زندگینامه کامل و القاب امام جعفر صادق (ع)

زندگینامه امام جعفر صادق (ع) از ولادت تا شهادت

مجله خبری-سبک زندگی نگار: امام جعفر صادق ششمین امام ما شیعیان است که بعد از پدرش امام باقر (ع) به امامت رسید. این امام بزرگوار احیاگر آیین رسول گرامی اسلام و مذهب شیعه است البته امام صادق (ع) در میان پیشوایان فقهی اهل سنت نیز جایگاه بالایی دارد. در این بخش شما را با زندگانی امام جعفر صادق ششمین اختر تابناک امامت آشنا می‌کنیم.

ولادت امام جعفر صادق (ع)

جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب، ششمین امام مذهب شیعه امامی و پنجمین امام مذهب اسماعیلیه است که در ۱۷ ربیع الاول سال ۸۳ ق در مدینه به دنیا آمد. (مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ ش، ج ۲، ص ۱۸۰)، اما برخی ولادتش را در سال ۸۰ ق نوشته اند. (اربلی، کشف الغمة، ج ۲، ص ۶۹۱.)

پدر او امام محمد باقر (ع) و مادرش ام فروه دختر قاسم پسر محمد بن ابوبکربود. (مفید، الارشاد، ۱۳۷۲ ش، ج ۲، ص ۱۸۰) بر اساس نقل کشف الغمه، از آنجا که نسب مادر امام صادق (ع) هم از پدر و هم از مادر به ابوبکر می‌رسید، امام صادق گفته است: «لَقَدْ وَلَدَنِی أَبُو بَکْرٍ مَرَّتَیْن» (من دو بار از ابوبکر متولد شده ام)؛ اما برخی از جمله علامه شوشتری و محمدباقر مجلسی، این روایت را جعلی می‌دانند. (مجلسی، بحار الانوار، ج ۲۹، ص ۶۵۱)

کنیه و القاب ششمین امام شیعیان

کنیه مشهور امام صادق (ع)، ابوعبدالله (ناظر به دومین فرزندش عبدالله افطح) است. با کنیه‌های ابواسماعیل (ناظر به فرزند ارشدش، اسماعیل) و ابوموسی (ناظر به دیگر فرزندش امام موسی کاظم (ع)) نیز از او نام برده اند. اما مشهورترین لقب او «صادق» است. (پاکتچی، «جعفر صادق (ع)، امام»، ص ۱۸۱)

برطبق روایتی، پیامبر اسلام (ص) لقب صادق را به او داده است تا از جعفر کذاب تمایز یابد؛ اما برخی گفته اند امام صادق (ع) به جهت پرهیز از شرکت در قیام‌های عصر خود، صادق لقب گرفته است؛ چراکه در آن زمان به کسی که مردم را گرد خود جمع و به قیام برضد حکومت تحریک می‌کرد، کذّاب (دروغگو) می‌گفتند. در همان دوران ائمه این لقب برای امام صادق (ع) به کار می‌رفته است. (پاکتچی، «جعفر صادق (ع)، امام»، ص ۱۸۱)

دوران امامت امام جعفر صادق (ع)

دوران امام صادق (ع)، با خلافت ده خلیفه آخر بنی امیه:عمر بن عبدالعزیز و هشام بن عبدالملک و دو خلیفه نخست عباسی، سَفّاح و منصور دوانیقی هم زمان بود. (شهیدی، زندگانی امام صادق، ص ۴.)

امام صادق در سفر امام باقر به شام که به درخواست هشام بن عبد الملک صورت گرفت، همراه پدر بو د. (شهیدی، زندگانی امام صادق، ص ۶.) در امامت امام صادق (ع)، پنج خلیفه آخر اموی یعنی از هشام بن عبدالملک به بعد و سفاح و منصور خلفاء عباسی حکومت کردند. (شهیدی، زندگانی امام صادق، ص ۴.)

در این دوران حکومت بنی امیه ضعیف و سرانجام سرنگون و سپس بنی عباس روی کار آمدند. در این دوره فرصت مناسبی برای امام صادق (ع) برای انجام فعالیت‌های علمی فراهم شد. (شهیدی، زندگانی امام صادق، ص ۴۷)

خصوصیات ظاهری و اخلاقی امام جعفر صادق (ع)

امام جعفر صادق از لحاظ ظاهری شبیه پدرش امام باقر (ع) بودند، اما کمی باریکتر و بلندتر بود. ایشان مو‌های مشکی و پیچیده، بینی کشیده، محاسن نه زیاد پرپشت و نه زیاد تنک، دندان‌های درشت و سفید داشتند و، اما خصوصیات اخلاقی امام جعفر صادق (ع):

• محمد بن طلحه، امام صادق (ع) را از بزرگترین افراد اهل بیت، دارای علم فراوان، بسیار اهل عبادت و زهد و تلاوت قرآن توصیف کرده است. (اربلی، کشف الغمه، ج ۲، ص ۶۹۱)
• مالک ابن انس از ائمه فقهی اهل سنت گفته است:در مدتی که پیش امام صادق (ع) می‌رفته، همیشه او را در یکی از سه حالت نمازخواندن، روزه داری و ذکرگفتن دیده است. (مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ ق، ج ۴۷، ص ۱۶)
• امام بسیار بخشنده بوده و در پاسخ به درخواست فقیری، چهارصد درهم به او داد و، چون سپاس گزاری او را دید، انگشترش را هم که ده هزار درهم می‌ارزید، به وی بخشید. (مجلسی، بحار الانوار، ج ۴۷، ص ۶۱.)
• به نوشته کتاب کافی، او شب‌ها مقداری نان و گوشت و پول در کیسه می‌ریخت و به صورت ناشناس به در خانه تهیدستان شهر می‌برد و میان آن‌ها تقسیم می‌کرد. (کلینی، کافی، ج ۴، ص ۸.)

همسران و فرزندان امام جعفر صادق (ع)

شیخ مفید برای امام صادق (ع) ده فرزند و چند همسر برشمرده است. (الارشاد، ج ۲، ص ۲۰۹.)

از امام جعفر صادق (ع) هفت پسر و سه دختر بر جای ماند که عبارتند از:

1. اسماعیل معروف به اعرج که بزرگترین فرزند امام و نام مادر او فاطمه دختر حسین بن علی بن حسین (ع) بوده است. اسماعیل در زمان حیات حضرت از دنیا رفت. پس از شهادت حضرت صادق (ع) عده‌ای از کج اندیشان به امامت اسماعیل و عده‌ای به امامت فرزند اسماعیل محمد پیوستند که آنان را اسماعیلیه می‌گویند. (اشعری، المقالات و الفرق، ص ۲۱۳، ۲۱۴.)
2. عبدالله بن افطح که نام مادر او فاطمه دختر حسین بن علی بن حسین (ع) بوده است و بعد از پدر مدعی خلافت و امامت شد و جمعی نیز امامت وی را پذیرفتند که آنان را فطحیه می‌نامند. (شهرستانی، ملل و نحل، ۱۴۱۵ ق، ج ۱، ص ۱۴۸.)
3. امام موسی کاظم (ع) که نام مادر ایشان حمیده دختر صاعد یا صالح بوده و هفتمین امام شیعیان امامیه است. (کلینی، الکافی، ج ۱، ص ۳۰۷-۳۱۱)
4. اسحاق بن جعفر صادق (ع) که نام مادر ایشان حمیده دختر صاعد یا صالح بوده و شخص جلیل القدر و اهل فضل و تقوی بود و احادیث بسیاری نقل کرده است و به امامت برادرش موسی علیه السلام قائل بود.
5. محمد دیباج بن جعفرصادق (ع) که نام مادر ایشان حمیده دختر صاعد یا صالح بوده و از شجاع‌ترین مردمان عصر خود بود و در تمام سال یک روز در میان روزه دار بود.
6. عباس بن جعفر صادق (ع) که سید جلیل القدر و دانشمند و فاضلی بوده است.
7. علی بن جعفر (ع) شخص کثیر الفضل و پرهیزگار و صاحب عقیده صادق بود. این بزرگوار تحت تربیت برادرش حضرت موسی بن جعفر علیه السلام به مقامات عالی علمی و عملی نایل شد.

دختران امام صادق (ع):

1. ام فروه که همنام مادرش بود. این ام فروه عروس زید بن علی بن الحسین بود.
2. اسماء
3. فاطمه

عباس، علی، اسماء و فاطمه به گفته شیخ مفید فرزندان یک کنیز (ام ولد) بوده اند. (مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ ق، ج ۲، ص ۲۰۹)

شاگردان و راویان امام جعفر صادق (ع)

1. شیخ طوسی در رجال خود از حدود ۳۲۰۰ راوی برای امام صادق (ع) نام می‌بَرد.
2. شیخ مفید در کتاب الارشاد شمار راویان او را به چهار هزار نفر می‌رساند..
3. ابن عقده کتابی درخصوص راویان امام صادق (ع) داشته است که در آن نام ۴۰۰۰ راوی آمده است.

برخی از مشهورترین شاگردان امام صادق (ع) که جزو اصحاب اجماع هستند:

• زُرارَة بن اَعین
• محمد بن مسلم
• بُرَید بن معاویه
• جَمیل بن دَرّاج
• عبدالله بن مُسکان
• عبدالله بن بُکَیر
• حَمّاد بن عثمان
• حماد بن عیسی
• اَبان بن عثمان
• ابو بصیر اسدی
• هشام بن سالم
• هشام بن حَکَم (پاکتچی، «جعفر صادق، امام»، ص ۱۸۳.)

جایگاه امام جعفر صادق (ع) در نزد اهل سنت

امام صادق (ع) نزد بزرگان اهل سنت جایگاه بالایی داشته است. ابن حجر هیتمی نوشته است عالمان بزرگ اهل سنت، چون ابوحنیفه، یحیی بن سعید، ابن جریح، مالک بن انس، سفیان بن عیینه، سفیان ثوری، شعبة بن الحجاج و ایوب سختیانی از امام صادق (ع) روایت کرده اند. (ابن حجر الهیتمی، الصواعق المحرقة، ۱۴۱۷ ق، ج ۲، ص ۵۸۶.)

ابوحنیفه از پیشوایان اهل سنت، امام صادق (ع) را فقیه‌ترین و داناترین فرد در میان مسلمانان دانسته است. (ذهبی، تذکرة الحفاظ، ج ۱، ص ۱۲۶.)

به نقل ابن شهر آشوب، مالک بن انس گفته است:از جهت فضل، علم و عبادت و ورع، هیچ چشم و گوشی برتر از جعفر بن محمد ندیده و نشنیده است. (ابن شهر آشوب، ج ۴، ص ۲۴۸.)

شهادت امام جعفر صادق (ع)

امام صادق (ع) به دستور منصور دوانیقی و بر اثر مسمومیت به شهادت رسیده است. (صدوق، الاعتقادات، ۱۴۱۳ ق، ص ۹۸.) ابن شهر آشوب نیز در مناقب و محمد بن جریر طبری سوم در دلائل الامامه نیز همین نظر را مطرح کرده اند، اما شیخ مفید معتقد است که دلیل قاطعی بر چگونگی شهادت آن حضرت وجود ندارد. (مفید، ص ۱۳۱ و ۱۳۲.)

درخصوص روز و ماه شهادت امام صادق (ع) اختلاف نظر وجود دارد. منابع متأخر ۲۵ شوال را روز شهادت دانسته اند. امام صادق (ع) در سال ۱۴۸ ق در ۶۵ سالگی به شهادت رسید. (کفعمی، المصباح، ص:۵۹۷)

قـبـر شریف آن حضرت در قبرستان بقیع (واقع در مدینه منوره) در کنار قبر پدر و جدّ و عمویش امام حسن مجتبی (علیه السلام) می‌باشد. در ایران سالروز شهادت امام صادق (ع) تعطیل رسمی است.

مناظرات امام صادق (ع)

احمد بن علی طبرسی در کتاب الاحتجاج مجموعه‌ای از مناظرات امام صادق (ع) را گرد آورده است که برخی از آن‌ها عبارت است از:

• مناظره با یکی از منکران خدا درباره وجود خدا
• مناظره با ابوشاکر دَیصانی، درباره وجود خدا
• مناظره با ابن ابی العوجاء درباره وجود خدا
• مناظره با ابن ابی العوجاء درباره حدوث عالَم
• مناظره‌ای طولانی با یکی از منکران وجود خدا درباره مسائل مختلف دینی
• مناظره با ابوحنیفه درباره شیوه استنباط احکام فقهی، به ویژه قیاس
• مناظره با برخی از علماء معتزله درباره شیوه انتخاب حاکم و برخی احکام فقهی

رویداد‌های مهم دوران امام صادق (ع)

1. شهادت امام باقر (علیه السلام)، پدر امام جعفر صادق (علیه السلام)، در سال ۱۱۴ هجری
2. قیام زید بن علی (علیه السلام)، عموی امام جعفر صادق (علیه السلام) بر ضد امویان و شهادت او در این واقعه، در سال ۱۲۱ هجری
3. گسترش نهضت بنی هاشم (علویان و عباسیان)، در سراسر قلمرو حکمرانی امویان.
4. سرنگونی سلسله امویان و پیروزی عباسیان وتسخیر خلافت اسلامی توسط ابو العباس سفاح، در سال ۱۳۳ هجری.
5. قیام علویان بنی الحسن (علیه السلام) بر ضد عباسیان و سرکوب شدن آنان به دست منصور دوانیقی.
6. بهره جویی امام صادق (علیه السلام) از فرصت به دست آمده از نبرد میان عباسیان و امویان، برای تشکیل حوزه علمی اسلامی و تربیت هزاران شاگرد در رشته‌های فقه، تفسیر و علوم قرآن، کلام، شیمی، تاریخ و غیره، در زمینه مشرفه.
7. فراخوانی امام صادق (علیه السلام) از مدینه به بغداد، توسط سفاح عباسی و زیر نظر قرار گرفتن آن حضرت.
8. فراخوانی مجدد امام صادق (علیه السلام) از مدینه به بغداد، توسط منصور دوانیقی و اذیت و آزار آن حضرت.
9. وفات اسماعیل، پسر امام صادق (علیه السلام)، در سال ۱۴۲ هجری و اندوه فراوان آن حضرت در این مصیبت.
10. رفتار نا مناسب عاملان منصور دوانیقی، در مدینه، با امام صادق (علیه السلام) و بسیاری از علویان.
11. مبارزه علمی و فرهنگی امام صادق (علیه السلام) و یاران ایشان با مخالفان، ملحدان و مدعیان دروغین.
12. مسمومیت امام صادق (علیه السلام) و شهادت آن حضرت، در سال ۱۴۸ هجری، به دستور منصور دوانیقی.
13. به خاک سپاری پیکر مطهر امام صادق (علیه السلام)، در قبرستان بقیع، در کنار قبر پدر، جد و عمویشان، امام سجاد و امام حسن مجتبی (علیهم السلام)