راه‌های نرفته خرید واکسن

به گزارش مجله خبری نگار، روزنامه همشهری نوشت: «در هفدهمین ماه از شیوع کرونا در ایران و با ثبت روزانه بیش از ۵۰۰ فوتی کرونا، ماجرای واردات واکسن بار دیگر حاشیه‌ساز شد. وزارت بهداشت می‌گوید ۴ مسیر برای واردات واکسن وجود دارد؛ کوواکس، کشور‌های خارجی، تولید مشترک و تولید داخل و در این مسیر، وزارت بهداشت، وزارت امور خارجه و بانک مرکزی اقدام کرده‌اند. بخش خصوصی، اما در این دایره نادیده گرفته شده است؛ در حالی که فعالان این حوزه تاکید می‌کنند سنگ‌اندازی زیادی مانع از واردات واکسن از سوی آن‌ها شد. یکی از آن‌ها محمدرضا بهزادیان، یکی از اعضای اتاق بازرگانی تهران است که پیش از این گفته بود وزارت بهداشت به آن‌ها مجوزی برای واردات واکسن نداده است. هر چند که به گفته سخنگوی ستاد ملی مقابله با کرونا تاکنون ۳۸ مجوز به بخش خصوصی داده شد و آن‌ها جز ۳۱۴ هزار دوز واکسن آسترازنیکا، محموله دیگری وارد نکردند. وزارت بهداشت دلیل تمام این اتفاقات را بدقولی برای واردات واکسن از سوی کوواکس با وجود وعده ۱۶ میلیون و ۸۰۰ هزار دوزی، محقق‌نشدن ۶۰ میلیون دوز واکسن اسپوتنیک‌وی روسیه و محموله‌های مشابه از کشور‌های دیگر می‌داند. با این توضیحات حالا از چه راه‌های دیگری می‌توان برای واردات واکسن اقدام کرد؟

مسیر‌ها تا انتها طی نمی‌شود

محمد کریمی‌نیا، معاون قرارگاه پدافند زیستی کشور، می‌گوید که راه دیگری برای واردات واکسن وجود ندارد. مساله اینجاست که در کشور همین مسیر‌ها برای واردات به‌درستی طی نشده است: «ما این مسیر‌ها را تا انتها نرفتیم تا بتوانیم به واکسن انبوه برسیم. گفته می‌شود ایران با اکتوور و اسپوتنیک وی قرارداد امضا کرده و قرار بود ماهانه ۲ میلیون دوز واکسن به ما بدهند، اما بعد مشخص شد که همین شرکت اسپوتنیک‌وی روسیه در ایران برای خودش خط تولید راه انداخته است. اما وزارت بهداشت می‌گوید سرشان کلاه گذاشته‌اند. مساله اینجاست که قرارداد‌ها به‌درستی منعقد نشده است.»

به گفته او اگر قرارداد‌ها درست بود، باید ماهانه حداقل ۴ میلیون دوز واکسن از روسیه به ایران می‌رسید.

عاطفه عابدینی، دبیر کمیته علمی کشوری کووید-۱۹ هم می‌گوید: «دولت جدید تسهیلات خوبی برای واردات واکسن در نظر گرفته که خرید ۲۰ میلیون دوز واکسن را محقق خواهد کرد. در صورت واردشدن این میزان واکسن با توجه به عرضه واکسن‌های داخلی اتفاق خوبی شاهد خواهیم بود.»

به گفته او همکاری کشور‌های جدید تولیدکننده هم می‌تواند منجر به افزایش خرید واکسن شود و مذاکره با آن‌ها نتیجه‌بخش خواهد بود.

بیش از ۳ هزار فوتی تنها در ۶ روز

بالارفتن میزان فوتی‌های کرونا، روند ادامه‌دار پیک پنجم کرونا و شیوع دلتا که بیش از هر پیک دیگری در حال قربانی‌گرفتن است، پیکان انتقاد به سمت سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مختلف بر سر تامین‌نکردن واکسن را نشانه گرفته است و در این میان وزارت بهداشت و وزارت امور خارجه بیش از همه در مظان اتهام قرار گرفته‌اند. با صحبت‌های دو روز پیش فرمانده عملیات مقابله با کرونای تهران و اشاره به پشت پرده‌های واردنشدن واکسن کرونا، حالا همه در مقام دفاع یا رد این موضوع به حاشیه‌های واردات واکسن دامن زده‌اند. در میان همین اظهارات است که در ششمین روز متوالی، تعداد فوتی‌های کرونا بالای عدد ۵۰۰ قرار گرفت؛ روندی که از ۱۷ مرداد آغاز شده و تا روز گذشته جان ۳ هزار و ۲۶۹ نفر را گرفته است. متخصصان عفونی و مسئولان مستقیم کرونا می‌گویند، این روند در هفته آینده هم ادامه دارد و در صورت نبود یک اقدام ضربتی، شمار فوتی‌ها بیش از این می‌شود؛ اقدام ضربتی هم واکسیناسیون عمومی و تعطیلی سراسری است.

حاشیه‌های یک افشاگری

۲۰ مرداد بود که اظهارات فرمانده ستاد مقابله با کرونای تهران بمبی شد و در فضای رسانه‌ای ترکید. درست در سومین روز پیاپی که شمار فوتی‌های کرونا، بالای ۵۰۰ نفر ثبت شد، علیرضا زالی در جلسه‌ای غیر رسمی که گزارش آن روی سایت سازمان صداوسیما قرار گرفت، نکته‌های مهم و قابل تاملی درباره دلایل نخریدن واکسن کرونا به زبان آورد: «اجازه خرید واکسن ندادند، چون فکر می‌کردند گران است. سفرای ما در خارج به دنبال خرید واکسن نبودند. این چه دیپلماسی‌ای است؟ کمک‌های بین‌المللی را برگرداندیم و آمار‌های مرگ‌ومیر را از سازمان جهانی بهداشت پنهان کردیم.»

فرمانده عملیات ستاد مقابله با کرونای تهران، خواسته یا ناخواسته، ماجرایی را مطرح کرد که با موج گسترده‌ای از واکنش‌ها، افشاگری‌ها و انتقادات همراه شد. پیش از همه با نشانه‌گرفتن کم‌کاری سیاست خارجی در واردات واکسن، محمدجواد ظریف، وزیر امور خارجه در صفحه‌اش در اینستاگرام پاسخ داد: «بیش از ۲۴ میلیون واکسن وارداتی و بیشتر نیاز‌های تولید داخلی را کدام دستگاه با وجود تحریم و همه کارشکنی‌ها و ... وارد کشور کرده است؟ کدام وزیر واکسن اسپوتنیک‌وی را در سفرش از روسیه گرفت؟ کدام وزیر تولید مشترک واکسن کوبایی با پاستور را در سفرش به کوبا در پاییز سال گذشته کلید زد؟ چرا این قدر زمان تلف شد؟ کدام دستگاه پروفورمای ورود ۲۰ میلیون واکسن از اروپا را رد کرد؟»

ماجرا، اما به اینجا ختم نشد و این بار پیکان انتقادات به سمت وزارت بهداشت چرخید؛ به طوری که سیدرسول موسوی، مدیر کل آسیای جنوبی وزارت امور خارجه، در توییتی نوشت: «یک روز وزارت بهداشت باید به این سؤال پاسخ دهد که چرا اعتبار ۱۵۰ میلیون دلاری هند را که با تلاش وزارت خارجه برای واردات دارو تخصیص یافت جذب نکرد؟»

این انتقاد مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران هم بود زمانی که در حساب کاربری‌اش در توییتر نوشت: «در فروردین امسال تمام مقدمات واردات ۶ میلیون دوز واکسن را با موافقت رئیس‌جمهوری و ستاد کرونای تهران طی کردیم، اما به دلایلی که تاکنون برای ما مشخص نشده، وزارت بهداشت مانع از انجام این کار شد.»

قبل از این کاظم جلالی، سفیر ایران در مسکو، از کارشکنی در مسیر مذاکرات ایران و روسیه برای خرید واکسن اسپوتنیک‌وی گفته و تأکید کرده بود: «عده‌ای کارشکنی کردند که چرا باید از روس‌ها واکسن خرید؟»

به گفته او پیشنهاد اولیه برای خرید واکسن از روسیه ۲۰ میلیون دوز بود، اما وزارت بهداشت نصف آن را تأیید کرد و رایزنی‌ها برای خرید ۱۰ میلیون واکسن انجام گرفت نه ۲۰ میلیون.

وزارت بهداشت، اما واکنش مستقیمی به این انتقاد‌ها نشان نداد؛ به طوری که سخنگوی ستاد ملی مقابله با کرونا که معاون وزیر بهداشت هم هست، روز گذشته به فارس گفت: «تا پایان مرداد ۸ میلیون دوز واکسن، تا آخر شهریور ۲۰ میلیون دوز و تا آخر مهر و آبان ۳۰ میلیون دوز واکسن وارد ایران می‌شود و در کنار این‌ها تا آخر پاییز ۴۰ میلیون دوز واکسن اضافه وارد ایران می‌شود.»

در این میان تنها کیانوش جهانپور، سخنگوی سازمان غذا و دارو بود که کارشکنی آمریکا و تحریم‌ها علیه ایران را دلیل کندی واردات واکسن، خرید مواد اولیه تولید واکسن، ماشین‌آلات تولید و ... اعلام کرد.

در تامین واکسن چالاک نبودیم

فعالان نظام سلامت، آن‌ها که در ۱۷ ماه گذشته، در ارتباط مستقیم با بیماری بوده‌اند، اما انتقادات دیگری را مطرح می‌کنند.

یکی از آن‌ها حمید سوری، رئیس کمیته کشوری اپیدمیولوژی کووید-۱۹ است که می‌گوید مشکل اصلی وقوع پیک پنجم و واردات کند واکسن، ایرادات موجود در نظام سلامت است. او به همشهری می‌گوید: «ما دچار مشکلات پایه‌ای در نظام سلامت هستیم. این مسئله باعث می‌شود با ورود هر وزیر و تغییر هر دولتی توفیقی به دست نیاید. بهتر است به جای تمرکز روی افراد و دولت‌ها، تحلیل وضعیت روی نقاط قوت و ضعف صورت بگیرد. اپیدمی یک الگوی ثابتی ندارد و مرتب در طول زمان نیازمند اصلاح ساختار است تا راهکار مناسب برای وضعیتی که به ما تحمیل شده، پیدا کنیم. ما نباید از ویروس عقب بمانیم.»

سوری از مطرح‌شدن مسائل اخیر انتقاد می‌کند و معتقد است مسائلی که اکنون در جریان است، پرداخت به معلول به جای علت است؛ در حالی که باید مردم را به آرامش دعوت کرد و ساده‌اندیشی‌ها و سهل‌انگاری‌ها را با چنین عواملی تقویت نکرد: «بی‌اعتمادکردن مردم به نظام سلامت در وضعیت شیوع بحرانی کرونا درست نیست و نباید با زیر سؤال بردن اعداد یا حتی تصاویر دلخراش کلامی و شفاهی وحشت‌آفرینی کرد؛ چرا که تنها نتیجه‌ای که این مسائل به همراه دارد، گسترش اپیدمی و تأثیر بر روان جامعه است.»

بر اساس اعلام این اپیدمیولوژیست، وزارت بهداشت برای شرایطی که تحمیل شده، چالاک و چابک نیست. در ارتباط با واکسن هم همین اتفاق افتاده است. همین حالا مدیریت واکسن باید به طور اساسی اصلاح شود تا مشخص شود به چه صورت باید تهیه و توزیع شود.

او تأکید می‌کند که اولویت واکسیناسیون در کشور باید با تمرکز بر گروه‌های پرخطر انجام می‌شد که بیشترین سهم را در مرگ‌های کرونا دارند. دلیلی نداشت کارکنان اداری و مراکز تحقیقاتی را واکسینه کنند و تا همین حالا هم نیمی از گروه‌های پرخطر جامعه واکسینه نشوند.

به گفته این مسئول، هم‌اکنون با افزایش گروه‌های سنی و واکسیناسیون بر اساس شغل، منجر شده تا اصناف مختلف مطالبه‌گر شوند؛ در حالی که بار مرگ‌ها و بستری در جا‌های دیگر است و با واکسینه‌شدن آن‌ها می‌توانستیم التهاب بخش‌های درمانی را کم کنیم.

به گفته رئیس کمیته کشوری اپیدمیولوژی کووید-۱۹، واردات واکسن به صورت انبوه، از نیمه‌های تیر برای ایران مهیا شد. قبل از آن دست کشور برای واکسیناسیون باز نبود: «با تولید واکسن‌های داخلی، سختگیری‌های ارسال واکسن به کشور کمتر شد و کشور‌ها راحت‌تر واکسن در اختیارمان قرار دادند؛ اتفاقی که بخشی از آن به مسائل سیاسی برمی‌گردد. کشور‌هایی که می‌خواستند از بحث واکسن برای اعمال فشار روی میز مذاکره استفاده کنند نتوانستند از این مسئله بهره کافی ببرند.»

سوری درباره از دست رفتن زمان برای واردات واکسن با مطرح‌کردن حمایت از واکسن داخلی توضیح می‌دهد: «نخستین واکسن تولیدی دنیا که به مصرف انبوه رسید، اواخر آبان ۹۹ بود. ما به فاصله چند ماه واکسیناسیون را شروع کردیم. درست است که سرعتمان کم بود، اما دلیل آن نبود واکسن بود نه این که نخواهیم واکسیناسیون انجام دهیم. مطرح‌کردن نقاط ضعف در این اپیدمی خطرناک و گسترده چیزی را حل نمی‌کند.»

به اعتقاد این متخصص، هم‌اکنون عمده‌ترین کار دولت، کمک‌گرفتن از افرادی است که تجربیاتی در زمینه مدیریت کرونا دارند و موانع و مشکلات گذشته را پشت سر گذاشته‌اند: «ما در کنترل اپیدمی تجربه‌های موفقی در خوزستان و سیستان‌وبلوچستان داشتیم و شاید این طور عنوان شود که محرومیت‌های سیستان باعث شد توجه ویژه‌ای به این منطقه برای کنترل اپیدمی صورت گیرد، اما مسئله اصلی، مداخله مؤثر و واکنش سریع در این استان بود که همزمان در هرمزگان شکل نگرفت و با وجود همزمانی شیوع پیک در استان‌های جنوبی اکنون وضعیت سیستان‌وبلوچستان نسبت به سایر مناطق بهتر است.»

به تأکید سوری در وضعیت کنونی اگر قرار باشد مسائلی تحت عنوان افشاگری مطرح شود، وضعیت وخیم‌تر از شرایط فعلی می‌شود؛ مگر این که دولت جدید رویکرد سیاسی، صنفی و جناحی را در کنترل اپیدمی حذف کند: «مهم‌ترین مشکل ما در گذشته همکاری‌نکردن سازمان‌ها و وزارتخانه‌های مختلف در کنترل اپیدمی بود. حالا باید بپذیرند که تمام بخش‌ها باید بسیج شوند. اکنون واکسن‌ها در حال اضافه‌شدن به سبد واکسیناسیون است و با جلب اعتماد مردم به نظام سلامت، می‌توان این وضعیت را کنترل کرد.»

ارزیابی نادرست از واردات واکسن

علی تاجرنیا، معاون توسعه منابع و مدیریت سازمان نظام پزشکی، نگرش اشتباه وزارت بهداشت را یکی از عوامل رقم‌خوردن وضعیت کنونی کشور عنوان می‌کند و می‌گوید: «مدیریت کلان وزارت بهداشت از ابتدا با یک ارزیابی نادرست در ارتباط با تولید واکسن در کشور همراه بوده و این مسئله باعث شد نگاه ویژه‌ای به ورود واکسن وجود نداشته باشد.»

او به عملکرد وزارت بهداشت در مدیریت واکسیناسیون و واردات و تولید واکسن انتقاد می‌کند: «وزارت بهداشت ارزیابی دقیقی درباره تولید واکسن نداشت و به همین دلیل نگاه وارداتی برای واکسن رقم نخورد، اما در نهایت اصرار مجامع مختلف از جمله سازمان نظام پزشکی و دستور رئیس دولت دوازدهم باعث شد واردات واکسن از دی و بهمن سال گذشته سرعت بگیرد.»

به گفته تاجرنیا اگر مسئولان وزارت بهداشت ارزیابی دقیقی داشتند، باید با کشور‌هایی مثل چین و روسیه در تولید واکسن همکاری می‌کردند و به کارآزمایی‌ها وارد می‌شدند تا سهم مناسبی از واکسن در اختیار ما قرار گیرد: «دوستان به دلیل تصورات ابتدایی این کار را نکردند و بحث‌های سیاسی هم که درباره واکسن‌های خارجی مطرح شد، به همراه مسائلی از جمله «مردم ما موش آزمایشگاهی نیستند» کشور ما را از ماراتن خرید و واردات واکسن عقب انداخت. دستگاه‌های دیپلماسی تلاش کردند که بتوانند بخشی از این عقب‌افتادگی‌ها را جبران کنند، اما شرایط پیچیده کنونی نتیجه همان اقدامات دیرهنگام است.»

به گفته تاجرنیا بر اساس سیاست‌های کلی نظام و برنامه چشم‌انداز سلامت، متولی اصلی سلامت مردم جامعه وزارت بهداشت است و باید به جای فرافکنی و توجیه یا انداختن تقصیر به گردن دیگران از مردم عذرخواهی کند. او می‌گوید: «موافقان سرسخت امروز برای ورود واکسن، همان افرادی هستند که در دولت قبلی مانع واردات واکسن شدند. امروز هم مانند همان زمانی که تأکید بر تولید واکسن داشتند، به همان نسبت با فشار سیاسی می‌خواهند وانمود کنند که اگر واکسن به اندازه وارد نشده، مقصر کابینه دوازدهم بوده است.»

به گفته او در ایران بسیاری از مسائل جنبه سیاسی پیدا کرده است. وقتی مشورت‌های نادرستی داده می‌شود، تصمیم‌گیری‌ها هم نادرست می‌شود.»