هوش مصنوعی هم ناجی حسابداران است، هم تهدیدی برای اعتبار حرفه آنها!

به گزارش مجله خبری نگار، نتایج پژوهشی بین‌المللی نشان می‌دهد، ۶۱ درصد متخصصان امور مالی و حسابداری، استفاده از هوش مصنوعی را مهم‌ترین چالش اخلاقی حرفه خود می‌دانند و مشخص می‌کند گسترش این فناوری، علاوه بر تغییر ابزار‌های کار، انتظارات از مسوولیت‌پذیری حسابداران را نیز افزایش داده است.

«انجمن حسابداران خبره بریتانیا» (ACCA) در گزارش «پیمودن مسیر اخلاق برای اعتماد»، به بررسی تغییرات فضای اخلاقی حرفه حسابداری پرداخته است. این پژوهش بر اساس پاسخ‌های ۱۱۷۸ متخصص امور مالی و حسابداری در ۱۳۵ کشور تهیه شده و تاثیر تغییرات فناوری، فرهنگ سازمانی و افزایش انتظارات درباره شفافیت و پاسخگویی را بررسی می‌کند.

بر اساس نتایج این گزارش، استفاده از هوش مصنوعی به مهم‌ترین چالش اخلاقی متخصصان این حوزه تبدیل شده است. سهم پاسخ‌دهندگانی که استفاده از هوش مصنوعی را در میان سه چالش اصلی اخلاقی حرفه خود قرار داده‌اند، از ۳۲ درصد در سال ۲۰۲۴ به ۶۱ درصد در سال ۲۰۲۶ افزایش یافته است. در این میان، رهبری اخلاقی و فرهنگ اخلاقی سازمان نیز همچنان از چالش‌های مهم این حوزه هستند به‌طوری که ۴۳ درصد پاسخ‌دهندگان، رهبری اخلاقی و ۳۹ درصد نیز فرهنگ اخلاقی سازمان را در میان سه چالش اصلی اخلاقی حرفه خود قرار داده‌اند.

این یافته‌ها در شرایطی به دست آمده است که نیمی از شرکت‌کنندگان گفتند: حل‌وفصل چالش‌های اخلاقی در سه سال گذشته دشوارتر شده است. همچنین ۵۳ درصد اعلام کردند در این مدت شاهد رفتار غیراخلاقی بوده‌اند و ۲۲ درصد نیز گفتند که برای انجام رفتار غیراخلاقی تحت فشار قرار گرفته‌اند. با وجود این، ۸۹ درصد متخصصان معتقدند مهارت‌های لازم برای مواجهه با چالش‌های اخلاقی را دارند. گزارش «انجمن حسابداران خبره بریتانیا» همچنین بر ضرورت یادگیری مستمر، بررسی نمونه‌های عملی و تبادل تجربه برای تقویت توانایی تصمیم‌گیری اخلاقی تاکید می‌کند.

اعتماد؛ فراتر از توانایی فنی

این گزارش، اعتماد عمومی را یکی از پایه‌های اصلی حرفه حسابداری معرفی می‌کند. بر اساس یافته‌های این پژوهش، استاندارد‌های اخلاقی قوی با ۴۶ درصد، شفافیت با ۳۸ درصد و استقلال با ۳۶ درصد، سه عامل اصلی ایجاد اعتماد به حرفه حسابداری هستند. این یافته نشان می‌دهد اعتماد عمومی فقط به دانش فنی و توانایی انجام محاسبات محدود نمی‌شود، بلکه به نحوه تصمیم‌گیری، پایبندی به استاندارد‌های حرفه‌ای و توجه به منافع عمومی نیز وابسته است.

در همین حال، ۷۲ درصد پاسخ‌دهندگان گفتند: ابزار‌های هوش مصنوعی کیفیت و کارایی فعالیت‌های آنان را افزایش داده است. با وجود این ارزیابی مثبت، استفاده از این فناوری با چالش‌هایی مانند اتکای بیش از اندازه به خروجی‌های ماشینی، ضرورت راستی‌آزمایی اطلاعات، کاهش قضاوت انسانی، تهدید محرمانگی داده‌ها، ضعف نظارت انسانی و نامشخص بودن مسوولیت تصمیم‌ها همراه است.

از این دیدگاه، استفاده از هوش مصنوعی فقط به معنای دسترسی به ابزار‌های پیشرفته نیست. این گزارش بر ضرورت تدوین سیاست‌ها و سازوکار‌های کنترلی مشخص برای استفاده از این فناوری و تعیین خطوط مسوولیت‌پذیری در سازمان‌ها تاکید می‌کند. همچنین، خروجی‌های تولید شده با کمک هوش مصنوعی باید بررسی، راستی‌آزمایی و مستندسازی شوند. حسابداران نیز باید بتوانند نتایج این ابزار‌ها را به چالش بکشند و نحوه اعمال قضاوت حرفه‌ای انسانی در تصمیم‌گیری‌ها را توضیح دهند

هوش مصنوعی در پنج حوزه حسابرسی

در کنار بررسی چالش‌های اخلاقی، مجله تخصصی حسابداری در گزارشی، نمونه‌هایی از کاربرد عملی هوش مصنوعی در فعالیت‌های حسابرسی را بررسی کرده است. این نشریه با مدیران چهار شرکت حسابرسی با اندازه‌های متفاوت، از یک شرکت ۱۱ نفره تا مجموعه‌ای با بیش از ۱۸۰۰ کارمند، گفت‌و‌گو کرده است.

بر اساس این گزارش، شرکت‌های مورد بررسی از هوش مصنوعی در پنج حوزه ارزیابی ریسک و برنامه‌ریزی حسابرسی، استخراج و قالب‌بندی و راستی‌آزمایی اطلاعات مالی، انتخاب نمونه و خودکارسازی فعالیت‌ها، بررسی اسناد کاری حسابرسی و تهیه پیش‌نویس گزارش‌ها استفاده می‌کنند.

در حوزه ارزیابی ریسک، شرکتی از هوش مصنوعی برای بررسی صورت‌های مالی مشتریان، صورت‌جلسه‌های هیات‌مدیره، دستورالعمل‌های داخلی و سایر اسناد استفاده می‌کند. هدف از این کار شناسایی ریسک‌های احتمالی و کمک به برنامه‌ریزی فرایند حسابرسی است.

مالک این شرکت گفت: هوش مصنوعی می‌تواند بررسی اولیه این اسناد را در دو تا سه ساعت انجام دهد در حالی که انجام همین کار با نیروی انسانی دارای تجربه متوسط ممکن است یک هفته زمان ببرد. این شرکت سالانه بیش از ۸۰ حسابرسی انجام می‌دهد و کاهش زمان بررسی اسناد می‌تواند صرفه‌جویی قابل‌توجهی برای آن به همراه داشته باشد. کارکنان باید دقت خروجی‌های هوش مصنوعی و درستی نتایج آن در شناسایی ریسک‌ها را بررسی کنند. برخی کارکنان جوان ممکن است فقط به دلیل اینکه هوش مصنوعی موضوعی را ریسک تشخیص داده است، آن را بدون بررسی بیشتر بپذیرند، در حالی که ارزیابی نهایی باید بر اساس تفکر و قضاوت حرفه‌ای انجام شود.

در شرکت دیگری نیز ابزار‌های هوش مصنوعی مولد، زمان مورد نیاز برای پژوهش در مرحله برنامه‌ریزی حسابرسی را کاهش داده‌اند. برای مثال، حسابداران می‌توانند از این ابزار‌ها برای یافتن استاندارد‌های مرتبط هیات استاندارد‌های حسابداری مالی آمریکا استفاده کنند و به جای صرف زمان طولانی برای جست‌و‌جو در دستورالعمل‌ها، وقت بیشتری را به تحلیل اطلاعات اختصاص دهند.

کاهش کار‌های تکراری و شناسایی ناهنجاری‌ها

یکی دیگر از کاربرد‌های هوش مصنوعی، آماده‌سازی و پردازش اطلاعات مالی است. دفاتر کل که از نرم‌افزار‌های حسابداری مشتریان استخراج می‌شوند، اغلب قالب مناسبی برای استفاده حسابرسان ندارند و آماده‌سازی آنها پیش از آغاز فرایند حسابرسی به زمان زیادی نیاز دارد. خودکارسازی این مرحله به کارکنان امکان می‌دهد زمان بیشتری را به تحلیل و ارزیابی ریسک اختصاص دهند.

هوش مصنوعی همچنین می‌تواند جمع‌زدن و تطبیق ارقام صورت‌های مالی مشتریان را انجام دهد. انجام دستی این فعالیت‌ها ممکن است دو تا سه روز زمان ببرد، اما ابزار‌های هوش مصنوعی می‌توانند این فرایند را سریع‌تر انجام دهند. در نتیجه، نقش حسابدار در این بخش از انجام‌دهنده فعالیت‌های تکراری به بررسی‌کننده نتایج تغییر می‌کند.

تحلیل مجموعه‌های بزرگ داده و شناسایی موارد غیرعادی نیز از دیگر کاربرد‌های این فناوری است. در یکی از نمونه‌های مطرح شده در گزارش، یک گروه حسابرسی با استفاده از پرس‌وجوی داده‌ای مبتنی بر هوش مصنوعی، تعدادی از کارکنان یک شرکت را شناسایی کرد که مجوز ثبت دفتر روزنامه داشتند، اما در طول سال کمتر از سه بار از این مجوز استفاده کرده بودند. این بررسی به شرکت کمک کرد تا ضمن تقویت کنترل‌های داخلی، هزینه مجوز‌های نرم‌افزاری بلااستفاده یا کم‌استفاده را کاهش دهد.

شرکت‌ها همچنین از عامل‌های هوش مصنوعی برای انتخاب نمونه‌های حسابرسی از میان مجموعه تراکنش‌های مشتریان استفاده می‌کنند. ابزار‌های اختصاصی و عامل‌های هوش مصنوعی برای کاهش فعالیت‌های معمول و تکراری طراحی شده‌اند. این ابزار‌ها پیش از استفاده در سراسر شرکت، توسط کمیته تحول دیجیتال بررسی می‌شوند.

هوش مصنوعی همچنین در بررسی اسناد کاری حسابرسی و تهیه گزارش‌ها کاربرد دارد. شرکتی از این فناوری به‌عنوان نخستین مرحله بررسی اسناد کاری استفاده می‌کند تا کامل بودن و شفافیت مستندات پیش از بررسی انسانی ارزیابی شود. همچنین ابزار‌های هوش مصنوعی می‌توانند پیش‌نویس گزارش‌های حسابرسی را از نظر یکپارچگی اطلاعات بررسی کنند و مواردی مانند ناهماهنگی در نام‌گذاری یا ناسازگاری میان بخش‌های مختلف گزارش را شناسایی کنند.

محرمانگی اطلاعات و مسوولیت حسابرسان

با وجود مزایای استفاده از هوش مصنوعی، امنیت اطلاعات همچنان یکی از نگرانی‌های اصلی شرکت‌های حسابرسی است. اطلاعات مالی مشتریان و اسناد محرمانه باید تحت کنترل‌های سخت‌گیرانه قرار داشته باشند.

گسترش هوش مصنوعی همچنین بر نحوه آموزش و فعالیت حسابداران تازه‌کار تاثیر گذاشته است. با خودکارسازی بخشی از فعالیت‌های ابتدایی، نیرو‌های جوان ممکن است زودتر وارد مرحله بررسی و ارزیابی نتایج شوند. پیش‌بینی شده است که برخی فعالیت‌های میدانی و ابتدایی حسابرسی در چند سال آینده به‌طور کامل خودکار شوند و کارکنان تازه‌کار زودتر مسوولیت بررسی کار‌های انجام شده را بر عهده بگیرند.

«انجمن حسابداران خبره بریتانیا» نیز بر ضرورت همکاری سیاست‌گذاران، نهاد‌های تدوین‌کننده استاندارد‌ها و سازمان‌ها برای تقویت فرهنگ اخلاقی و مسوولیت‌پذیری تاکید می‌کند. این نهاد یک فرایند ۱۰ مرحله‌ای برای به‌کارگیری اصول آیین‌نامه اخلاق حرفه‌ای در موقعیت‌های واقعی و همچنین چک‌لیست‌هایی برای شناسایی تهدید‌های اخلاقی و مواجهه با چالش‌های استفاده از هوش مصنوعی ارائه کرده است.

مجموع این یافته‌ها نشان می‌دهد هوش مصنوعی می‌تواند سرعت انجام فعالیت‌های حسابداری و حسابرسی را افزایش دهد، اما جایگزین قضاوت حرفه‌ای و مسوولیت انسانی نمی‌شود. حفظ اعتماد عمومی به این حرفه همچنان به شفافیت، محرمانگی اطلاعات، رعایت استاندارد‌های اخلاقی و نظارت دقیق بر نتایج فناوری وابسته است.