روز‌های سخت دانشگاه‌های عربی در پیش است؟

به گزارش مجله خبری نگار/فرهیختگان: هفته قبل تهدید سپاه پاسداران انقلاب اسلامی علیه شرکت‌های فناوری آمریکایی فعال در منطقه عملیاتی شد و دو مرکز داده در امارات و یک مرکز داده در بحرین هدف قرار گرفت که موجب خسارات سازه‌ای، قطع برق و آسیب‌های ناشی از آتش‌سوزی و آب‌گرفتگی شد که به اختلالات طولانی‌مدت در خدمات انجامید. این البته سومین حمله به زیرساخت‌های فناوری مستقر در کشور‌هایی بود که مبدأ حملات به ایران شناخته شدند. پایگاه خبری Data Center Knowledge از حملات تلافی‌جویانه ایران به‌عنوان نخستین باری یاد کرد که مراکز داده ابری به‌طور عمدی هدف حمله نظامی قرار گرفتند.

در یک مرور کوتاه، پس از حمله‌ای که در نخستین روز‌های جنگ صورت گرفت، چهارم فروردین (۲۴ مارس) آمازون به رویترز اعلام کرد منطقه خدمات وب آمازون (AWS) در بحرین برای بار دوم در پی فعالیت پهپادی در جریان درگیری‌های منطقه‌ای دچار اختلال شده است. این شرکت اعلام کرد در حال تلاش برای انتقال مشتریان به مناطق جایگزین AWS بوده و جزئیاتی درباره میزان خسارت یا مدت زمان اختلال ارائه نکرد. دوازدهم فروردین (۱ آوریل) آمازون وب سرویس در بحرین در اثر یک حمله آسیب دید. اتفاقی که نه‌تنها خدمات ابری مورد اتکای بسیاری از دانشگاه‌ها را مختل کرد، بلکه نگرانی‌هایی درباره پیوند میان دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناوری جهانی، میزان وابستگی منطقه به فناوری آمریکا و ریسک‌های ناشی از آن ایجاد می‌کند.

کلاوس هالر نویسنده و تحلیلگر حوزه فناوری در این رسانه نوشت: «این تصور که بمب‌ها یا پهپاد‌ها می‌توانند بار‌های کاری شما را مختل کنند، دیگر فرضی نیست. واقعیت ژئوپلیتیک، مباحث نظری درباره تاب‌آوری را بی‌اعتبار کرده است. رویداد‌های هفته گذشته این خطر را به‌وضوح برجسته کرده‌اند؛ اینکه رایانش ابری نیازمند توجه و بازنگری در تاب‌آوری عملیاتی است.»

او البته به نکته‌ای اشاره کرده که چالش اصلی کشور‌های منطقه تبدیل خواهد شد؛ «آینده، انتخاب منطقه ابری به «تصمیمی راهبردی» درباره ثبات سیاسی، خطر تشدید منطقه‌ای، توان دفاع نظامی و حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی تبدیل خواهد شد.» موضوعی که بسیاری از طراحی‌های آینده در این کشور‌ها را تحت تأثیر قرار خواهد داد و باید برای دیدن شرایط جدید منتظر ماند؛ اما با این حال تأثیرات زیرساخت‌های آسیب دیده در امارات و بحرین خیلی زودتر در فضای آموزش عالی خودش را نشان داد. یونیورسیتی ورلد نیوز گزارش داده که حملات پهپادی ایران به مراکز داده «خدمات وب آمازون» (AWS) به‌طور مستقیم بخش آموزش عالی را مختل کرده است.

چرا جنگ به مراکز داده رسید؟

پاسخ به چرایی رسیدن جنگ به مراکز داده را باید در آمریکا جست‌و‌جو کرد؛ جایی که ارتش این کشور تأیید کرده که از «طیفی متنوع» از ابزار‌های هوش مصنوعی در جنگ با ایران استفاده می‌کند. پایگاه Tech Policy Press نیز گزارش داده که ارتش آمریکا از سامانه‌های هوش مصنوعی میزبانی‌شده در AWS مانند مدل «Claude» شرکت Anthropic برای تحلیل اطلاعاتی و شبیه‌سازی‌های جنگی بهره برده است.

آرشین ادیب‌مقدم، استاد دانشگاه سواس لندن و مدیر مشترک مرکز مطالعات آینده هوش مصنوعی این دانشگاه در این باره معتقد است ایران این مراکز داده و زیرساخت‌های دیجیتال را هدف قرار داده، زیرا آنها را تسهیل‌کننده «جنگ غیرقانونی علیه این کشور» می‌داند.

او به University World News می‌گوید: «در آمریکا شاهد ادغامی بسیار فشرده میان بخش فناوری و مجتمع نظامی- صنعتی بوده‌ایم. دانشگاه‌ها نیز در این ساختار ادغام شده‌اند. این جنگ غیرضروری برخی از این پیوند‌ها را در منطقه به چالش خواهد کشید.» او تأکید می‌کند که «باید تمایزی روشن میان هوش مصنوعی غیرنظامیِ مورد استفاده در دانشگاه‌ها و هوش مصنوعی نظامی برقرار شود؛ هوش مصنوعی نظامی باید تحت نظارت قانون‌گذاران و در چهارچوب قوانین داخلی و حقوق بین‌الملل قرار گیرد.»

ناخوش احوالی دانشگاه‌های منطقه تحت تأثیر جنگ

وضعیت جدید خدمات وب آمازون بر مؤسسات آموزشی در جهان عرب تأثیر جدی داشته؛ جایی که دانشگاه‌ها به‌طور فزاینده‌ای عملیات اصلی خود را به این مراکز منتقل کرده‌اند و در نتیجه در برابر آسیب‌های فیزیکی چنین زیرساخت‌هایی بسیار آسیب‌پذیر شده‌اند.

بوراوی سیف‌الله، استاد الجزایری هوش مصنوعی در گفت‌و‌گو با University World News می‌گوید: «دانشگاه‌های حوزه خلیج فارس به‌طور فزاینده‌ای به خدمات ابری از جمله برای پلتفرم‌های آموزشی، سامانه‌های مدیریت یادگیری، فعالیت‌های پژوهشی، کتابخانه‌های دیجیتال و سامانه‌های اداری وابسته شده‌اند. هدف قرار دادن زیرساخت‌های بزرگ ابری و فناوری در خاورمیانه می‌تواند اکوسیستم دیجیتالی را که بسیاری از دانشگاه‌ها به آن وابسته‌اند، به‌شدت مختل کند و پروژه‌های مشترک دانشگاه‌ها و شرکت‌های فناوری را تحت تأثیر قرار داده و دسترسی به فناوری‌ها و منابع پیشرفته را محدود سازد.»

شاهد مثال اظهارات این استاد الجزایری دانشگاه بحرین است که کل زیرساخت فناوری اطلاعات خود از جمله سامانه‌های اطلاعات دانشجویی (SIS)، سامانه‌های مکاتبات و پرتال‌های دانشگاهی را به AWS منتقل کرده است. دانشگاه هوشمند حمدان بن محمد در امارات هم تمامی سامانه‌های آموزش مجازی خود را به فضای AWS برده است و حالا آسیب فیزیکی به مراکز داده باعث شده خدمات حیاتی AWS برای این دانشگاه‌ها در دسترس نباشد.

استاد هوش مصنوعی دانشگاه علوم و فناوری هواری بومدین الجزایر معتقد است که اختلالات موقت چه از حیث فنی و چه غیر آن، می‌تواند به‌سرعت بر کلاس‌های آنلاین، آزمون‌ها و دسترسی به داده‌های پژوهشی تأثیر بگذارد؛ بنابراین این بخش نسبت به هرگونه اختلال در زیرساخت ابری بسیار حساس است.

عواقب مالی چالش‌های جدید دانشگاه‌های عربی

یونیورسیتی ورلد نیوز در گزارش خود به تلاش برای دریافت نظر از دانشگاه‌های آسیب‌دیده در کشور‌های خلیج فارس نظیر دانشگاه بحرین، دانشگاه آمریکایی بحرین، دانشگاه هوشمند حمدان بن محمد، دانشگاه آمریکایی شارجه، دانشگاه عجمان و دانشگاه زاید اشاره کرده که هیچ‌کدام به پاسخ ختم نشده است؛ اما مدیر یکی از کتابخانه‌های دانشگاهی در کشور‌های عربی حوزه خلیج فارس که نخواسته نامش فاش شود، گفته «حمله ایران بر خدمات AWS در کشور تأثیر گذاشته و این موضوع بر خدمات دانشگاهی و برخی از سامانه‌های داخلی فناوری اطلاعات نیز اثر داشته و این مشکل چند هفته ادامه دارد.»

مروان الراعی، استادیار و پژوهشگر دانشگاه دمشق، نیز با تأیید پیامد‌های مستقیم هدف قرار گرفتن شرکت‌های فناوری آمریکایی در خاورمیانه بر عملکرد و کارکرد دانشگاه‌های کشور‌های حوزه خلیج فارس، توضیح داده که «این موضوع بر تأمین مالی و سرمایه‌گذاری اثر می‌گذارد؛ زیرا دانشگاه‌هایی که برای پروژه‌های پژوهشی و توسعه به همکاری با شرکت‌های فناوری متکی هستند، در صورت اعمال محدودیت یا فشار بر این شرکت‌ها، ممکن است با کاهش حمایت مالی مواجه شوند.» او گفته: «سرنوشت توافق امارات و آمریکا برای ساخت بزرگ‌ترین پردیس هوش مصنوعی خارج از این کشور که شامل بزرگ‌ترین مرکز داده هوش مصنوعی جهان خواهد بود در هاله‌ای از ابهام قرار دارد و از سوی دیگر این وضعیت می‌تواند بر جابه‌جایی نخبگان نیز تأثیر بگذارد. اگر شرکت‌های فناوری آمریکایی فعالیت خود را در منطقه کاهش دهند یا محدود کنند، ممکن است استادان و دانشجویان برای یافتن فرصت‌های بهتر به مناطق دیگر مهاجرت کنند.»

هشدار استاد سوری نسبت به سلطه فناورانه آمریکایی‌ها

استادیار و پژوهشگر دانشگاه دمشق تأکید کرده برای تضمین «همکاری ایمن» با شرکت‌های فناوری و جلوگیری از استفاده نظامی از داده‌ها، دانشگاه‌ها می‌توانند راهکار‌هایی مانند تدوین توافق‌نامه‌های شفاف درباره استفاده اخلاقی از داده‌ها و ممنوعیت کاربرد‌های نظامی را در پیش بگیرند. این اقدامات می‌تواند شامل بند‌هایی درباره کاربرد‌های موردنظرِ نتایج پژوهش، در کنار سیاست‌های حاکمیت داده باشد.

سیف‌الله، استاد الجزایری هوش مصنوعی نیز معتقد است همکاری دانشگاه‌ها با شرکت‌های فناوری جهانی مستلزم چهارچوب‌های حکمرانی قوی‌تری است که شامل سیاست‌های شفاف مدیریت داده، نظارت مستقل دانشگاهی و تفکیک کامل میان داده‌های پژوهشی غیرنظامی و هرگونه کاربرد نظامی می‌شود.

الراعی، استاد سوری در گفت‌وگوی خود با یونیورسیتی ورلد نیوز درخصوص سلطه شرکت‌های فناوری آمریکایی بر زیرساخت‌های دیجیتال منطقه هشدار و گفته شرایط جدید می‌تواند به توسعه فناوری‌های بومی و مراکز داده محلی با وابستگی کمتر به شرکت‌های غربی منجر شود.