از اسرار مکتوم تا ماجرای جنگ؛ عقلانیت در میدان جنگ

به گزارش مجله خبری نگار، کتاب اسرار مکتوم اثر شهید حسن محقق، جانشین اطلاعات سپاه که در جنگ ۱۲ روزه به شهادت رسید، اثری است مبتنی بر گفت‌و‌گو‌های بسیار فنی با بسیاری از فرماندهان دفاع مقدس؛ از جمله شهید رشید، شمخانی، سردار رحیم صفوی و سردار محسن رضایی. آنچه در این مجموعه گفت‌و‌گو‌ها کاملاً آشکار است، نقش «عقل» در تصمیم‌گیری برای کوچک‌ترین اقدامات در جریان جنگ است.

تمام فرماندهان توضیح می‌دهند که متر و معیار تصمیمات، ساعت‌ها بحث درباره انتخاب استراتژی درست بوده و از همان آغاز جنگ، عقلانیت بر تصمیم‌سازی‌ها حاکم بوده است.

در این کتاب، درباره بسیاری از عملیات‌هایی که حتی به موفقیت هم نرسیده‌اند توضیح داده می‌شود و کاملاً روشن است که برخلاف روایت‌های رایجی که همه‌چیز را به «یک اشتباه» تقلیل می‌دهند، واقعیت صحنه جنگ بسیار پیچیده‌تر بوده است. شرایط متغیر، کمبود شدید امکانات و فشار سنگین وضعیت میدانی، فرماندهان را در وضعیتی قرار می‌داد که ناچار بودند مدام دست به تصمیمات تازه بزنند. در همان مقطع و با آن امکانات محدود، بسیاری از اقدامات در حد معجزه بوده است.

در تک‌تک خاطرات این مجموعه، دیده می‌شود که حتی پیروزی‌های بزرگ جنگ نیز با دقتی مثال‌زدنی بررسی می‌شدند؛ به‌گونه‌ای که بلافاصله پیش‌بینی می‌کردند دشمن چه واکنشی نشان خواهد داد و شگفت آنکه تقریباً همیشه دقیقاً همان اتفاق رخ می‌داد. آنچه برجسته است، مجموعه‌ای از تصمیمات عقلانی، فنی و استراتژیک است که در چارچوب امکانات و شرایط آن زمان اتخاذ شده‌اند.

اکنون پس از سی‌وهفت سال و درست پس از جنگ ۱۲ روزه، گفت‌و‌گو‌های جواد موگویی با فرماندهان نظامی با عنوان ماجرای جنگ منتشر شده است. در این گفت‌و‌گو‌ها نیز همان عقلانیت حضور پررنگی دارد: بررسی استراتژی جنگ نامتقارن، تحلیل سناریوی حمله مجدد دشمن، شناخت ظرفیت‌های موجود، و تبیین نحوه برتری در برابر آمریکا چه در تنگه هرمز و چه در میدان‌های دیگر. این مباحث در زمانی مطرح شده بود که هنوز حتی خبری از جنگ ۴۰ روزه نبود.

اما امروز، در میدان روایت و حتی در برخی تجمع‌های این شب‌ها، عقلانیتِ میدان روایت نمی‌شود. همین عدم روایت عقلانیت در دفاع مقدس بود که بعد‌ها باعث شد برخی، ایران را کشوری بدون استراتژی، فرماندهان را جنگ‌طلب و طولانی‌شدن جنگ را نتیجه بی‌تدبیری معرفی کنند. در حالی‌که اسرار مکتوم نشان می‌دهد فرماندهان و حتی رجال سیاسی از جمله رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای، آقای هاشمی رفسنجانی و علی اکبر ولایتی از همان لحظه نخست تأکید داشتند که باید مانع طولانی شدن جنگ شوند. اما شرایط خاص آن مقطع و طرح‌های تجزیه‌طلبانه دشمن و کشور‌های غربی، اجازه پایان سریع جنگ را نمی‌داد.

امروز نیز وضعیت مشابهی دیده می‌شود: اگر عقلانیت روایت نشود، آینده‌نگاران و تحلیلگران ممکن است علت جنگ، توافق احتمالی، آتش‌بس یا هر تحول دیگری را همچون قطعنامه، «شکست» یا «عقب‌گرد استراتژیک» تفسیر کنند.

این روز‌ها ما بیش از هر زمان دیگری به «تبیین عقلانیت در میدان» نیاز داریم؛ تا نشان دهیم فرماندهان ما سه دهه پیش منتظر چنین روز‌هایی بودند و برتری در جنگ، نتیجه شانس نیست؛ بلکه محصول سال‌ها کار عمیق، تخصصی و عقلانی است.

شوخی نیست: ابرقدرت جهان، چهل روز با همه ادوات نظامی به کشوری که چهار دهه زیر فشار تحریم است حمله می‌کند و تنها دستاوردش ترور مقامات ایران با همکاری رژیم تروریستی اسرائیل و وارد کردن خسارت به چند پایگاه نظامی است؛ که آن هم در هر جنگی نخستین اهداف محسوب می‌شوند.

برای آینده ایران ضروری است که عقلانیت میدان به‌درستی روایت شود.

منبع: فرهیختگان-سیدجواد نقوی