بررسی ریشه‌های ارگونومی شناختی در علم روانشناسی

به گزارش مجله خبری نگار،ارگونومی شناختی یکی از شاخه‌های پیشرفته و میان‌رشته‌ای علم ارگونومی است که بر مطالعه و بهینه‌سازی فرآیند‌های ذهنی انسان در تعامل با سیستم‌ها، فناوری‌ها، محیط‌های کاری و سازمان‌ها تمرکز دارد. ارگونومی شناختی می‌تواند به‌طور معناداری بر تاب‌آوری شغلی و محیط کار اثرگذار باشد.

این شاخه از ارگونومی، برخلاف ارگونومی فیزیکی که عمدتاً به وضعیت بدن، نیرو‌ها و حرکات عضلانی می‌پردازد، توجه خود را به عملکرد‌های شناختی مانند ادراک، توجه، حافظه، یادگیری، تصمیم‌گیری، حل مسئله و بار ذهنی معطوف می‌کند. هدف اصلی ارگونومی شناختی این است که سیستم‌ها، ابزار‌ها و محیط‌ها به‌گونه‌ای طراحی شوند که با محدودیت‌ها و توانمندی‌های ذهن انسان سازگار باشند و از بروز خطا، استرس شناختی، خستگی ذهنی و تصمیم‌گیری‌های نادرست جلوگیری شود.

ریشه‌های ارگونومی شناختی را می‌توان در هم‌پوشانی سه حوزه علمی مهم جست‌و‌جو کرد:

روان‌شناسی شناختی.

مهندسی عوامل انسانی

با پیشرفت فناوری، پیچیده‌تر شدن سیستم‌ها و افزایش نقش انسان در کنترل، نظارت و تصمیم‌گیری، اهمیت درک چگونگی پردازش اطلاعات توسط ذهن انسان بیش از پیش آشکار شد.

در نیمه دوم قرن بیستم، به‌ویژه پس از جنگ جهانی دوم، خطا‌های انسانی در سیستم‌های پیچیده‌ای مانند هواپیماها، نیروگاه‌ها و صنایع نظامی نشان داد که بسیاری از حوادث نه به دلیل نقص فنی، بلکه به علت ناهماهنگی بین طراحی سیستم و توان شناختی انسان رخ می‌دهند. این مسئله زمینه‌ساز شکل‌گیری رسمی ارگونومی شناختی شد.

یکی از مفاهیم بنیادین در ارگونومی شناختی، مفهوم «پردازش اطلاعات» است.

انسان در تعامل با محیط، اطلاعات را از طریق حواس دریافت می‌کند، آنها را تفسیر می‌کند، با دانش و تجربیات پیشین خود مقایسه می‌کند و سپس تصمیم یا واکنشی مناسب ارائه می‌دهد.

هر یک از این مراحل ظرفیت و محدودیت خاص خود را دارند. اگر طراحی یک سیستم اطلاعاتی، رابط کاربری یا محیط کاری با این محدودیت‌ها هم‌راستا نباشد، بار شناختی افزایش یافته و احتمال خطا، کندی عملکرد و فشار روانی بالا می‌رود. ارگونومی شناختی تلاش می‌کند این فرآیند‌ها را به‌صورت علمی تحلیل کرده و طراحی‌ها را با آنها منطبق سازد.

توجه، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مؤلفه‌های شناختی، نقش محوری در ارگونومی شناختی دارد.

توجه انسان محدود است و نمی‌تواند هم‌زمان به تعداد زیادی محرک با کیفیت یکسان پاسخ دهد. محیط‌های کاری پر از هشدارها، پیام‌ها، صدا‌ها و نمایشگر‌ها می‌توانند باعث پراکندگی توجه و کاهش عملکرد شوند. ارگونومی شناختی با بررسی نحوه توزیع توجه، طراحی نمایش اطلاعات، اولویت‌بندی هشدار‌ها و کاهش محرک‌های غیرضروری، به دنبال افزایش تمرکز و کاهش خطا‌های ناشی از حواس‌پرتی است. این موضوع در مشاغلی مانند کنترل ترافیک هوایی، پزشکی، رانندگی و اپراتوری سیستم‌های صنعتی اهمیت حیاتی دارد.

حافظه نیز یکی دیگر از ارکان اصلی مورد مطالعه در ارگونومی شناختی است.

حافظه کاری، که ظرفیت محدودی دارد، مسئول نگهداری و پردازش موقت اطلاعات است.

طراحی سیستم‌هایی که نیازمند حفظ حجم زیادی از اطلاعات در ذهن کاربر باشند، فشار شناختی شدیدی ایجاد می‌کند. ارگونومی شناختی تأکید دارد که اطلاعات مهم باید به‌صورت شفاف، قابل دسترس و در زمان مناسب ارائه شوند تا وابستگی به حافظه کاری کاهش یابد. استفاده از نشانه‌های بصری، کدگذاری مناسب اطلاعات و سازگاری با الگو‌های ذهنی کاربران، از راهکار‌های کلیدی در این حوزه محسوب می‌شوند.

تصمیم‌گیری یکی از پیچیده‌ترین فرآیند‌های شناختی است که تحت تأثیر عوامل متعددی مانند زمان، عدم قطعیت، استرس و تجربه قرار دارد.

در بسیاری از محیط‌های کاری، افراد مجبورند در شرایط فشار و با اطلاعات ناقص تصمیم بگیرند. ارگونومی شناختی با مطالعه الگو‌های تصمیم‌گیری انسان، سوگیری‌های شناختی و خطا‌های رایج، تلاش می‌کند سیستم‌هایی طراحی کند که از تصمیم‌گیری صحیح پشتیبانی کنند. داشبورد‌های مدیریتی، سیستم‌های پشتیبان تصمیم و رابط‌های کاربری هوشمند نمونه‌هایی از کاربرد‌های این رویکرد هستند.

بار شناختی مفهومی کلیدی در ارگونومی شناختی است که به میزان تلاش ذهنی مورد نیاز برای انجام یک وظیفه اشاره دارد.

بار شناختی بیش از حد می‌تواند منجر به خستگی ذهنی، کاهش دقت، افزایش زمان واکنش و فرسودگی شغلی شود. از سوی دیگر، بار شناختی بسیار پایین نیز ممکن است باعث کاهش هوشیاری و خطا‌های ناشی از یکنواختی شود. ارگونومی شناختی به دنبال ایجاد تعادل بهینه در بار شناختی است، به‌گونه‌ای که فرد نه تحت فشار ذهنی بیش از حد قرار گیرد و نه دچار کسالت و کاهش انگیزه شود.

ارگونومی شناختی نقش بسیار مهمی در طراحی رابط‌های کاربر ایفا می‌کند. نحوه نمایش اطلاعات، انتخاب رنگ‌ها، فونت‌ها، نماد‌ها و ساختار منو‌ها همگی بر پردازش شناختی کاربران تأثیر می‌گذارند. یک رابط کاربری نامناسب می‌تواند حتی ساده‌ترین وظایف را پیچیده و خطاپذیر کند. در مقابل، طراحی مبتنی بر اصول ارگونومی شناختی، یادگیری سیستم را تسهیل کرده، رضایت کاربر را افزایش می‌دهد و بهره‌وری را بهبود می‌بخشد. این موضوع در عصر دیجیتال، که انسان‌ها به‌طور مداوم با نرم‌افزار‌ها و فناوری‌های هوشمند در تعامل هستند، اهمیتی دوچندان یافته است.

در حوزه سلامت و ایمنی، ارگونومی شناختی نقشی کلیدی در پیشگیری از خطا‌های انسانی دارد. در محیط‌هایی مانند اتاق عمل، مراکز اورژانس، نیروگاه‌ها و صنایع پرخطر، یک اشتباه شناختی کوچک می‌تواند پیامد‌های جبران‌ناپذیری به همراه داشته باشد. تحلیل وظایف شناختی، طراحی چک‌لیست‌ها، ساده‌سازی فرآیند‌ها و بهبود ارتباط انسان و سیستم، از جمله اقداماتی هستند که با تکیه بر ارگونومی شناختی انجام می‌شوند تا ایمنی افزایش یابد.

ارگونومی شناختی همچنین ارتباط نزدیکی با سلامت روان و تاب‌آوری دارد. فشار‌های شناختی مزمن، ابهام در وظایف، طراحی نامناسب سیستم‌ها و حجم بالای اطلاعات می‌توانند زمینه‌ساز استرس، اضطراب و فرسودگی شغلی شوند. با بهینه‌سازی محیط‌های کاری از منظر شناختی، می‌توان فشار روانی کارکنان را کاهش داد و ظرفیت آنها برای مقابله با چالش‌ها را افزایش داد. از این منظر، ارگونومی شناختی نه‌تنها یک ابزار فنی، بلکه یک رویکرد انسان‌محور برای ارتقای کیفیت زندگی کاری محسوب می‌شود.

با پیشرفت هوش مصنوعی و سیستم‌های خودکار، نقش ارگونومی شناختی وارد مرحله‌ای جدید شده است.

تعامل انسان با سیستم‌های هوشمند نیازمند درک عمیق‌تری از اعتماد، کنترل، شفافیت و تفسیرپذیری است. اگر سیستم‌های خودکار به‌درستی طراحی نشوند، ممکن است باعث سردرگمی، اتکای بیش از حد یا بی‌اعتمادی کاربران شوند. ارگونومی شناختی در این زمینه تلاش می‌کند تعادلی مناسب بین نقش انسان و ماشین ایجاد کند تا همکاری انسان–ماشین به شکلی ایمن و مؤثر شکل گیرد.

در نهایت و خاتمه سخن اینکه، ارگونومی شناختی را می‌توان پلی میان ذهن انسان و دنیای پیچیده فناوری و سازمان‌ها دانست.

این حوزه با تمرکز بر درک عمیق فرآیند‌های شناختی، به ما کمک می‌کند محیط‌هایی طراحی کنیم که نه‌تنها کارآمدتر، بلکه انسانی‌تر باشند.

زهرا نیازاده نویسنده کتاب مسیر تاب آوری در خاتمه تاکید میکند که در جهانی که پیچیدگی سیستم‌ها روزبه‌روز افزایش می‌یابد، توجه به محدودیت‌ها و توانمندی‌های ذهن انسان دیگر یک انتخاب نیست، بلکه ضرورتی اساسی برای ایمنی، بهره‌وری، سلامت روان و تاب آوری سازمان‌ها به شمار می‌رود. ارگونومی شناختی با نگاهی علمی و انسان‌محور، مسیر رسیدن به این هدف را هموار می‌سازد.

منبع: عصر ایران