واکاوی خوانش‌ها و شائبه‌های متن تفاهم احتمالی

به گزارش مجله خبری نگار، «وقتی اراده ملی را در صفحه شطرنج قدرت سیاسی در چنین پهنه‌ای گسترده جمع می‌کنید و دست به مهره می‌شوید، در این بازی جهانی وقتی قلعه را در اینجا (تنگه هرمز) می‌گمارید و آن را دژ نفوذناپذیر کشورتان می‌نامید و مسیر اقتدار برای آن تعریف می‌کنید یعنی جهان اراده شما را می‌فهمد.» حسین اژد‌هایی، خبرنگار جنوبی صداوسیما تعبیر دقیقی از آنچه شب گذشته در تنگه هرمز اتفاق افتاد ارائه کرد. رسانه‌ها اعلام کردند که محاصره دریایی آمریکا رفع شده و دو نفتکش و ۳ کشتی تجاری رد شدند. این اتفاق در حالی می‌افتد که هنوز تنگه هرمز باز نشده و بازگشایی آن مشروط به امضای توافق در ژنو است. این یعنی آمریکایی‌ها وادار به اجرای پیش‌شرط شدند؛ براین مبنا می‌توان با صراحت گفت که ایران، حالا و در صفحه شطرنج قدرت سیاسی، مهره‌ها را درست، هوشمندانه و از موضع قدرت حرکت داده است.

آن‌طور که وزیر خارجه اعلام کرده روز جمعه متن نهایی تفاهم‌نامه در ژنو امضا خواهد شد؛ یادداشت تفاهمی که یکی از پیش‌شرط‌های امضای آن، رفع محاصره دریایی آمریکاست. هنوز اطلاع دقیقی از متن نهایی‌شده وجود ندارد و گفته می‌شود متونی که در فضای رسانه‌ای منتشر شده با متن نهایی فاصله دارد. اما با این حال و برمبنای کلیتی که از متن تفاهم در اختیار رسانه‌ها و برخی سیاستمداران قرار گرفته، استدلال‌ها و تفاسیری در فضای عمومی طرح شده که شائبه‌هایی نیز در میان مردم ایجاد کرد. در ادامه مفصلاً به برخی از این استدلال‌ها و مشروح آن خواهیم پرداخت.

انتقاد برمبنای متن

حجت‌الاسلام نبویان، نایب رئیس کمیسیون امنیت ملی یکی از منتقدان یادداشت تفاهم است که می‌گوید متن تفاهم را خوانده و انتقادات را برمبنای استنادات به متن مطرح می‌کنند. او بند اول متن را نسبتاً مثبت خواند و معتقد است اضافه کردن خاتمه عملیات نظامی به طور کامل، اتفاق مثبتی است که در این یادداشت اتفاق افتاده است و البته یک نکته به آن وارد می‌داند: «در بند اول توافق اشاره می‌شد که آمریکا آغاز‌کننده جنگ است.» مهدی محمدی، مشاور محمدباقر قالیباف در استدلالی برمبنای کلیات متنی که منتشر شده، بیان می‌کند: «در بند اول تأکید شده که جنگ در تمام حوزه‌ها خاتمه پیدا می‌کند و آمریکا متعهد می‌شود هیچ جنگی را علیه ایران آغاز نکند.» در واقع از این استدلال این‌طور برمی‌آید که نه‌تنها جنگ پایان پیدا می‌کند که طرفین متعهد می‌شوند جنگ دیگری را علیه یکدیگر آغاز نکنند. نکته دیگری که مهدی محمدی به آن اشاره می‌کند این است که این توافق فقط آمریکا را در بر نمی‌گیرد بلکه هرگونه عملیات نظامی اسرائیل را در جبهه‌های مورد اشاره شامل می‌شود. به یک معنا ایران «آمریکا را ضامن رفتار اسرائیل» در منطقه کرده است؛ این اتفاقی است که برای اولین بار در تاریخ مواجهه ایران با ایالات متحده اتفاق می‌افتد.

احترام به تمامیت ارضی آمریکا؟

انتقاد حجت‌الاسلام نبویان به بند دوم توافق با این محور که «جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شوند که به حاکمیت و تمامیت ارضی، یکدیگر احترام بگذارند.» این نکته را وارد می‌کند که «ما هیچ زمان تعرضی نداشتیم که بخواهیم به آن پایبند بمانیم او دارد این کار را انجام دهد. چرا ایران با آمریکا در تعرض مساوی شده است؟» استدلال برخی کارشناسان این است که تأکید دوطرفه مبنی برتعهد دو طرف به حاکمیت حاکی از قدرت جمهوری اسلامی ایران و نگرانی طرف مقابل از توان نظامی ایران است. مهدی محمدی این استدلال را طرح می‌کند که «درخواست آمریکا از ایران برای احترام به تمامیت ارضی ایران، جنبه طنزآلود بند است که نشان‌دهنده قدرت ایران است.»

تنگه هرمز واگذار شد؟

نبویان معتقد است در بند مربوط به تنگه هرمز «اعمال مدیریت ایران» بر تنگه هرمز در متن نیامده و برخی حاضر نشدند موضوع اعمال مدیریت را در متن بنویسند، چون باید بروند برای اعمال مدیریت هم مذاکره کنند و اشاره می‌کند که هربار متن عوض شده ایران عقب‌نشینی کرد و معتقد است که «واژه ترتیبات» به معنی اعمال مدیریت ایران نیست و تنگه هرمز واگذار خواهد شد. نبویان معتقد است که واگذاری تنگه هرمز حداقل به مدت ۶۰ روز بدون اعمال مدیریت ایران، اتفاق افتاده است. مهدی محمدی با استناد به متن تفاهم تأکید دارد که در بند تنگه هرمز اساس بر این است که مدیریت ایران بر تنگه هرمز اعمال و حفظ شود. در متن این درج شده و در اجرا ایران، بند را با تفسیر خود اجرا می‌کند، ایران حتماً هزینه خدمات دریافت خواهد کرد نه عوارض و فقط ایران و عمان حق دریافت این هزینه را خواهد داشت و ایران مسیر را تعیین خواهد کرد و کشتی‌های که تهدیدی برای ایران تهدید هستند اجازه عبور پیدا نخواهند کرد. در متن تفاهم همه اینها اجرایی خواهد شد. در متن از کلمه ترتیبات استفاده شده و تصریح شده که ایران ترتیبات را انجام خواهد داد. براین مبنا ایران است که این ترتیبات را تشخیص و انجام خواهد داد و آمریکا این را پذیرفته است، تأکید شده که عبور و مرور بی‌ضرر اتفاق خواهد افتاد و تنها کشتی‌های تجاری عبور خواهند کرد. هر تفسیری غیر از این خطاست و چیزی تحت عنوان عبور نامحدود وجود ندارد.

هزینه بازسازی یا غرامت؟

در بند ششم واژه بازسازی خسارات جنگ آمده و طرف مقابل متعهد به پرداخت ۳۰۰ میلیارد دلار آمده است. مهدی محمدی معتقد است که «این بند ذیل دریافت غرامت از آمریکا قابل تعریف است؛ اما همچنان به این موضوع اشاره دارد که آمریکا به این بند عمل نخواهد کرد، اما واقعیت این است که در متن آمده است.»، اما اصل این موضوع با توجه به آنکه طرف مقابل رئیس‌جمهوری است که بیش از امتیاز دادن به چپاول معروف است، فی‌نفسه حائز اهمیت است. حجت‌الاسلام نبویان معتقد است که در متن واژه «خسارت» نیامده و خسارت و غرامت، غیر از «بازسازی» است و مبلغ مورد اشاره تأمین نخواهد شد.

تحریم می‌ماند یا می‌رود؟

بند هفتم توافق برمبنای آنچه نبویان می‌گوید به رفع تحریم‌های ایران اشاره دارد و معتقد است که اگر ۱۰۰ درصد تحریم‌ها در متن گرفته شود، ۱۰۰ درصد تحریم‌ها باقی می‌ماند، چون در متن اشاره نشده آمریکا حق ندارد تحریم جدیدی علیه ایران اعمال کند و کل متن ناظر به تحریم‌هایی است که الان وجود دارد. مهدی محمدی در تفسیر این بند می‌گوید که باید واقعی نگاه کرد و تا زمانی که وارد مرحله بعدی نشویم در حوزه تحریم‌ها اتفاقی نخواهد افتاد و این واقعیت را می‌دانیم که قرار نیست آمریکا تحریم‌ها را بردارد و تنها تعهد دادند که تحریم‌های اولیه را بردارند که در تفاهمات قبلی سابقه ندارد و در برجام فقط تحریم‌های مرتبط با هسته‌ای برداشته شده چه رسد به تحریم‌های اولیه که جزء تحریم‌های اصلی است؛ اما همین منتهی به توافق نهایی است و مشخص نیست که اصلاً به آن نقطه برسیم. مهدی محمدی به این گزاره نیز اشاره می‌کند که ایجاد ممانعت برای عدم اعمال تحریم‌های جدید آمریکا، ایرادی وارد است که باید رفع شود.

ایران مستعمره آمریکا شد؟

در مورد فعالیت هسته‌ای ایران به گفته حجت‌الاسلام نبویان در متن تفاهم آمده «هیچ‌گاه سلاح هسته‌ای تولید یا ابتیا نخواهد کرد.» وی معتقد است آنچه در ادامه متن آمده یعنی «ایران و آمریکا توافق کردند که وضعیت مواد غنی‌سازی‌شده را از طریق سازوکار مورد توافق طرفین، حل‌وفصل کنند و سرنوشت غنی‌سازی و دیگر موضوعات مورد توافق طرفین را براساس چهارچوب رضایت‌بخش مورد توافق قرار دهند.» ایران مستعمره آمریکا خواهد شد. مهدی محمدی به این موضوع اشاره می‌کند که در متن تفاهم ایران هیچ اقدامی در حوزه هسته‌ای انجام نخواهد داد و تنها اقدام این است که بعد از انجام تعهدات آمریکا (آزادی پول‌های بلوکه‌شده، رفع محاصره، تعلیق تحریم‌ها و باز شدن تنگه با پروتکل ایرانی) پس از آن در مورد موضوع هسته‌ای بحث خواهیم کرد و تعهد دیگری داده نشده است. تنها چیزی که در این متن گفته شده این است که قرار است در مورد آن صحبت شود. خواست طرف آمریکایی این بود که همان ابتدا هسته‌ای و مواد غنی‌سازی را از ایران بگیرد. تنها چیزی که ایران به آن اشاره کرده این است که ما سلاح هسته‌ای نخواهیم ساخت که برمبنای فتوای شرعی خودمان است و باور خودمان را به‌عنوان امتیاز به طرف مقابل دادیم.

پول‌های بلوکه‌شده ایران کی آزاد می‌شود؟

«پول بلوکه‌شده نیمی از آن باید در لحظه توافق آزاد شود و این چیزی نیست که ایران از آن کوتاه بیاید. در متن قید خواهد شد که پول آزاد خواهد شد. این پول از جانب آمریکا پرداخت نخواهد شد بلکه از کشور‌های عربی گرفته خواهد شد.» این استدلالی است که مهدی محمدی در مورد بند مربوط به آزادی پول‌های بلوکه‌شده مطرح می‌کند. به گفته کارشناسان، قطر این پول را پرداخت خواهد کرد و از این منظر حضور او در محل امضای توافق نیز به این منظور انجام خواهد شد که پیش از امضای توافق ایران این پول را دریافت کند. حجت‌الاسلام نبویان در مورد این بند تفاهم‌نامه اشاره می‌کند که «پول‌های ایران آزاد می‌شود یعنی چه؟ آزادسازی اموال ایران یعنی باید پول نقدی به دست ما برسد. با مبلغ اعلام‌شده، چیزی دست ما را نمی‌گیرد.»

یادداشت تفاهم؛ یادداشت تسلیم آمریکا

استدلال‌ها و انتقادات طرح‌شده یک شمای کلی از یادداشت تفاهمی که هنوز متن آن در رسانه منتشر نشده در اختیار قرار می‌دهد. البته برخی اظهارات رئیس‌جمهور آمریکا نیز در رسیدن به جمع‌بندی واقعی‌تر کمک می‌کند. ترامپ با وجود آنکه مکرراً در دوران جنگ و پیش از آن اشاره می‌کرد که ایران سلاح هسته‌ای نخواهد داشت و باید مواد غنی‌سازی‌شده را از بین ببرد یا تحویل دهد، در مصاحبه با نیویورک‌تایمز اشاره کرده که «ایران به غنی‌سازی در سطوح پایین، متعهد خواهند ماند.» این اظهار نظر اثبات‌کننده این واقعیت است که او ناچار به پذیرش حق غنی‌سازی ایران شده است. این البته به این معنا نیست که مناقشات هسته‌ای میان ایران و آمریکا به طور کامل حل شده، اما نشانه‌هایی از عقب‌نشینی ترامپ مقابل ایران را با خود دارد. در حوزه اجرا نیز دوشنبه شب رسانه‌ها اعلام کردند که محاصره دریایی آمریکا برداشته شد و دو نفتکش و سه کشتی تجاری ایران از محاصره عبور کردند، این تایید ضمنی اظهارات مقامات ایران است مبنی برآنکه آمریکا ابتدا باید شروط را اجرایی کند تا ایران با اتخاذ ترتیبات، تنگه هرمز را باز کند و نکته مهم آنکه رفع محاصره پیش از امضای رسمی توافق اتفاق افتاده و عملاً پیش‌شرط ایران برای اجرای یادداشت تفاهم بوده است. هم‌زمان اظهار نظر‌هایی از چراغ سبز آمریکا برای رفع تحریم‌های نفتی ایران نیز به گوش می‌رسد که به مثابه بازی برد برد برای دو طرف عمل می‌کند. برخی از همین اقدامات در حوزه اجرا و با اعمال نگاه واقع بینانه اثبات‌کننده این واقعیت است که طرف مقابل ناچار به امضای یادداشت تفاهم شده و ایران با علم به این موضوع و با بازی کارت‌های مختلف توانسته طرف مقابل را متعهد به دادن امتیاز به ایران کند و در این مسیر از کشور‌های عربی نیز برای گرفتن امتیاز استفاده کند.

آنچه آمریکا نتوانست در میز توافق از ایران بگیرد

در نگاه به متن تفاهم فعلی باید نگاهی دقیق به فرایند رسیدن به این متن و خواسته‌های طرف مقابل و خواسته‌های ایران داشت. برای مثال در بخشی از طرح ۱۵ ماده‌ای آمریکا آمده بود: «۱. ایران باید بپذیرد به دنبال ساخت یا خرید سلاح هسته‌ای نرود. ۲. بپذیرد به دنبال غنی‌سازی نباشد. ۳. تمام مواد غنی‌سازی‌شده را تحویل آژانس دهد ۴. نطنز، فردو و اصفهان از مدار خارج شود. ۵. آژانس امکان بازرسی فعالیت‌های ایران را داشته باشد. ۶. از گروه‌های نیابتی [مقاومت]فاصله گرفته و از تسلیح یا تأمین آنها خودداری کند. ۷. تنگه هرمز به عنوان گذرگاه دریانوردی آزاد شناخته شود و اقدامی برای اختلال یا بستن تنگه انجام نشود.۸. توافقی در مورد برد موشکی انجام شود که برای کشور‌های خلیج‌فارس تحریک‌کننده نباشد.»

در نهایت و در متن یادداشت تفاهم، ایران اشاره کرده که در مورد هسته‌ای فعلا مذاکره نخواهد کرد و رسیدن به یک چهارچوب توافق در مورد هسته‌ای در فرایندی ۶۰ روزه انجام خواهد شد که عملاً بخش زیادی از مفاد طرح‌های آمریکا حذف شد. برخلاف آنکه آمریکا خواهان عقب‌نشینی ایران از حمایت از گروه‌های مقاومت شد ایران آمریکا را وادار کرد که در جبهه لبنان نیز جنگ را خاتمه دهد. تنگه هرمز با ترتیبات ایران بازخواهد شد و مدیریت ایران بر تنگه حفظ خواهد شد.

گفت‌وگویی نیز در مورد توان دفاعی ایران انجام نشد.

منبع: فرهیختگان-زهرا طیبی