را در میان عامه مردم و در دل جامعه، جا می‌انداختند. برخی دیگر بر این باورند که طبیعت نیز مانند هر جای قیمتی و گرانبهای دیگر نیاز به پاسبان و نگهبان دارد و این پاسبانی و نگهبانی زمانی ممکن می‌شود که در یک سیستم و توسط نهاد‌های نظارتی تعریف شود.

تجدیدپذیری ساحل نقره‌ای هرمز به‌آسانی صورت نمی‌گیرد

خاک هرمز به سرقت رفت، غارت شد و یا برای تبرک و سوغاتی در چمدان مسافران و گردشگران جا داده شد. اسمش هر چه که باشد، درنهایت چیزی نیست جز از دست دادن طبیعت چندهزار ساله توسط تعدادی هموطن که درنهایت سواحل جنوب کشور را تا شهر‌هایشان توسعه دادند. برخی‌ها معتقدند که ساحل نقره‌ای هرمز تجدیدپذیر است و عده‌ای دیگر بر این باورند که ساحل نقره‌ای هدیه طبیعت به ما در طول چندین هزار سال بود و باید چند هزار سال بگذرد تا بار دیگر ساحل نقره‌ای شود. مصطفی حمزه‌ای، راهنمای بین‌المللی تور فرهنگی از جمله کسانی است که معتقدند عمر ما دیگر به دیدن ساحل نقره‌ای قد نخواهد داد. «تجدیدپذیری این ساحل به‌راحتی و آسانی نیست. این خاکی که در جزیره هرمز وجود دارد، سال‌ها و هزاران سال است که به این شکل ایجاد شده است. این خاک به رنگ نقره‌ای تبدیل شده و ممکن است میلیون‌ها سال طول بکشد تا چنین خاکی تشکیل شود. ریشه‌یابی این موضوع نشان می‌دهد که آموزش کافی به افراد داده نشده است.»

راهنمای بین‌المللی تور‌های فرهنگی: گردشگری ایران خودمحور است

حمزه‌ای ادامه داد: «گردشگری ما، گردشگری سیستم‌محور نیست؛ بلکه خودمحور و خودسرانه است. برای مثال، در جزیره هیچ‌گونه مراقبتی از خاک و آثار طبیعی انجام نمی‌شود. نه این افراد در مدرسه آموزش دیده‌اند و نه در جامعه. جامعه خود با مشکلات اقتصادی و معیشتی دست‌وپنجه نرم می‌کند. دیگر هیچ پدری فرصت ندارد که بچه‌اش را برای آموزش فرهنگی جایی بفرستد. در مدارس هم متأسفانه اوضاع طوری است که اصلاً چنین آموزشی وجود ندارد. این مشکل ریشه‌اش در عدم آموزش است. ما باید از مسیر آموزش پیش برویم و به این موضوع توجه کنیم. نتیجه‌دادن کار فرهنگی زمان‌بر است، اما در حال حاضر می‌توانیم از طریق کنترل اجتماعی به این موضوع رسیدگی کنیم. مثلاً برای جزیره هرمز گارد حفاظتی قرار دهیم تا از وقوع اتفاقات جلوگیری شود. مثلاً برای نقاط حساس مانند غار رنگین‌کمان، می‌توانیم افرادی را از همین درآمدی که از گردشگران به‌دست می‌آید، برای مراقبت از این مکان‌ها به کار بگیریم. این افراد می‌توانند با استفاده از بلندگو‌ها پیام‌هایی را برای گردشگران پخش کنند و به آنها یادآوری کنند که خاک جزیره را نبرند. اگر کسی از خاک برداشت، باید با او برخورد شود.»

این راهنمای تور‌های فرهنگی معتقد است که خرید و فروش این خاک‌ها هنوز هم ادامه دارد. او افزود: «بخش دیگر این مشکل هم به خود بومی‌ها برمی‌گردد. بومی‌ها نیز در این مسئله نقش دارند و همین موضوع به مشکلات دامن می‌زند.»

راهنمای گردشگری: فضای جزایر هرمزگان از لحاظ مدیریت گردشگر کاملاً ر‌هاست

یک راهنمای گردشگری که سابقه فعالیت گردشگری در بخش خصوصی را دارد و ریشه بخشی از اتفاقات هرمز را فرهنگی و بخش دیگر را مربوط به نبود زیرساخت می‌داند. او در گفت‌و‌گو با «فرهیختگان» گفت: «اگر بخواهم یک مثال واقع‌بینانه بزنم، فرض کنید که شما در لیوانی آب می‌ریزید، بیشتر از ظرفیتش که آب بریزید، آب سرریز می‌شود. کل آن قسمت و آن فضا و شرایطی که به هر حال وجود دارد، به هم می‌ریزد. زمانی که شما در هرمز ۳هزار نفر جمعیت دارید، چرا باید ۵ هزار گردشگر در یک روز وارد جزیره شوند؟»

نبود متولی در ساماندهی گردشگران بلای مشترک جزایر هرمزگان است

این راهنمای گردشگری هرمزگان بر این باور است که چنین مسائل و موضوعاتی باعث شده که منابع طبیعی ما از بین برود و نکته ناراحت‌کننده این است که هیچ برنامه‌ای هم بابت این داستان نداریم. او ادامه می‌دهد: «زمانی که شما وارد هرمز می‌شوید، یک جزیره می‌بینید که یک کمربندی ۲۲ کیلومتری دارد. کل جزیره یک کمربند ۲۲ کیلومتری دارد و یک گردشگر می‌تواند کامل دور آن را بگردد. زمانی که پایش را می‌گذارد در این مسیر، هیچ‌گونه فرهنگ‌سازی‌ای درمورد اینکه گردشگر از کجا شروع کند و کجا شروع نکند، وجود ندارد. به محض اینکه وارد می‌شود، چند موتور سیکلت آنجا هستند که می‌خواهند خدمات بدهند. سوار آن موتور‌های سه‌چرخ می‌شوند و دور تا دور جزیره را می‌چرخند. هر بلایی که بخواهد بر سر آثار طبیعی جزیره بیاید، می‌آید. ما الان، مگر فقط این ساحل ماسه‌ای هرمز را داریم؟ ما در هنگام نیز همین وضعیت را داریم. ما در قشم هم همین بلا را تجربه کرده‌ایم. در فضای جزایر همه‌چیز رهاست، یعنی برای گردشگر هیچ برنامه‌ای تدوین نشده و، چون رهاست، هر اتفاقی ممکن است بیفتد. زباله می‌ریزد و محیط‌زیست را آلوده می‌کند. هیچ‌گونه تعریفی برای گردشگر وجود ندارد که از کجا باید وارد شده و از کجا باید خارج شود و به چه شکل باید رفتار کند.»

آثار طبیعی هرمزگان به مراقب نیاز دارند

وی توضیح می‌دهد که برای ماندن آثار باستانی و طبیعت هرمزگان نیاز به تعریف شغلی به‌عنوان مراقب آثار باستانی داریم. او ادامه داد: «من مدت‌هاست که راهنمای گردشگری هستم، ولی معتقدم نیاز به کمک همه اقشار جامعه داریم، از سیستم دولتی گرفته تا مردم. زمانی که هیچ‌کسی همکاری نکند و دلسوزانه با این قضیه برخورد نکند، چهار تا بنر، چهار تا استند، چهار تا کار فرهنگی راجع‌به این قضیه در سطح جزیره انجام بدهی، هیچ‌کسی دست به کار نمی‌زند. ما باید شغلی به‌عنوان مراقب و نگهبان آثار باستانی و طبیعت در سطح جزیره داشته باشیم. همان‌طور که در هلال‌احمر نیرو داریم، در اورژانس نیرو داریم، در فلان جا نیرو داریم که در صورت وقوع تصادفات یا هر اتفاق دیگری، یک آتش‌نشانی یا اورژانس می‌تواند کمک کند. هر قشری که در بحث درمان و سلامت مردم می‌تواند در آن لحظه به داد افراد برسد، می‌رود کمک می‌کند. ولی در این داستان منابع طبیعی و مسائل طبیعی خودمان که می‌تواند براساس آن موازین، یک گردشگر وارد آن قسمت شود، ما فردی را نداریم یا برنامه‌ای تدوین نمی‌شود که در این ۱۵ روز یا این یک ماه، حداقل پنج نفر استخدام کنیم تا این اثر و این سیستم حفظ شود. این کار انجام نمی‌شود. مطمئناً این اتفاق می‌افتد و فاجعه به وجود می‌آید.»

نان مردم هرمز از زیبایی‌های سواحلش است

یکی از پرسش‌هایی که ممکن است به میان بیاید این است که واکنش جوامع محلی نسبت به آسیب گردشگر چیست؟ هرمز تنها یک نمونه است و ما در جنگل‌های هیرکانی و سواحل شمال نیز شاهد آسیب به طبیعت توسط گردشگران بودیم.

او در این‌باره نیز ادامه می‌دهد: «چند سال پیش در جزیره لارک یکی از جزایر استان هرمزگان، یک بازدید داشتیم و دیدم که یک گردشگر شروع کرد به جمع کردن خاک در یک پلاستیک. چون این خاک در بسیاری از جزایر استان هرمزگان وجود دارد. لیدر، خیلی محترمانه گفت: «ما نان‌مان از همین جاذبه‌ها و همین خاک و همین زیبایی‌های این جزیره است. خواهشی که دارم این است که این خاک را نبرید.» جمله کاملاً فرهنگی بود. اما گردشگر این جمله را با احترام پذیرفت و گفت: «چشم.» خاک را روی سطح زمین ریخت و نه دعوایی شد و هیچ‌گونه بی‌احترامی هم صورت نگرفت. یکی از موضوعاتی که خیلی مهم است، آموزش آدم‌های محلی آن منطقه است که باید براساس این آموزش‌ها، آداب و معاشرت، فن بیان، و برخورد با مردم را یاد بگیرند. نه اینکه صحنه‌ای را ببینند و با یک جمله، جنگ و نزاع به وجود بیاید. می‌خواهم بگویم یکی از مشکلات ما عدم آموزش است که باعث فقر فرهنگی می‌شود.»

جوامع محلی همیشه پذیرای گردشگرانند

در هرصورت، اما واقعیت این است که جوامع محلی از گردشگر و مسافر ارتزاق دارند، یعنی کسب‌وکار‌ها با آمدن مسافر رونق دارند و چراغ بسیاری از بوم‌گردی‌ها با همین مسافران روشن است. او در این‌باره عنوان می‌کند: «واکنش نسبت به این جمعیت چندبرابری که هر ساله به جزیره می‌آیند، دو نکته دارد. نکته اول این است که متأسفانه با توجه به اوضاع اقتصادی کشور و وضعیت مالی مردم، این افراد می‌خواهند از همین فصل گردشگری بهره‌برداری کنند. آنها می‌دانند که این فصل پیک گردشگری است و گردشگر وارد می‌شود. یعنی می‌گویند ما باید در همین یک سال زندگی‌مان تلاش کنیم. آدم‌های محلی هم می‌خواهند این گردشگران را بیاورند و معمولاً اعتراض چندانی به تعداد زیاد گردشگران ندارند. چون اگر اعتراض کنند، اولین چیزی که پیش می‌آید این است که جلوی ورود گردشگران را می‌گیرند؛ بنابراین محلی‌ها استقبال می‌کنند. شما فکر کنید که نزدیک به ۲۰۰، ۳۰۰ یا ۴۰۰ نفر سه‌چرخه‌سوار از همان منطقه هستند که در این ایام حداقل هرکدامشان درآمد خوبی دارند. اما صحبت من این است که قبل از ورود گردشگر، باید زیرساخت‌هایی برای این موضوع تعریف شود. یعنی دولت باید زیرساخت‌ها را آماده کند.»

ساماندهی هرمز با بخش خصوصی امکان‌پذیر است

یکی از پیشنهاد‌های این راهنما درخصوص ساماندهی گردشگران هرمز، پای کار آوردن بخش خصوصی است؛ چرا که دولت نمی‌تواند مازاد بر سیستم، نیرو استخدام کند. او افزود: «شرکت‌های خصوصی باید بیایند و با همکاری همین آدم‌های محلی، مدیریت کنند. این افراد باید آموزش ببینند، آماده شوند و سطح جزیره از نظر زیرساخت‌ها برای پذیرش گردشگر آماده شود. باید مسیری تعریف شود که گردشگر بتواند وارد شود و از آثار جزیره که باعث جذب گردشگر می‌شود، محافظت شود. این کار از طریق یک شرکت خصوصی با مدیران آن می‌تواند به بهترین شکل انجام شود.»

برای ورود به هرمز باید گیت تعریف شود

او ادامه می‌دهد: «برای هر کسی که می‌خواهد وارد جزیره شود یک گیت ورودی باید باشد. از طریق این گیت، ورودی گرفته شود و برای آن خدماتی ارائه شود، مثل سرویس بهداشتی و فضا‌های استراحتی. همچنین باید مراقبت‌هایی انجام شود تا از تخریب آثار طبیعی و تاریخی جلوگیری شود. مهم‌ترین موضوع این است که گردشگر به آثار طبیعی جزیره آسیب نزند. برای مثال، روی سنگ‌ها ایستاده یا در حال تخریب آثار است. باید مسیر‌های پیاده‌روی و سایر فعالیت‌ها به‌درستی برنامه‌ریزی شود، به‌طوری که ویژگی‌های طبیعی و گردشگری جزیره حداقل در سطح جزیره نمایان شود. این کار هم به لذت گردشگر کمک می‌کند و هم باعث می‌شود که محلی‌ها و منابع طبیعی مدیریت شوند.»

این راهنما معتقد است که همه دستگاه‌ها باید در مدیریت هرمز کمک کنند. او گفت: «این مشکل فقط از طریق اداره کل گردشگری قابل حل نیست. یک کمیته باید تشکیل شود که این کمیته متشکل از مدیران و افراد ذی‌صلاح باشد. یک بخش از مشکل این است که ما نمی‌توانیم یک تیم مدیریت‌شده و برنامه‌ریزی‌شده داشته باشیم تا این مسائل را حل کند. باید در طول سال به فکر ساماندهی مسافران باشیم.»

انرژی کمیته سفر نوروزی هرمزگان صرف امور دیگر مسافران می‌شود

او معتقد است که به دلیل نبود زیرساخت مناسب، بیشترین انرژی کمیته سفر نوروزی در هرمزگان صرف این می‌شود که در هرمزگان و یا هرمز تصادفی صورت نگیرد. او افزود: «بیشترین مسائل و موضوعاتی که داریم، مربوط به ورود گردشگر است. در خصوص امکانات و سرویس‌دهی به گردشگران، می‌خواهیم که اتفاقات مانند تصادف کمتر رخ بدهد و اگر اتفاقی بیفتد، خدمات لازم فراهم شود. یک بعد قضیه هم مسائل فرهنگی است که هنوز به‌طور کامل آموزش داده نشده است. اعلام نشده که آقای فلان یا فلان شخص، مسئول این موضوعات هستند. ما نیامده‌ایم که فقط بنر‌هایی نصب کنیم یا برخی پیام‌ها را در جزیره بیان کنیم. باید به‌طور دقیق آموزش داده شود که آقایان به روش‌های مختلف و با گویش‌های مختلف به مردم و گردشگران یادآوری کنند که این خاک را از جزیره نبرند. اگر این خاک برداشته شود نسل‌های بعدی ما نسبت به جزیره هرمز ناآگاه خواهند شد و دیگر قادر به شناخت این جزیره نخواهند بود.»

در آموزش عمومی به مردم نباید متوقف شویم

این راهنما همچنین به اهمیت رسانه‌ها در آموزش عمومی اشاره می‌کند. او می‌گوید: «این آموزش‌ها باید از طریق رسانه‌های مختلف انجام شود. صداوسیما باید پای کار بیاید، کلیپ‌های مختلف پخش شود و موضوعات فرهنگی مختلف باید در رسانه‌ها مطرح شود. همچنین بلاگر‌های مختلف استان باید در این زمینه فعالیت کنند. همه این مسائل باعث تقویت فرهنگ گردشگری در جزیره هرمز می‌شود. اما من اعتقادم این است که اگر قرار است کاری را انجام دهیم باید آن را به‌طور کامل و بی‌وقفه انجام دهیم. چنین کار‌هایی مثل این مسائل به یک سال زمان نیاز دارند.»

راهنمای محلی هرمزگان: آسیب‌ها به سواحل طبیعی است، چون هیچ نظارتی وجود ندارد

کیوان صالحی یکی از راهنمایان محلی هرمزگان نیز معتقد است: «وقتی گردشگران صدف‌ها یا مرجان‌ها را می‌بینند، به‌شدت جذب می‌شوند. بعضی‌ها شاید بخواهند مرجان‌ها را به خانه ببرند و در آکواریوم بگذارند. این به‌طور طبیعی به طبیعت آسیب می‌زند؛ بنابراین کنترل گردشگران برای عدم آسیب به طبیعت جزایر هرمزگان لازم است. مشکل اصلی این است که هیچ متولی و هیچ‌گونه نظارتی بر این مکان‌ها وجود ندارد. مثلاً اگر ساحلی کثیف باشد یا آشغال در آن ریخته باشد، هیچ‌کس برای جمع‌آوری آن اقدام نمی‌کند. متأسفانه، چون هیچ‌گونه نظارت و سرپرستی وجود ندارد؛ آسیب‌ها به‌شدت ادامه دارند.»