محصولات تراریخته جای نگرانی دارند یا امیدواری؟

به گزارش مجله خبری نگار/جهان صنعت نیوز، در دهه‌های اخیر، پیشرفت‌های سریع در علوم زیستی و به‌ویژه زیست‌فناوری نوین، زمینه تولید محصولاتی را فراهم کرده که به آنها «تراریخته» یا دارای تغییرات ژنتیکی گفته می‌شود. این محصولات با هدف افزایش عملکرد، مقاومت در برابر آفات و بیماری‌ها و کاهش مصرف سموم شیمیایی توسعه یافته‌اند. در بسیاری از کشورها، تراریخته‌ها به عنوان راهکاری برای مقابله با کمبود منابع، تغییرات اقلیمی و افزایش جمعیت مورد توجه قرار گرفته‌اند. در عین حال، ورود این فناوری به زنجیره تولید غذا پرسش‌هایی درباره سلامت انسان، اثرات زیست‌محیطی و پیامد‌های اجتماعی آن ایجاد کرده است. همین دوگانگی میان فرصت‌ها و نگرانی‌ها سبب شده محصولات تراریخته به یکی از بحث‌برانگیزترین موضوعات علمی و عمومی تبدیل شوند.

اهمیت تحقیق درباره محصولات تراریخته تنها به جنبه‌های علمی محدود نمی‌شود، بلکه به سیاست‌گذاری، اعتماد عمومی و حتی روابط اقتصادی و تجاری کشور‌ها نیز گره خورده است. هر کشور با توجه به ساختار سیاسی، سطح توسعه علمی، نگرش جامعه و نیاز‌های غذایی خود، مسیر متفاوتی را در قبال این فناوری انتخاب کرده است. برخی کشور‌ها آن را فرصتی راهبردی برای تقویت کشاورزی می‌دانند و برخی دیگر با احتیاط یا حتی مخالفت به آن می‌نگرند. شناخت این تفاوت‌ها می‌تواند به کشور‌ها کمک کند تا تصمیم‌هایی متناسب با شرایط ملی خود اتخاذ کنند و از تجربه‌های موفق یا چالش‌های دیگران درس بگیرند.

در این خصوص، نادیا بابائی، کارشناس دبیرخانه شورای ملی ایمنی زیستی، به همراه یکی از همکاران خود، پژوهشی را درباره سیاست‌ها و رویکرد کشور‌های مختلف نسبت به محصولات تراریخته انجام داده‌اند. این پژوهش با نگاهی تحلیلی، به بررسی قوانین، سیاست‌های اجرایی و سطح پذیرش تراریخته‌ها در چند کشور منتخب پرداخته و تلاش کرده است تصویری از نحوه مدیریت این فناوری در نظام‌های مختلف ارائه دهد.

روش انجام این پژوهش بر پایه یک مقایسه تطبیقی استوار بوده است. محققان سیاست‌ها و چارچوب‌های مرتبط با محصولات تراریخته را در چهار کشور روسیه، برزیل، آلمان و ژاپن بررسی کرده‌اند. این بررسی در پنج محور اصلی انجام شده که شامل قوانین و نهاد‌های مسئول، شیوه‌های اجرایی و نظارتی، چگونگی ارزیابی خطرات احتمالی، الزامات برچسب‌گذاری محصولات و میزان پذیرش عمومی بوده است. هدف از این روش، مقایسه منظم و روشن رویکرد‌ها و شناسایی شباهت‌ها و تفاوت‌های کلیدی میان کشور‌ها بوده است.

بر اساس یافته‌های این پژوهش، برزیل رویکردی توسعه‌محور نسبت به محصولات تراریخته اتخاذ کرده و شرایط مناسبی برای تولید و تجارت آنها فراهم آورده است. در مقابل، آلمان و ژاپن با تکیه بر اصل احتیاط و حساسیت افکار عمومی، سیاست‌هایی محتاطانه‌تر در پیش گرفته‌اند. روسیه نیز رویکردی محدودکننده و تا حد زیادی منع‌گرایانه دارد و بر کنترل سخت‌گیرانه تولید و واردات این محصولات تأکید می‌کند. این تفاوت‌ها نشان می‌دهند که سیاست‌گذاری در این حوزه به شدت وابسته به شرایط داخلی کشورهاست.

محققان تأکید می‌کنند که هیچ الگوی واحدی برای همه کشور‌ها در زمینه محصولات تراریخته وجود ندارد. آنچه اهمیت دارد، طراحی چارچوب‌های متوازن و مبتنی بر شواهد علمی است که هم منافع اقتصادی و کشاورزی را در نظر بگیرد و هم به دغدغه‌های سلامت و محیط زیست پاسخ دهد. تجربه کشور‌های مورد بررسی نشان می‌دهد که بی‌توجهی به افکار عمومی یا ضعف در نظارت می‌تواند چالش‌های جدی ایجاد کند.

اطلاعات ارائه‌شده در این مطالعه نشان می‌دهند که عواملی مانند ساختار سیاسی، میزان اعتماد عمومی، ظرفیت علمی و وابستگی به واردات نقش تعیین‌کننده‌ای در سیاست‌های تراریخته دارند. برای مثال، روسیه با تأکید بر امنیت غذایی و سلامت عمومی، تولید داخلی محصولات تراریخته را ممنوع کرده است. برزیل با ایجاد نهاد‌های تخصصی و چارچوب‌های علمی، یکی از بازیگران اصلی تولید تراریخته در جهان شده است. آلمان تحت مقررات سخت‌گیرانه اتحادیه اروپا و فشار اجتماعی، عملاً استفاده گسترده از این محصولات را کنار گذاشته و ژاپن تلاش کرده میان واردات، امنیت غذایی و رضایت مصرف‌کنندگان تعادل برقرار کند.

این یافته‌ها که در «فصلنامه ایمنی زیستی» وابسته به انجمن ایمنی زیستی ایران منتشر شده‌اند، برای کشور‌هایی مانند ایران نیز اهمیت فراوانی دارند. پژوهش فوق پیشنهاد می‌کند که ایران می‌تواند با بهره‌گیری از تجربه برزیل در ایجاد نهاد‌های تخصصی و همزمان الگوبرداری از شفافیت و مشارکت عمومی در آلمان و ژاپن، مسیر متعادلی را در پیش بگیرد.

به اعتقاد مجریان پژوهش، توسعه نظام‌های دقیق برچسب‌گذاری، اطلاع‌رسانی به مردم و اجرای کامل قانون ایمنی زیستی می‌تواند به افزایش اعتماد عمومی و استفاده مسئولانه از فناوری‌های نوین کمک کند.